Lokesh Bhardwaj Law Offices ← લેખો

આ પૃષ્ઠ અંગ્રેજીમાં લખાયેલા લેખનો અનુવાદ છે, જે અનુવાદ સાધનોની મદદથી તૈયાર કરવામાં આવ્યો છે અને ઓફિસ દ્વારા તેની સમીક્ષા કરવામાં આવી છે. બંને વચ્ચે તફાવત હોય ત્યાં અંગ્રેજી લખાણ માન્ય રહેશે. અંગ્રેજીમાં વાંચો

Lokesh Bhardwaj Law Offices · એડવોકેટ્સ અને કાનૂની સલાહકારો, નવી દિલ્હી · lokeshbhardwajlawoffices.com
કોર્પોરેટ અને સિક્યોરિટીઝ કાયદો · સમજૂતી

કબાટમાંનાં શેર પ્રમાણપત્રો

દાવા વગરના શેર વિશે ભારતીય કાયદો શું કહે છે, અને તમારો પરિવાર તે કેવી રીતે પાછા મેળવે.

4 સપ્ટેમ્બર 202617 મિનિટ વાંચન
છેલ્લી સમીક્ષા: 17/10/2026
કબાટ પ્રમાણપત્રો, ફોલિયો, વિશિષ્ટ નંબરો સાત વર્ષ દાવા વગર કલમ 124(6) IEPF કસ્ટોડિયન, માલિક નહીં નિયમ 7: પાછા માગવાનો અધિકાર ટકી રહે છે
ભંડોળ કસ્ટોડિયન છે, માલિક નહીં. તમારું નામ રજિસ્ટર પરથી જાય છે; તમારો અધિકાર નહીં.

1980 કે 1990 ના દાયકાથી રોકાણ કરતા લગભગ દરેક ભારતીય પરિવાર પાસે આવી એક ફાઇલ હોય છે. સ્ટીલનો કબાટ, પ્લાસ્ટિકની ફાઇલ, બેંક લૉકર. અંદર, કંપનીની મહોર, ફોલિયો નંબર, વિશિષ્ટ નંબરોની શ્રેણી, અને એક નામ ધરાવતાં કડક, પીળાં પડતાં પ્રમાણપત્રોનું બંડલ, જે નામ તમારા પિતાનું, તમારાં દાદીનું, અથવા તમારા PAN કાર્ડ પર સહેજ જુદી જોડણીવાળું તમારું પોતાનું નામ હોઈ શકે. ઘરમાં કોઈને ખાતરી નથી કે તેમની કોઈ કિંમત છે કે નહીં. કોઈને ખાતરી નથી કે કોને પૂછવું. અને ઘણા બધા પરિવારોમાં, જેણે તે ખરીદ્યાં હતાં તે વ્યક્તિ સમજાવવા માટે હવે જીવિત નથી.

ટૂંકો જવાબ આ છે. તે પ્રમાણપત્રો મિલકત છે. બંધારણ દ્વારા તેમને મિલકત તરીકે રક્ષણ મળે છે. ભારતમાં દાવા વગરના શેર રદ થતા નથી, સમાપ્ત થતા નથી, અને સરકારના બનતા નથી. તેમના સુધી પાછા પહોંચવાનો નિર્ધારિત કાનૂની માર્ગ છે, અને આજની સ્થિતિએ ધારકોની એક શ્રેણી માટે એક મર્યાદિત વિન્ડો ખુલ્લી છે જે 04/02/2027 ના રોજ બંધ થાય છે.

આ લેખ સમજાવે છે કે કાયદો ખરેખર શી જોગવાઈ કરે છે, તેનો વહીવટ કોણ કરે છે, નાણાં આખરે તમારા સુધી પહોંચે ત્યારે તેના પર કર કેવી રીતે લાગે છે, અને આગળ શું કરવું. તે સામાન્ય વાચક અને વ્યાવસાયિક સહકર્મીઓ, બંને માટે લખાયો છે. તે ફક્ત શૈક્ષણિક છે, અને કોઈ ચોક્કસ ધારણ અંગેની સલાહ નથી.

I. પ્રથમ સિદ્ધાંત: શેર એ મિલકત છે

કંપની અધિનિયમ, 2013 (Companies Act, 2013) ની કલમ 44 તેને એક લીટીમાં કહે છે. કોઈ કંપનીમાં કોઈ સભ્યના શેર કે ડિબેન્ચર કે અન્ય હિત જંગમ મિલકત છે, જે કંપનીના આર્ટિકલ્સમાં જોગવાઈ કરેલી રીતે હસ્તાંતરણપાત્ર છે.

તે મહત્વનું છે, કારણ કે બંધારણનો અનુચ્છેદ 300A જોગવાઈ કરે છે કે કાયદાના અધિકાર સિવાય કોઈ પણ વ્યક્તિને તેની મિલકતથી વંચિત કરવામાં આવશે નહીં.

Kolkata Municipal Corporation v. Bimal Kumar Shah (2024) માં, જેનો નિર્ણય 16/05/2024 ના રોજ થયો, સર્વોચ્ચ અદાલતે ઠરાવ્યું કે મિલકતનો બંધારણીય અધિકાર એકલ દ્વિઅંગી અધિકાર નથી પણ એકબીજાને છેદતા પેટા-અધિકારોની જાળ છે. ફકરા 26 થી 31 માં, અદાલતે આવા સાત પેટા-અધિકારો ઓળખ્યા: નોટિસનો અધિકાર, સુનાવણીનો અધિકાર, કારણો સાથેના નિર્ણયનો અધિકાર, ફક્ત જાહેર હેતુ માટે સંપાદન કરવાની રાજ્યની ફરજ, પુનઃસ્થાપન કે વાજબી વળતરનો અધિકાર, કાર્યક્ષમ અને ઝડપી પ્રક્રિયાનો અધિકાર, અને નિષ્કર્ષનો અધિકાર. તેમની ગેરહાજરી કાયદાને પડકારપાત્ર બનાવે છે.

તેથી દાવા વગરના શેર વિશે વાંચનાર કોઈ પણ વ્યક્તિ માટે પ્રામાણિક પ્રશ્ન આ છે. સાત વર્ષ સુધી કોઈએ ડિવિડન્ડ વટાવ્યું નથી તેથી જ્યારે કોઈ કંપની તમારા પિતાના શેર સરકારી ભંડોળને સોંપી દે, ત્યારે શું તે મિલકતથી વંચિત કરવું છે? અદાલતોએ તેનો જવાબ આપ્યો છે, અને જવાબ એક એવા ભેદ પર આધારિત છે જે મોટા ભાગના લોકો ચૂકી જાય છે.

II. સરકારી ભંડોળમાં હસ્તાંતરણ જપ્તી નહીં પણ કસ્ટડી કેમ છે

કંપની અધિનિયમ, 2013 ની કલમ 124 અને 125 આ વ્યવસ્થા રચે છે. રૂપરેખામાં:

આ યોજનાની બે વિશેષતાઓ ધ્યાનથી વાંચવા જેવી છે, કારણ કે તે જ તેને બંધારણીય રીતે બચાવે છે.

પ્રથમ, રોકાણકાર શિક્ષણ અને સંરક્ષણ ભંડોળ સત્તામંડળ (હિસાબ, ઓડિટ, હસ્તાંતરણ અને રિફંડ) નિયમો, 2016 (Investor Education and Protection Fund Authority (Accounting, Audit, Transfer and Refund) Rules, 2016) ના નિયમ 6(1) નું પરંતુક. જો લાભાર્થી માલિકે છેલ્લાં સાત વર્ષ દરમિયાન કોઈ પણ ડિવિડન્ડ વોરંટ વટાવ્યું હોય, તો શેર હસ્તાંતરિત કરવાની જરૂર નથી, ભલે કેટલાંક અન્ય ડિવિડન્ડ વોરંટ વટાવ્યા વગર રહી ગયાં હોય. સાત વર્ષમાં એક વાર વટાવવાથી આખો ફોલિયો બચી જાય છે.

બીજું, અને નિર્ણાયક રીતે, કલમ 124(6) નું પરંતુક. આ રીતે હસ્તાંતરિત થયેલા શેરનો કોઈ પણ દાવેદાર ભંડોળ પાસેથી તેમનું પાછું હસ્તાંતરણ માગવા માટે હકદાર રહે છે.

તમારું નામ રજિસ્ટર પરથી જતું રહ્યું છે, પણ તમારો અધિકાર ક્યાંય ગયો નથી.

દિલ્હી હાઈકોર્ટે India Awake for Transparency v. Union of India (2017) માં બરાબર આ જ બાબત વિચારી. ફકરા 23 માં અદાલતે ઠરાવ્યું કે કલમ 124(6) કોઈ મિલકતના વૈધાનિક નિહિત થવામાં પરિણમતી નથી; તે ફક્ત શેર હસ્તાંતરિત કરે છે, અને પછી ભંડોળ તેમને કસ્ટોડિયન તરીકે રાખે છે. અદાલતે એ પણ નોંધ્યું કે શેરધારકોને શેરમાંની તેમની મિલકત પાછી મેળવવા સક્ષમ બનાવતી યોગ્ય પ્રક્રિયાઓ ઘડવાનો કેન્દ્ર સરકારને આદેશ છે, અને કે હસ્તાંતરણ એક વખતની ઘટના નથી પણ દરેક વાર્ષિક સામાન્ય સભા પછી દરેક કંપનીની ચાલુ જવાબદારી છે.

મદ્રાસ હાઈકોર્ટ Kamala Srinivasan v. Union of India (2020) માં આ મુદ્દાને આગળ લઈ ગઈ, જ્યાં કલમ 124(6) અને નિયમોને અનુચ્છેદ 300A અને અનુચ્છેદ 14 હેઠળ સીધો પડકાર આપવામાં આવ્યો હતો. ખંડપીઠે ફકરા 48 થી 51 માં બે આધારો પર પડકાર નકાર્યો. મિલકતથી કોઈ વાસ્તવિક વંચિતતા નથી, કારણ કે કલમ 124(6) કોઈ વૈધાનિક નિહિત થવાની અસર કરતી નથી અને ભંડોળને કોઈ માલિકી આપતી નથી, અને કારણ કે નિયમ 7 રિફંડ માટે વ્યવસ્થા પૂરી પાડે છે. અને કોઈ પણ સંજોગમાં, જો તે વંચિતતા હોય તો પણ, તે સંસદે ઘડેલા કાયદા દ્વારા વંચિતતા હશે, કારોબારી આદેશ દ્વારા નહીં, અને અનુચ્છેદ 300A કારોબારી આદેશ દ્વારા વંચિતતાની જ મનાઈ કરે છે.

આજે બંધારણીય સ્થિતિ આ છે. ભંડોળ કસ્ટોડિયન છે.

III. તો શું તે ક્યારેય સરકારને ખાલસા (escheat) થાય છે?

મોટા ભાગના પરિવારો આ પ્રશ્ન સૌથી પહેલાં પૂછે છે, સામાન્ય રીતે આ સ્વરૂપમાં: શું તે રદ થઈ ગયું છે? ના.

ખાલસા એ એક અલગ બંધારણીય ખ્યાલ છે. બંધારણનો અનુચ્છેદ 296 યોગ્ય માલિકના અભાવે ખાલસા કે રદ થવાથી, અથવા bona vacantia તરીકે, રાજ્યને પ્રાપ્ત થતી મિલકત અંગે છે. તેની સમગ્ર પૂર્વધારણા યોગ્ય માલિકની ગેરહાજરી છે.

રોકાણકાર શિક્ષણ અને સંરક્ષણ ભંડોળ વિરુદ્ધ પૂર્વધારણા પર રચાયેલું છે. કલમ 125(3) ભંડોળનો ઉપયોગ શાના માટે થવાનો છે તે નિર્ધારિત કરે છે, જેમાં દાવા વગરના ડિવિડન્ડ અને પાકેલી થાપણોના રિફંડ, અને રોકાણકાર શિક્ષણ, જાગૃતિ અને સંરક્ષણનો સમાવેશ થાય છે. કલમ 125(4) હકદાર હોવાનો દાવો કરતી કોઈ પણ વ્યક્તિને ચુકવણી માટે સત્તામંડળને અરજી કરવાની છૂટ આપે છે. કલમ 124(6) શેર પરનો દાવો જાળવે છે. 2016 ના નિયમોનો નિયમ 7 વ્યવસ્થા પૂરી પાડે છે.

આ યોજનામાં ક્યાંય એવી અંતિમ મર્યાદા નથી જે પછી દાવો સમાપ્ત થાય. IEPF દાવો કરવા માટે કોઈ મુદત નિર્ધારિત નથી. ભંડોળ દરમિયાન રોકાણકાર શિક્ષણ પર નાણાં ખર્ચી શકે છે, પરંતુ તે ભંડોળના આંતરિક હિસાબની બાબત છે, તમારા માલિકી હકની નહીં.

બે વ્યવહારુ પરિણામો આવે છે. શેર ભંડોળ પાસે હોય ત્યારે તેના પર જાહેર થયેલાં ડિવિડન્ડ ભંડોળમાં જમા થાય છે અને સફળ દાવેદાર જે વસૂલ કરે છે તેનો ભાગ બને છે. અને સફળ દાવેદારને શેર ડીમટીરિયલાઇઝ્ડ સ્વરૂપમાં, ડીમેટ ખાતામાં જમા થઈને પાછા મળે છે. ભૌતિક પ્રમાણપત્રો ફરીથી આપવામાં આવતાં નથી.

IV. ચાર જુદી સમસ્યાઓ, ચાર જુદા દરવાજા

મોટા ભાગના લોકો દરેક જૂના પ્રમાણપત્રને એક જ શ્રેણીમાં મૂકે છે. કાયદો એમ કરતો નથી. તમે કયો દરવાજો ખખડાવો તે સંપૂર્ણપણે એ પર આધાર રાખે છે કે નીચેનામાંથી કયું તમારી સ્થિતિનું વર્ણન કરે છે.

દરવાજો એક: પ્રમાણપત્ર તમારા પોતાના નામે છે, અને શેર ભંડોળમાં ગયા નથી

તમે હજુ નોંધાયેલા ધારક છો. કાર્ય ડીમટીરિયલાઇઝેશનનું છે. તમે તે કંપનીના રજિસ્ટ્રાર અને ટ્રાન્સફર એજન્ટનો મૂળ પ્રમાણપત્રો, નિર્ધારિત રોકાણકાર સેવા વિનંતી નમૂનાઓમાં તમારા KYC દસ્તાવેજો, અને તમારા ડીમેટ ખાતાની ક્લાયન્ટ માસ્ટર લિસ્ટ સાથે સંપર્ક કરો છો, અને ધારણનું રૂપાંતર થાય છે.

જો પ્રમાણપત્ર પોતે ખોવાઈ ગયું હોય, તો SEBI ના 24/12/2025 ના પરિપત્રે આ નોંધપાત્ર રીતે સરળ બનાવ્યું છે. સરળ દસ્તાવેજીકરણ માટેની મર્યાદા Rs. 5 લાખથી વધારીને Rs. 10 લાખ કરવામાં આવી. તે મર્યાદાની અંદર એક જ પ્રમાણિત સોગંદનામું-સહ-નુકસાન ભરપાઈ બોન્ડ પૂરતું છે. Rs. 10,000 સુધીના મૂલ્યની સિક્યોરિટીઝ માટે, સાદા કાગળ પરની બાંયધરી પૂરતી છે અને નોટરાઇઝેશનમાંથી મુક્તિ આપવામાં આવી છે. Rs. 10 લાખથી વધુ માટે, જૂના સુરક્ષા ઉપાયો યથાવત્ છે, એટલે કે ફોલિયો, વિશિષ્ટ નંબરો અને પ્રમાણપત્ર નંબરો ધરાવતા પ્રથમ માહિતી અહેવાલ કે પોલીસ ફરિયાદ કે અદાલતી દસ્તાવેજની નકલ, ઉપરાંત લિસ્ટેડ કંપની દ્વારા સાપ્તાહિક ધોરણે આપવામાં આવતી અખબારી જાહેરાત, જેના માટે કંપની નજીવી ફી લઈ શકે. ડુપ્લિકેટ સિક્યોરિટીઝ હવે ફક્ત ડીમેટ સ્વરૂપમાં આપવામાં આવે છે.

દરવાજો બે: તમે 01/04/2019 પહેલાં શેર ખરીદ્યા હતા, પણ તે ક્યારેય તમારા નામે હસ્તાંતરિત થયા ન હતા

આ ભુલાઈ ગયેલી શ્રેણી છે, અને આ લેખમાં હાલ તેની જ એકમાત્ર ચુસ્ત અંતિમ તારીખ છે.

ભૌતિક સ્વરૂપમાં સિક્યોરિટીઝનું હસ્તાંતરણ 01/04/2019 થી અમલમાં આવે તે રીતે બંધ કરવામાં આવ્યું હતું. જે રોકાણકારોએ તે તારીખ પહેલાં હસ્તાંતરણ લેખ રજૂ કર્યા હતા અને દસ્તાવેજી ખામીઓને કારણે તે નકારાયા કે પરત થયા હતા, તેમને ફરી રજૂ કરવા માટે 31/03/2021 સુધીનો સમય આપવામાં આવ્યો હતો. ઘણા તે ચૂકી ગયા. SEBI ના 02/07/2025 ના પરિપત્ર હેઠળ 07/07/2025 થી 06/01/2026 સુધીની છ મહિનાની વિશેષ વિન્ડો આવી, પણ તે પણ ફક્ત ફરી રજૂઆતને આવરી લેતી હતી.

SEBI હવે નોંધપાત્ર રીતે આગળ વધ્યું છે. તેના 30/01/2026 ના પરિપત્ર દ્વારા, 01/04/2019 પહેલાં વેચાયેલી કે ખરીદાયેલી ભૌતિક સિક્યોરિટીઝના હસ્તાંતરણ અને ડીમટીરિયલાઇઝેશન માટે 05/02/2026 થી 04/02/2027 સુધી વિશેષ વિન્ડો ખુલ્લી છે. નિર્ણાયક રીતે, આ વિન્ડો અગાઉ નકારાયેલા કેસોની ફક્ત ફરી રજૂઆત નહીં, પણ નવી રજૂઆતને આવરી લે છે. પરિપત્રમાંથી જ લીધેલી આવશ્યક બાબતો:

બે મહત્વના બાકાત. હસ્તાંતરક અને હસ્તાંતરિતી વચ્ચેના વિવાદવાળા કેસો વિન્ડોની બહાર છે અને અદાલત કે રાષ્ટ્રીય કંપની કાયદા ટ્રિબ્યુનલ (National Company Law Tribunal) સમક્ષ જવા જોઈએ. અને જે સિક્યોરિટીઝ પહેલેથી રોકાણકાર શિક્ષણ અને સંરક્ષણ ભંડોળમાં હસ્તાંતરિત થઈ ચૂકી છે, તેમના પર આ વિન્ડો હેઠળ સ્પષ્ટપણે પ્રક્રિયા કરવામાં આવતી નથી. તે દરવાજા ત્રણમાંથી જાય છે.

જો કોઈ પરિવાર પાસે ફાઇલમાં જૂની, હસ્તાંતરિત ન થયેલી ખરીદી પડી હોય, તો તેનો નિકાલ કરવાનું વર્ષ આ છે.

દરવાજો ત્રણ: શેર પહેલેથી ભંડોળમાં જતા રહ્યા છે

અહીં માર્ગ 2016 ના નિયમોનો નિયમ 7 છે, અને તે બે પક્ષની પ્રક્રિયા છે. તમે અરજી કરો છો, પણ ચકાસણી કંપની કરે છે.

નિયમ 7 ની બે વિશેષતાઓ જાણવા જેવી છે કારણ કે તે સામાન્ય રીતે ખોટી રીતે જણાવવામાં આવે છે. કાનૂની વારસદારે ભંડોળનો સંપર્ક કરતાં પહેલાં કંપની સાથે ટ્રાન્સમિશન પૂર્ણ કરવું જોઈએ એ જૂની આવશ્યકતા દૂર કરવામાં આવી છે. જ્યાં શેર પહેલેથી ભંડોળમાં ગયા પછી હસ્તાંતરણ કે ટ્રાન્સમિશનની વિનંતી કંપની સુધી પહોંચે, ત્યાં કંપની દસ્તાવેજોની ચકાસણી કરે છે અને દાવેદારને હકદારી દર્શાવતો પત્ર આપે છે, અને પછી સત્તામંડળ કંપનીના ઇ-વેરિફિકેશન અહેવાલના આધારે વિનંતીનો નિકાલ કરે છે. અને નાણાકીય વર્ષ દીઠ કંપની દીઠ એક સંકલિત દાવાનું જૂનું નિયંત્રણ પણ દૂર થયું છે.

નિયમોમાં કડકાઈ પણ છે. કપટપૂર્ણ દાવો કંપની અધિનિયમની કલમ 447 ના અર્થમાં છેતરપિંડી ગણાય છે, અને સિક્યોરિટીના માલિકનો સ્વાંગ ધરવો એ કલમ 57, 447 અને 448 ને લાગુ પાડે છે.

દરવાજો ચાર: ધારકનું અવસાન થયું છે

આ ટ્રાન્સમિશન છે, હસ્તાંતરણ નહીં. તે કાયદાના અમલથી થાય છે, તેની શરૂઆત નોમિની, હયાત સંયુક્ત ધારક કે કાનૂની વારસદાર કરે છે, અને તેના પર સ્ટેમ્પ ડ્યુટી લાગતી નથી.

આ ક્ષેત્ર થોડાં અઠવાડિયાં પહેલાં નોંધપાત્ર રીતે બદલાયું. SEBI નો 23/07/2026 નો પરિપત્ર લિસ્ટિંગ ઓબ્લિગેશન્સ એન્ડ ડિસ્ક્લોઝર રિક્વાયરમેન્ટ્સ રેગ્યુલેશન્સના રેગ્યુલેશન 40(7) હેઠળ સુધારેલું, પ્રમાણિત ટ્રાન્સમિશન માળખું નિર્ધારિત કરે છે, જે જારી થયાના 30 દિવસથી અમલમાં છે. તેની મુખ્ય વિશેષતાઓ:

પરિપત્ર પ્રક્રિયા કરનાર એકમોને ભંડોળમાં હસ્તાંતરિત થયેલી સિક્યોરિટીઝના ટ્રાન્સમિશન માટે પણ સમાન અભિગમ અપનાવવા સ્પષ્ટ નિર્દેશ આપે છે. વિવાદિત કે સ્પર્ધાત્મક દાવાઓ માળખાની બહાર છે અને અદાલત સમક્ષ જવા જોઈએ.

વ્યવહારુ ઘર્ષણનો એક મુદ્દો ધ્યાન દોરવા જેવો છે, કારણ કે તેનો સામનો થશે. 2016 ના IEPF નિયમોની અનુસૂચિ II, જે IEPF દાવામાં ટ્રાન્સમિશનની નોંધણી માટેના દસ્તાવેજોનું નિયમન કરે છે, હજુ પણ ઇશ્યૂઅર કંપની દીઠ Rs. 5 લાખના આંકડા પર ચાલે છે, જ્યારે બોર્ડ ઠરાવ પછી કંપનીને તે મર્યાદા વધારવાની છૂટ આપે છે. SEBI ના જુલાઈ 2026 ના પરિપત્રે સિક્યોરિટીઝ બજારની મર્યાદા Rs. 10 લાખ કરી છે. IEPF નિયમો સુસંગત ન બને ત્યાં સુધી, બંને આંકડાઓ વચ્ચેની શ્રેણીમાં આવતા દાવેદારોએ બોર્ડ ઠરાવ માગવામાં આવે તેવી અપેક્ષા રાખવી જોઈએ, અને નોડલ ઓફિસર સમક્ષ આ મુદ્દો મોડો નહીં પણ વહેલો ઉઠાવવો જોઈએ.

V. કોણ શાનું નિયમન કરે છે

આના કયા ભાગ માટે કયું સત્તામંડળ જવાબદાર છે તે જાણવું મદદરૂપ છે, કારણ કે પરિવારો ઘણી વાર ખોટા સત્તામંડળને લખે છે.

વારંવાર આવતો માળખાકીય મુદ્દો એ છે કે કંપની તટસ્થ પ્રેક્ષક નથી. નિયમ 7 હેઠળ તે ચકાસણીકર્તા છે, તેના ચકાસણી અહેવાલમાંની કોઈ પણ અસંગતતા માટે સત્તામંડળને નુકસાન ભરપાઈ કરવા તે જવાબદાર છે, અને અહેવાલ દાખલ ન કરવા માટે તેનો નોડલ ઓફિસર વ્યક્તિગત રીતે જવાબદાર બને છે. જ્યાં દાવો અટકી જાય, ત્યાં દબાણનું સ્થાન સામાન્ય રીતે નોડલ ઓફિસર હોય છે, સત્તામંડળ નહીં.

VI. કરવેરા, અને એ પ્રશ્ન જેમાં દરેક જણ ભૂલ કરે છે

01/04/2026 થી આવકવેરા અધિનિયમ, 2025 (Income-tax Act, 2025) એ આવકવેરા અધિનિયમ, 1961 (Income-tax Act, 1961) નું સ્થાન લીધું છે. કલમોના ક્રમાંક બદલાયા છે અને ગત વર્ષ તથા આકારણી વર્ષનું સ્થાન એક જ કર વર્ષે લીધું છે. અહીં પ્રસ્તુત સાર તત્ત્વ મોટે ભાગે આગળ ચાલુ રાખવામાં આવ્યું છે.

શેરની વસૂલાત પોતે કરપાત્ર ઘટના નથી

તમારી પોતાની મિલકત પાછી મેળવવી એ આવક નથી. અદાલતોએ ઠરાવ્યું છે તેમ ભંડોળ કસ્ટોડિયન છે, અને કસ્ટોડિયન દ્વારા પુનઃસ્થાપન એ હસ્તાંતરણ નથી અને આવકની પ્રાપ્તિ નથી.

તમારી પોતાની મિલકત પાછી મેળવવી એ આવક નથી.

જ્યાં દાવેદાર કાનૂની વારસદાર હોય, ત્યાં વારસા દ્વારા પ્રાપ્તિ બક્ષિસો અને અવેજ વિના મળેલી રકમો પરના કરમાંથી સ્પષ્ટપણે બહાર છે. કલમ 92(2)(m) અવેજ વિના મળેલી મિલકત પર અન્ય સ્ત્રોતોમાંથી આવકના શીર્ષક હેઠળ કર લાદે છે, પરંતુ કલમ 92(3)(c) વસિયતનામા હેઠળ અથવા વારસા દ્વારા મળેલી કોઈ પણ વસ્તુને બહાર રાખે છે. અલગથી, કલમ 70(1)(b) જોગવાઈ કરે છે કે વ્યક્તિ કે હિંદુ અવિભક્ત કુટુંબ દ્વારા વસિયતનામા, બક્ષિસ કે અફર ટ્રસ્ટ હેઠળ મૂડી સંપત્તિનું હસ્તાંતરણ બિલકુલ હસ્તાંતરણ ગણાતું નથી. ભારત હાલમાં કોઈ એસ્ટેટ ડ્યુટી કે વારસા કર લાદતું નથી.

ડિવિડન્ડ: તે કયા વર્ષનાં ગણાય?

આવકવેરા અધિનિયમ, 2025 ની કલમ 7(2)(a) હેઠળ, કંપની દ્વારા જાહેર, વિતરિત કે ચૂકવાયેલું કોઈ પણ ડિવિડન્ડ જે કર વર્ષમાં તે આ રીતે જાહેર, વિતરિત કે ચૂકવાયું હોય તે કર વર્ષની આવક ગણાય છે. શેરધારકને તે જે વર્ષમાં મળે તે વર્ષની નહીં. વચગાળાનું ડિવિડન્ડ જે વર્ષમાં સભ્યને બિનશરતી ઉપલબ્ધ કરાવવામાં આવે તે વર્ષની આવક ગણાય છે.

પરિણામ સહજ નથી. ધારો કે 2011 માં જાહેર થયેલા ડિવિડન્ડના સંબંધમાં 2026 માં તમારા સુધી પહોંચતો ચેક ફક્ત એટલા માટે 2026 ની આવક બનતો નથી કે નાણાં 2026 માં આવ્યાં. જૂની વસૂલાતો માટે આની વાસ્તવિક અસર છે, કારણ કે 31/03/2020 સુધી જાહેર થયેલાં ડિવિડન્ડ પર કંપનીના હાથમાં ડિવિડન્ડ વિતરણ કર લાગતો હતો અને, અપવાદોને આધીન, 1961 ની વ્યવસ્થા હેઠળ શેરધારકના હાથમાં ફરી કર લાગતો ન હતો; 01/04/2020 થી જાહેર થયેલાં ડિવિડન્ડ શેરધારકના હાથમાં કરપાત્ર છે.

બે સાવચેતીઓ. પ્રથમ, તમારા બેંક ખાતામાં જમા થયેલી રકમ તમારા કર રિટર્ન સાથે લીટીએ લીટીએ મેળ ખાય જ એવું જરૂરી નથી, અને ભંડોળની ચુકવણી ચુકવણીના વર્ષમાં દેખાઈ શકે છે. બીજું, આ બરાબર એવો મુદ્દો છે જેના પર ડિવિડન્ડ જાહેરાતની વાસ્તવિક તારીખો હાથમાં રાખીને ચાર્ટર્ડ એકાઉન્ટન્ટની સલાહ લેવી જોઈએ, કારણ કે ગણતરી ફોલિયો-વિશિષ્ટ છે અને વાર્ષિક માહિતી પત્રક (annual information statement) સાથેનું મેળવણું કાળજી માગે છે.

મૂડી લાભ: કયું વર્ષ, અને લાંબા ગાળાનો કે ટૂંકા ગાળાનો?

લાભ તમે વેચો ત્યારે ઊભો થાય છે, વસૂલ કરો ત્યારે નહીં. કલમ 67(1) કર વર્ષમાં થયેલા મૂડી સંપત્તિના હસ્તાંતરણથી ઊભા થતા નફા પર કર લાદે છે અને તેને જે કર વર્ષમાં હસ્તાંતરણ થયું તે કર વર્ષની આવક ગણે છે.

લાંબા ગાળા વિરુદ્ધ ટૂંકા ગાળાના પ્રશ્ન પર, આ ધારણો માટે જવાબ લગભગ હંમેશાં લાંબો ગાળો છે, અને એક ચોક્કસ વૈધાનિક કારણસર. કલમ 2(101)(a) અને (b) હેઠળ, મૂડી સંપત્તિ 24 મહિનાથી વધુ નહીં એટલા સમય માટે ધારણ કરાઈ હોય તો ટૂંકા ગાળાની છે, જે ભારતના માન્ય સ્ટોક એક્સચેન્જ પર લિસ્ટેડ સિક્યોરિટી માટે ઘટીને 12 મહિના છે. અને કલમ 2(101)(c)(B)(I) હેઠળ, જ્યાં સંપત્તિ બક્ષિસ, વસિયતનામું, ઉત્તરાધિકાર, વારસો કે હક ઊતરવા દ્વારા તમારી મિલકત બની હોય, ત્યાં અગાઉના માલિકે સંપત્તિ જેટલો સમય ધારણ કરી તે સમયગાળો તમારા ધારણ સમયગાળામાં સામેલ થાય છે.

તેથી જે વારસદારને 1994 માં દાદાએ ખરીદેલું પ્રમાણપત્ર વારસામાં મળે અને તે 2027 માં વેચે, તે ત્રણ મહિનાની સંપત્તિ ધરાવતો નથી. દાદાના દાયકાઓના ધારણની ગણતરી થાય છે. લિસ્ટેડ ઇક્વિટી પર, લાભ લાંબા ગાળાનો છે.

શું ચૂકવાયું હતું તે કોઈને યાદ ન હોય ત્યારે સંપાદન ખર્ચ

કલમ 73(1) હેઠળ, બક્ષિસ, વસિયતનામું, ઉત્તરાધિકાર, વારસો કે હક ઊતરવા દ્વારા મળેલી સંપત્તિનો ખર્ચ એ ખર્ચ ગણાય છે જેનાથી અગાઉના માલિકે તે મેળવી હતી, તેમાં અગાઉના માલિકે કે તમે ભોગવેલા કોઈ પણ સુધારાના ખર્ચનો ઉમેરો કરીને. કલમ 90(9)(a) અને (b) હેઠળ, જ્યાં સંપત્તિ 01/04/2001 પહેલાં કરદાતાની, અથવા અગાઉના માલિકની, મિલકત બની હોય, ત્યાં કરદાતાના વિકલ્પે ખર્ચ વાસ્તવિક ખર્ચ અથવા 01/04/2001 ના વાજબી બજાર મૂલ્ય તરીકે લઈ શકાય છે.

કલમ 90(7) હેઠળ, 01/02/2018 પહેલાં મેળવેલા ઇક્વિટી શેર રૂપે લાંબા ગાળાની મૂડી સંપત્તિ માટે, ખર્ચ વાસ્તવિક ખર્ચ અને, વાજબી બજાર મૂલ્ય તથા હસ્તાંતરણ પરના અવેજના સંપૂર્ણ મૂલ્યમાંથી જે ઓછું હોય તે, એ બેમાંથી જે વધુ હોય તે છે, અને તે વાજબી બજાર મૂલ્ય 31/01/2018 ના રોજ માન્ય સ્ટોક એક્સચેન્જ પર ક્વોટ થયેલો સૌથી ઊંચો ભાવ છે. મહત્વની વાત એ છે કે કલમ 90(7) ને સ્પષ્ટપણે કલમ 90(9)(a) અને (b) ને આધીન બનાવવામાં આવી છે: 01/04/2001 નો વિકલ્પ અને 31/01/2018 નું ગ્રાન્ડફાધરિંગ વિકલ્પો તરીકે નહીં, પણ સાથે કાર્ય કરવા માટે છે. જ્યાં અગાઉના માલિકનો ખર્ચ બિલકુલ નક્કી કરી શકાય તેમ ન હોય, ત્યાં કલમ 90(11) જોગવાઈ કરે છે કે તે સંપત્તિ અગાઉના માલિકની મિલકત બની તે તારીખનું વાજબી બજાર મૂલ્ય ગણાશે.

બોનસ ઇશ્યૂ, વિભાજન, વિલીનીકરણ અને નામ ફેરફારોમાંથી પસાર થયેલાં દાયકાઓ જૂનાં પ્રમાણપત્રો માટે, આ અંદાજે કરી લેવાની ગણતરી નથી. તે સ્ક્રિપના વાસ્તવિક કોર્પોરેટ એક્શન ઇતિહાસના આધારે કામ કરતા ચાર્ટર્ડ એકાઉન્ટન્ટનું કાર્ય છે.

દર

લિસ્ટેડ ઇક્વિટી, લાંબા ગાળાની, જ્યાં સંપાદન અને હસ્તાંતરણ બંને પર સિક્યોરિટીઝ ટ્રાન્ઝેક્શન ટેક્સ ચૂકવાયો હોય: કલમ 198 Rs. 1,25,000 થી વધુના લાભ પર 12.5 ટકાના દરે કર લાદે છે. લિસ્ટેડ ઇક્વિટી, ટૂંકા ગાળાની, જ્યાં વેચાણ પર સિક્યોરિટીઝ ટ્રાન્ઝેક્શન ટેક્સ ચૂકવાયો હોય: કલમ 196 તેના પર 20 ટકાના દરે કર લાદે છે.

જ્યાં સિક્યોરિટીઝ ટ્રાન્ઝેક્શન ટેક્સની શરતો પૂરી ન થતી હોય, ત્યાં કલમ 196 અને 198 લાગુ પડતી નથી અને લાંબા ગાળાના દર પર કલમ 197 હેઠળની સામાન્ય વ્યવસ્થા લાગુ પડે છે. ધારણ સમયગાળાની કસોટી અલગ પ્રશ્ન છે: 12 મહિનાની કસોટી સિક્યોરિટી ભારતના માન્ય સ્ટોક એક્સચેન્જ પર લિસ્ટેડ હોવા પર આધારિત છે, સિક્યોરિટીઝ ટ્રાન્ઝેક્શન ટેક્સ પર નહીં, તેથી બજાર બહાર વેચાયેલો લિસ્ટેડ શેર 12 મહિના પછી હજુ લાંબા ગાળાનો છે પણ તેના પર કલમ 197 હેઠળ કર લાગે છે. જે કંપની અનલિસ્ટેડ હોય, અથવા ડીલિસ્ટ થઈ હોય, તેના માટે સામાન્ય 24 મહિનાની કસોટી લાગુ પડે છે અને Rs. 1,25,000 ની મુક્તિ ઉપલબ્ધ નથી.

તે છેલ્લો મુદ્દો સંભળાય છે તેના કરતાં વધુ મહત્વનો છે. ઘણી મોટી સંખ્યામાં જૂનાં ભૌતિક ધારણો એવી કંપનીઓમાં છે જે ત્યાર પછી ડીલિસ્ટ થઈ છે, રજિસ્ટરમાંથી કમી થઈ છે કે ફડચામાં ગઈ છે. તે અલગ સમસ્યા છે, અને ત્યાં જવાબ ભાગ્યે જ કરનો જવાબ હોય છે.

VII. વ્યવહારુ ચેકલિસ્ટ

  1. યાદી બનાવો. કંપનીનું નામ, ફોલિયો નંબર, પ્રમાણપત્ર નંબરો, વિશિષ્ટ નંબરો, શેરની સંખ્યા, પ્રમાણપત્ર પર દેખાય તે મુજબ નામ.
  2. કંપની આજે જે સ્વરૂપે અસ્તિત્વમાં છે તે શોધો. નામો બદલાય છે, કંપનીઓ વિલીન થાય છે, અને 1992 ના એકમનું પ્રમાણપત્ર આજે સંપૂર્ણપણે જુદી લિસ્ટેડ કંપનીમાં ધારણ હોઈ શકે છે. વર્તમાન એકમનો રજિસ્ટ્રાર અને ટ્રાન્સફર એજન્ટ શરૂઆતનું સ્થાન છે.
  3. કંપનીની વેબસાઇટ તપાસો. ભંડોળમાં હસ્તાંતરિત શેર અને રકમોની વિગતો જાહેર કરવી કંપનીઓ માટે ફરજિયાત છે. આ તમને તરત જણાવે છે કે તમે દરવાજા એકમાં છો કે દરવાજા ત્રણમાં.
  4. પહેલાં નામનો મેળ ન ખાવાનો પ્રશ્ન ઉકેલો. લગ્ન પછીનું નામ, વિસ્તારેલી આદ્યાક્ષરી, જોડણીમાં ફેરફાર. આ બીજી કોઈ પણ વસ્તુ કરતાં વધુ દાવાઓને નિષ્ફળ બનાવે છે.
  5. ડીમેટ ખાતું તૈયાર રાખો. દરેક માર્ગ હવે ડીમેટ જમામાં સમાપ્ત થાય છે. પ્રમાણિત અને તાજેતરની ક્લાયન્ટ માસ્ટર લિસ્ટની જરૂર પડશે.
  6. ઉત્તરાધિકારના દસ્તાવેજો સાથે પ્રામાણિકતાથી કામ લો. જો અન્ય વારસદારો હોય, તો ના-વાંધા પ્રમાણપત્રો મેળવો અથવા કૌટુંબિક સમાધાન યોગ્ય રીતે કરાવો. છુપાવેલા વારસદાર પર રચાયેલો દાવો એવો દાવો છે જે ઊકલી જશે, અને કલમ 447 મૃત જોગવાઈ નથી.
  7. જો તમે દરવાજા બેમાં હો તો 04/02/2027 ડાયરીમાં નોંધી લો.

VIII. મધ્યસ્થીઓ વિશે સાવચેતીનો શબ્દ

જૂના શેરની વસૂલાતની આસપાસ એક ઉદ્યોગ ઊભો થયો છે. તેમાંનો કેટલોક સક્ષમ અને ખરેખર ઉપયોગી છે. કેટલોક નથી.

બે વાત સ્પષ્ટપણે કહેવા જેવી છે. દાવો કરવા માટે તમારા વસૂલ થયેલા ધારણનો હિસ્સો કોઈને પણ લખી આપવાની કોઈ કાનૂની આવશ્યકતા નથી; Form IEPF-5 નો માર્ગ કોઈ પણ દાવેદાર માટે સીધો ખુલ્લો છે. અને વસૂલાત એજન્ટની તરફેણમાં કરી આપેલી જનરલ પાવર ઓફ એટર્ની, અમર્યાદિત ફી વ્યવસ્થા સાથે, એવો દસ્તાવેજ છે જે સહી કરતાં પહેલાં ટેબલની તમારી બાજુએ હોય તેવી વ્યક્તિ દ્વારા વંચાવો જોઈએ.

IX. વ્યાપક મુદ્દો

કલમ 124(6) માંનો સાત વર્ષનો નિયમ કોઈની પાસેથી કંઈ લઈ લેવા માટે રચાયો નથી. તે અસ્તિત્વમાં છે કારણ કે કંપનીના રજિસ્ટર પર અનિશ્ચિત સમય સુધી છોડી દેવાયેલી દાવા વગરની સિક્યોરિટીઝ છેતરપિંડીને કાયમી આમંત્રણ છે, અને કારણ કે કેન્દ્રીય, ઓડિટ થયેલો કસ્ટોડિયન એવી કોર્પોરેટ રજિસ્ટ્રી કરતાં વધુ સુરક્ષિત છે જેના પર કોઈ નજર રાખતું નથી. અદાલતોએ બરાબર આ જ આધાર પર, અને ફક્ત એટલા માટે કે પાછું માગવાનો અધિકાર હસ્તાંતરણ પછી પણ ટકે છે, તેને માન્ય રાખ્યો છે.

કાગળ પર ટકતો અધિકાર એટલો જ સારો છે જેટલી તેને પૂરો પાડતી પ્રક્રિયા.

Bimal Kumar Shah મ્યુનિસિપલ સંપાદનમાંથી ઊભો થયો હોવા છતાં અહીં ઉપયોગી માપદંડ છે, કારણ કે તે આગ્રહ રાખે છે કે નોટિસ, સુનાવણી, કાર્યક્ષમ અને ઝડપી પ્રક્રિયા અને નિષ્કર્ષ એ મિલકતના અધિકારની સામગ્રીનો જ ભાગ છે, વહીવટી સૌજન્ય નહીં. સામાન્ય દાવેદાર દ્વારા ખરેખર અનુભવાતી IEPF દાવા પ્રક્રિયા એ ધોરણ પૂરું કરે છે કે નહીં તે વાજબી પ્રશ્ન છે, અને 2025 અને 2026 ના સુધારાઓની દિશા પરથી નિયમનકારો તેને ગંભીરતાથી લઈ રહ્યા હોય તેમ જણાય છે.

હાલ માટે, વ્યવહારુ સંદેશ વધુ સરળ છે. કબાટ ખોલો. યાદી બનાવો. કાયદાએ તમારી પાસેથી કંઈ છીનવી લીધું નથી.

જુઓ · બે મિનિટની સમજૂતી

ભૌતિક દાવા વગરના શેરનો દાવો કેવી રીતે કરવો

ઓફિસની ચેનલ પરથી આ લેખનું ટૂંકું વિડિયો સંસ્કરણ, એવા વાચકો માટે જેઓ દલીલ વાંચવાને બદલે સાંભળવાનું પસંદ કરે છે.

ઉલ્લેખિત સ્ત્રોતો અને જોગવાઈઓ

કાયદાઓ અને નિયમો

કેસો

સત્તાવાર દસ્તાવેજો

વારંવાર પૂછાતા પ્રશ્નો

શું ભારતમાં દાવા વગરના શેર રદ થઈ જાય છે અથવા સરકારી મિલકત બની જાય છે?

ના. કંપની અધિનિયમ, 2013 (Companies Act, 2013) ની કલમ 124(6) હેઠળ રોકાણકાર શિક્ષણ અને સંરક્ષણ ભંડોળ (Investor Education and Protection Fund) માં હસ્તાંતરિત થયેલા શેર ભંડોળ દ્વારા માલિક તરીકે નહીં, પણ કસ્ટોડિયન (custodian) તરીકે રાખવામાં આવે છે. કલમ 124(6) નું પરંતુક દાવેદારનો તે પાછા માગવાનો અધિકાર જાળવે છે, અને IEPF Rules, 2016 નો નિયમ 7 તે માટેની વ્યવસ્થા પૂરી પાડે છે. India Awake for Transparency માં દિલ્હી હાઈકોર્ટ અને Kamala Srinivasan માં મદ્રાસ હાઈકોર્ટ, બંને આ જ આધાર પર આગળ વધ્યાં. IEPF દાવો કરવા માટે કોઈ મુદત નિર્ધારિત નથી.

શેર IEPF માં ક્યારે હસ્તાંતરિત થાય છે?

જ્યાં ડિવિડન્ડ સતત સાત વર્ષ સુધી ચૂકવાયા વગરનું અથવા દાવા વગરનું રહ્યું હોય, ત્યાં જે શેરના સંબંધમાં તે જાહેર થયું હતું તે શેર ભંડોળમાં હસ્તાંતરિત થાય છે. મહત્વની વાત એ છે કે 2016 ના નિયમોના નિયમ 6(1) નું પરંતુક જોગવાઈ કરે છે કે જો લાભાર્થી માલિકે તે સાત વર્ષ દરમિયાન કોઈ પણ ડિવિડન્ડ વોરંટ વટાવ્યું હોય, તો શેર હસ્તાંતરિત કરવાની બિલકુલ જરૂર નથી. સાત વર્ષમાં એક વાર વટાવવાથી આખો ફોલિયો બચી જાય છે.

04/02/2027 ના રોજ બંધ થતી SEBI વિન્ડો શી છે?

ભૌતિક સ્વરૂપમાં સિક્યોરિટીઝનું હસ્તાંતરણ 01/04/2019 થી બંધ કરવામાં આવ્યું હતું. 30/01/2026 ના પરિપત્ર દ્વારા, SEBI એ 01/04/2019 પહેલાં ખરીદેલી કે વેચેલી ભૌતિક સિક્યોરિટીઝના હસ્તાંતરણ અને ડીમટીરિયલાઇઝેશન માટે 05/02/2026 થી 04/02/2027 સુધીની વિશેષ વિન્ડો ખોલી, અને અગાઉની વિન્ડોથી વિપરીત તે ફક્ત ફરી રજૂઆત (re-lodgement) નહીં પણ નવી રજૂઆત (fresh lodgement) ને પણ આવરી લે છે. મૂળ પ્રમાણપત્ર અને 2019 પહેલાંનો હસ્તાંતરણ લેખ આવશ્યક છે, સિક્યોરિટીઝ ફક્ત ડીમેટ સ્વરૂપમાં જમા થાય છે અને એક વર્ષ માટે લૉક-ઇન રહે છે.

શું દાવા વગરના શેરની વસૂલાત કરપાત્ર ઘટના છે?

ના. કસ્ટોડિયન પાસેથી તમારી પોતાની મિલકત પાછી મેળવવી એ આવક નથી અને હસ્તાંતરણ નથી. જ્યાં દાવેદાર વારસદાર હોય, ત્યાં વારસો અવેજ વિના મળેલી રકમો પરના કરમાંથી સ્પષ્ટપણે બહાર છે, અને ભારત કોઈ એસ્ટેટ ડ્યુટી લાદતું નથી. કર ડિવિડન્ડ પર ઊભો થાય છે, જે નાણાં તમારા સુધી પહોંચે તે વર્ષના નહીં પણ તે જાહેર થયાં તે વર્ષનાં ગણાય છે, અને શેર આખરે વેચાય ત્યારે મૂડી લાભ પર.

જો મને પ્રમાણપત્રો વારસામાં મળ્યાં હોય તો શું લાભ લાંબા ગાળાનો ગણાશે?

લગભગ હંમેશાં. જ્યાં કોઈ સંપત્તિ બક્ષિસ, વસિયતનામું, ઉત્તરાધિકાર, વારસો અથવા હક ઊતરવા દ્વારા મળી હોય, ત્યાં અગાઉના માલિકનો ધારણ સમયગાળો તમારામાં સામેલ થાય છે, અને ખર્ચ અગાઉના માલિકનો ખર્ચ ગણાય છે. લિસ્ટેડ સિક્યોરિટી માટે લાંબા ગાળાની મર્યાદા 12 મહિના છે, તેથી માતા-પિતા કે દાદા-દાદીએ દાયકાઓ પહેલાં ખરીદેલું પ્રમાણપત્ર વારસદારના હાથમાં લાંબા ગાળાનું છે. જ્યાં સંપત્તિ 01/04/2001 પહેલાં મેળવાઈ હોય ત્યાં ખર્ચને બદલે તે તારીખના વાજબી બજાર મૂલ્યનો ઉપયોગ કરી શકાય છે.

આ જવાબો ઉપરના લેખના શૈક્ષણિક સારાંશ છે; તે કોઈ વ્યક્તિગત બાબત અંગે કાનૂની સલાહ નથી.

સુધારા: જો તમને આ લેખમાં કાયદા કે હકીકતની કોઈ ભૂલ જણાય, તો 'Correction' (સુધારો) વિષય સાથે contact@lokeshbhardwajlawoffices.com પર લખો. સુધારા લખાણમાં કરવામાં આવે છે અને અહીં તારીખ સાથે નોંધવામાં આવે છે.

અસ્વીકરણ

આ લેખ ફક્ત સામાન્ય માહિતી અને જાહેર કાનૂની શિક્ષણ માટે પ્રકાશિત કરવામાં આવ્યો છે. તે કાનૂની સલાહ નથી અને તેનાથી એડવોકેટ-અસીલ સંબંધ સ્થાપિત થતો નથી. જણાવેલો કાયદો પ્રકાશનની તારીખ મુજબનો છે અને બદલાવાને પાત્ર છે; વાચકોએ પગલાં લેતાં પહેલાં તેમની પોતાની હકીકતોને અનુરૂપ સલાહ મેળવવી જોઈએ. બાર કાઉન્સિલ ઓફ ઇન્ડિયાના નિયમો, પ્રકરણ II, ભાગ VI, નિયમ 36 ના પાલનમાં પ્રકાશિત. આ લેખનો કોઈ પણ ભાગ વ્યાવસાયિક કામગીરી મેળવવા માટે આમંત્રણ આપવાનો ઉદ્દેશ ધરાવતો નથી. સંદર્ભો 04/09/2026 ના રોજ અમલમાં હોય તે મુજબના કંપની અધિનિયમ, 2013, IEPF Rules, 2016, SEBI પરિપત્રો અને આવકવેરા અધિનિયમ, 2025 ના છે; આ ક્ષેત્રમાં વારંવાર સુધારા થઈ રહ્યા છે.

WhatsApp