વચન, કાગળના ટુકડા પર.
વિનિમયથી લઈને છેલ્લા વ્યાજદર નિર્ણય સુધી, નાણાકીય વ્યવસ્થાનું સરળ ભાષામાં વર્ણન.
તમારા પાકીટમાંથી કોઈ પણ ભારતીય ચલણી નોટ કાઢો અને વાંચો. ગવર્નરની સહીની ઉપર લખ્યું છે, "હું ધારકને પાંચસો રૂપિયાની રકમ ચૂકવવાનું વચન આપું છું." ફરી વાંચો. નોટ એમ નથી કહેતી કે તે પાંચસો રૂપિયા છે. તે કહે છે કે તે પાંચસો રૂપિયા ચૂકવવાનું વચન છે. પાંચસો શેના? જો તમે તે નોટ ભારતીય રિઝર્વ બેંક પાસે લઈ જાઓ અને તમારા પાંચસો રૂપિયા માગો, તો બેંક તમને બરાબર એ જ વચન ધરાવતી બીજી નોટ અથવા સિક્કા આપશે.
આ નાનકડો કોયડો લઘુ સ્વરૂપમાં આખી નાણાકીય વ્યવસ્થા છે. પૈસા કોઈ વસ્તુ નથી. તે એક વચન છે જેને સ્વીકારવા સૌ સંમત થયા છે. બેંકો એવા વ્યવસાયો છે જે વચનોનું ઉત્પાદન અને વેપાર કરે છે. લોન એ વચનના બદલામાં આપેલું વચન છે. યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ ડોલર વિશ્વ પર એટલા માટે રાજ કરતો નથી કે તે કોઈ વસ્તુનો બનેલો છે, પરંતુ એટલા માટે કે બીજા કોઈ પણ ચલણ કરતાં વધુ લોકો, વધુ સ્થળોએ, તેના વચનને સ્વીકારે છે. આ લેખ તે કેવી રીતે બન્યું તે, જે ક્રમમાં બન્યું તે ક્રમમાં, અને સમાચારોના મથાળાંને સમજવા પ્રયત્ન કરતા નાગરિક, વ્યવસાય માલિક કે વિદ્યાર્થી માટે તેનો શો અર્થ છે તે દર્શાવે છે.
I. પૈસા પહેલાં: પૈસા જે સમસ્યા ઉકેલે છે
વેપાર પૈસા કરતાં જૂનો છે. માનવ ઇતિહાસના મોટા ભાગ દરમિયાન લોકો પોતાની પાસે જે હતું તેના બદલામાં પોતાને જેની જરૂર હતી તે મેળવતા. વસ્તુ વિનિમય (barter) ની મુશ્કેલી એ છે કે તેમાં "જરૂરિયાતોનો બેવડો સંયોગ" જોઈએ: વધારાનું અનાજ ધરાવતા ખેડૂતે એવો કુંભાર શોધવો પડે જે બરાબર એ જ ક્ષણે અનાજ ઇચ્છતો હોય જ્યારે ખેડૂતને માટલું જોઈતું હોય. અનાજ સડી પણ જાય છે, તેના ઝીણા ભાગ પાડી શકાતા નથી, અને તેને બાજુના ગામ સુધી લઈ જવું અગવડભર્યું છે.
દરેક પ્રાચીન સમાજે આનો ઉકેલ એવી એક વસ્તુ પર સહમત થઈને કાઢ્યો જે સૌ સ્વીકારે, ભલે તેઓને તે વસ્તુ પોતાના માટે ન જોઈતી હોય. વસ્તુ ગમે તે હોય, તે ટકાઉ, વહનક્ષમ, વિભાજ્ય, નકલ કરવી મુશ્કેલ અને લગભગ એકસરખી હોવી જરૂરી હતી. કીમતી ધાતુઓ દરેક માપદંડ પર સૌથી સારી ઠરી, અને આ રીતે ચાંદી અને સોનું પ્રાચીન વિશ્વના પૈસા બન્યાં.
પછીનું પગલું ધાતુ પર મહોર મારવાનું હતું. જાણીતા વજનના ચાંદીના ગઠ્ઠા પર પોતાનું ચિહ્ન મૂકનાર શાસક તેની શુદ્ધતા વિશે જાહેર વચન આપતો હતો, અને દરેક વેપારીને તેને તોળવા અને ચકાસવાની તકલીફમાંથી બચાવતો હતો.
જુઓ શું થયું છે. આ તબક્કે પણ પૈસા અંશતઃ વચન બની ચૂક્યા છે. સિક્કાનું મૂલ્ય તેમાંની ધાતુને કારણે છે, પરંતુ તે મુક્તપણે ફરે છે તેના પરની મહોરને કારણે.
II. કાગળ, વચનો અને બેંકિંગનો જન્મ
ધાતુ ભારે છે અને ચોર બધે છે. તેથી વેપારીઓએ એવાં સાધનો વિકસાવ્યાં જે ધાતુને ખસેડ્યા વિના મૂલ્યને પ્રવાસ કરવા દે. વેપારી મજબૂત તિજોરીખંડ ધરાવતી કોઈ વ્યક્તિ પાસે સિક્કા જમા કરતો અને પહોંચ લેતો. ધાતુ તિજોરીમાં રહેતી; કાગળ પ્રવાસ કરતો.
પછી બે બાબતો બની, અને બંનેએ મળીને બેંકિંગનું સર્જન કર્યું. પ્રથમ, પહોંચો ચુકવણી તરીકે હાથ બદલવા લાગી, કારણ કે સોનાની પહોંચ સોના જેટલી જ સારી હતી અને લઈ જવામાં ઘણી સરળ હતી. બીજું, તિજોરીના રખેવાળે જોયું કે કોઈ પણ દિવસે થાપણદારોનો નાનો અંશ જ પોતાની ધાતુ લેવા આવતો. તેથી તે પોતાની પાસે રહેલામાંથી અમુક ધિરાણમાં આપી શકતો, અથવા પોતાની પાસેની ધાતુ કરતાં વધુ પહોંચો બહાર પાડી શકતો, અને તફાવત પર વ્યાજ કમાઈ શકતો. પહોંચ ચલણી નોટ બની ગઈ હતી, અને તિજોરીનો રખેવાળ બેંકર બની ગયો હતો.
બહાર પાડેલાં વચનો અને રાખેલી ધાતુ વચ્ચેનો આ ગાળો ત્યારથી દરેક બેંકિંગ વ્યવસ્થાનું એન્જિન છે. તે દરેક બેંકિંગ કટોકટીનો સ્ત્રોત પણ છે, કારણ કે જે ક્ષણે પૂરતા લોકો એકસાથે વચનની કસોટી કરે છે, તે ક્ષણે તિજોરી ખાલી થઈ જાય છે.
ભારતીય કાયદાએ આ દુનિયાને વહેલી માન્યતા આપી. પેપર કરન્સી અધિનિયમ, 1861 (Paper Currency Act, 1861) એ ભારત સરકારને નોટ બહાર પાડવાનો એકાધિકાર આપ્યો, ખાનગી અને પ્રેસિડેન્સી બેંકો દ્વારા નોટો બહાર પાડવાનું બંધ કર્યું, અને માગણી પર ધારકને ચૂકવવાપાત્ર પ્રોમિસરી નોટ (promissory note) ના સ્વરૂપમાં નોટો બહાર પાડવાની જોગવાઈ કરી. 160 કરતાં વધુ વર્ષ પહેલાં લખાયેલું આ વર્ણન આજે પણ તમારા ખિસ્સામાંની નોટનું કાનૂની સ્વરૂપ છે.
III. પરક્રામ્ય લેખ: પૈસાનું કાનૂની DNA
આગળ વધતાં પહેલાં, કાગળનાં નાણાં અને બેંકિંગને શક્ય બનાવતો કાનૂની વિચાર સમજવો ઉપયોગી છે. તેને પરક્રામ્યતા (negotiability) કહે છે, અને ભારતમાં તે પરક્રામ્ય લેખ અધિનિયમ, 1881 (Negotiable Instruments Act, 1881) માં સંહિતાબદ્ધ છે, જે રિઝર્વ બેંક કરતાં અડધી સદીથી વધુ જૂનો કાયદો છે અને આજે પણ રોજિંદા ઉપયોગમાં છે.
તે અધિનિયમની કલમ 13 જોગવાઈ કરે છે કે પરક્રામ્ય લેખ (negotiable instrument) એટલે આદેશ મુજબ અથવા ધારકને ચૂકવવાપાત્ર પ્રોમિસરી નોટ, વિનિમય પત્ર અથવા ચેક. આ ત્રણ લેખો દરેક આધુનિક ચુકવણીના પૂર્વજો છે:
- પ્રોમિસરી નોટ એ એક વ્યક્તિ દ્વારા બીજી વ્યક્તિને, અથવા ધારકને, નિશ્ચિત રકમ ચૂકવવાનું લેખિત વચન છે. "હું ધારકને પાંચસો રૂપિયાની રકમ ચૂકવવાનું વચન આપું છું" એ પ્રોમિસરી નોટ છે.
- વિનિમય પત્ર (bill of exchange) એ એક વ્યક્તિ દ્વારા બીજી વ્યક્તિને ત્રીજી વ્યક્તિને ચૂકવણી કરવા નિર્દેશ આપતો લેખિત આદેશ છે. હૂંડી વિનિમય પત્ર છે; ભારતીય રિઝર્વ બેંક અધિનિયમ, 1934 પોતે આજે પણ આ શબ્દનો ઉપયોગ કરે છે.
- ચેક એ બેંક પર લખાયેલો, માગણી પર ચૂકવવાપાત્ર વિનિમય પત્ર છે.
આ લેખોને "પરક્રામ્ય" બનાવે છે બે લક્ષણો, જે સામાન્ય કરારોમાં હોતાં નથી. પ્રથમ, તેમને ફક્ત સુપરત કરીને હસ્તાંતરિત કરી શકાય છે, જો તે ધારકને ચૂકવવાપાત્ર હોય, અથવા પાછળ સહી કરીને અને સુપરત કરીને, જો તે આદેશ મુજબ ચૂકવવાપાત્ર હોય. કોઈ નવો કરાર નહીં, મૂળ દેવાદારને કોઈ નોટિસ નહીં, કોઈ નોંધણી નહીં. બીજું લક્ષણ વધુ નોંધપાત્ર છે. જે વ્યક્તિ લેખને સદ્ભાવનાથી, મૂલ્યના બદલામાં અને તે મુદત વીતી જાય તે પહેલાં લે છે, જેને અધિનિયમ યથાવિધિ ધારક (holder in due course) કહે છે, તેને તે લેખ આપનાર વ્યક્તિ કરતાં વધુ સારો હક મળે છે. સાંકળમાં ક્યાંક ઉપર લેખ ચોરાયો હોય તો પણ પ્રામાણિક ધારક રકમ વસૂલ કરી શકે છે.
સામાન્ય મિલકત કાયદો કહે છે કે તમારી પાસે જે નથી તે તમે આપી શકતા નથી. પરક્રામ્ય લેખોનો કાયદો આ દસ્તાવેજો માટે અપવાદ કરે છે.
કાયદો આ કેમ સહન કરે છે? કારણ કે તેના વિના કોઈ ચુકવણીમાં કાગળનો ટુકડો સ્વીકારશે નહીં. જો દરેક પ્રાપ્તકર્તાએ નોટ લેતાં પહેલાં તેનો આખો ઇતિહાસ તપાસવો પડે, તો કાગળ ફરી શકે નહીં, અને વેપાર ઘસાઈને પાછો ધાતુ પર આવી જાય.
હવે ચલણી નોટને ફરી જુઓ. તે માગણી પર ધારકને ચૂકવવાપાત્ર પ્રોમિસરી નોટ છે. ભારતીય રિઝર્વ બેંક અધિનિયમ, 1934 (Reserve Bank of India Act, 1934) ની કલમ 31 જોગવાઈ કરે છે કે રિઝર્વ બેંક, અથવા અધિનિયમ સ્પષ્ટપણે પરવાનગી આપે ત્યાં કેન્દ્ર સરકાર, સિવાય ભારતમાં કોઈ વ્યક્તિ માગણી પર ધારકને ચૂકવવાપાત્ર કોઈ વિનિમય પત્ર, હૂંડી અથવા પ્રોમિસરી નોટ લખી, સ્વીકારી, બનાવી કે બહાર પાડી શકશે નહીં. બીજા શબ્દોમાં, કાયદો તિજોરીના રખેવાળની પહોંચ લે છે, તેને બહાર પાડવાનો અધિકાર એક સંસ્થા માટે અનામત રાખે છે, અને પરિણામને ચલણ કહે છે. ચલણી નોટ એક એવો પરક્રામ્ય લેખ છે જેના પર રાજ્યે એકાધિકાર સ્થાપ્યો છે.
બે વધુ કલમો ચિત્ર પૂરું કરે છે. કલમ 22 રિઝર્વ બેંકને ભારતમાં ચલણી નોટો બહાર પાડવાનો એકમાત્ર અધિકાર આપે છે. કલમ 26 જોગવાઈ કરે છે કે દરેક ચલણી નોટ તેમાં દર્શાવેલી રકમ માટે ભારતમાં કોઈ પણ સ્થળે ચુકવણીમાં અથવા ખાતા પેટે કાયદેસર ચલણ રહેશે, અને કેન્દ્ર સરકાર દ્વારા બાંયધરીકૃત રહેશે. "કાયદેસર ચલણ" (legal tender) નો અર્થ એ છે કે લેણદાર રૂપિયાના દેવાની પતાવટમાં તેને કાયદેસર રીતે નકારી શકે નહીં. બાંયધરીનો અર્થ એ છે કે ભારત સંઘ રિઝર્વ બેંકના વચનની પાછળ ઊભો છે. રૂપિયાનો આખો કાનૂની આધાર આટલો જ છે: એકાધિકાર, ફરજ અને બાંયધરી.
IV. સુવર્ણ ધોરણ અને તેનું પતન
ઓગણીસમી સદી દરમિયાન મુખ્ય અર્થતંત્રો સુવર્ણ ધોરણ (gold standard) પર આવ્યાં. દરેક ચલણ સોનાના નિશ્ચિત વજન તરીકે વ્યાખ્યાયિત હતું, નોટો માગણી પર સોનામાં પરિવર્તનીય હતી, અને તેથી ચલણો વચ્ચેના વિનિમય દર ગણિતથી નિશ્ચિત થતા. આ વ્યવસ્થાએ વિશ્વને નોંધપાત્ર ભાવ સ્થિરતા આપી અને આંતરરાષ્ટ્રીય વેપારને સરળ બનાવ્યો. તેમાં એક ઘાતક કઠોરતા પણ હતી: જે દેશ પાસે સોનું ખૂટી જતું તેણે, દેશમાં બેરોજગારીની પરવા કર્યા વિના, સોનું પાછું વહે ત્યાં સુધી વ્યાજદર વધારવા અને પોતાનું અર્થતંત્ર સંકોચવું પડતું.
આ વ્યવસ્થા વીસમી સદીનાં યુદ્ધો અને મંદીઓ સામે ટકી નહીં. બ્રિટને 1931માં સુવર્ણ ધોરણ છોડી દીધું. 1933માં યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સે ધારકોને સોનાના સિક્કા, લગડીઓ અને સુવર્ણ પ્રમાણપત્રો ફેડરલ રિઝર્વને સોંપવાની ફરજ પાડી, અને 1934માં સોનાની સત્તાવાર કિંમત વધારીને ઔંસ દીઠ 35 ડોલર કરી. સામાન્ય નાગરિકો હવે બેંકમાં જઈને કાગળને ધાતુમાં ફેરવી શકતા ન હતા.
ભારતની પોતાની વ્યવસ્થા પણ એ જ ઇતિહાસને પ્રતિબિંબિત કરતી હતી. ભારતીય રિઝર્વ બેંકે 01/04/1935ના રોજ કામગીરી શરૂ કરી ત્યારે તેનો ઇશ્યૂ વિભાગ પ્રમાણસર અનામત પ્રણાલી પર કામ કરતો હતો, જે હેઠળ તેણે બહાર પાડેલી નોટોના નિર્ધારિત પ્રમાણ સામે સોનું અને વિદેશી હૂંડિયામણ રાખવાં પડતાં. 1956માં આ પ્રણાલીના સ્થાને લઘુતમ અનામત પ્રણાલી આવી, જે ભારતીય રિઝર્વ બેંક અધિનિયમ, 1934ની કલમ 33માં ટકી રહી છે. હાલનો કાયદો માત્ર એટલું જ માગે છે કે ઇશ્યૂ વિભાગ પાસેનાં સોનું અને વિદેશી જામીનગીરીઓનું સંયુક્ત મૂલ્ય Rs. 200 કરોડથી ઓછું ન હોય, જેમાંથી સોનું Rs. 115 કરોડથી ઓછું ન હોવું જોઈએ. લાખો કરોડમાં ચાલતા ચલણમાંના નાણાં સામે આ એક પ્રતીક માત્ર છે. બાકીના પીઠબળમાં રૂપિયાના સિક્કા, ભારત સરકારની જામીનગીરીઓ અને પાત્ર બિલોનો સમાવેશ થાય છે. આજે જીવિત મોટાભાગના ભારતીયોના જન્મ પહેલાંથી રૂપિયાને સોનાનું કોઈ અર્થપૂર્ણ પીઠબળ રહ્યું નથી.
V. બ્રેટન વુડ્સ, 1944: ડોલરનો રાજ્યાભિષેક
01/07/1944થી 22/07/1944 સુધી, યુદ્ધ હજુ ચાલુ હતું ત્યારે, સંયુક્ત રાષ્ટ્ર નાણાકીય અને આર્થિક પરિષદ યુદ્ધ પછીની નાણાકીય વ્યવસ્થા ઘડવા ન્યૂ હેમ્પશાયરના બ્રેટન વુડ્સમાં મળી. તેમાંથી બે બાબતો નીકળી.
પ્રથમ હતી ચલણ વ્યવસ્થા. વિશ્વના નાણાકીય સોનાનો મોટો ભાગ યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ પાસે હતો, તેથી ડોલરને ઔંસ દીઠ 35 ડોલર પર નિશ્ચિત કરવામાં આવ્યો અને વિદેશી સરકારો અને કેન્દ્રીય બેંકો માટે સોનામાં પરિવર્તનીય બનાવવામાં આવ્યો. બાકીનાં તમામ ચલણો ડોલર સાથે જોડાયાં. સોનું લંગર રહ્યું, પરંતુ ફક્ત ડોલર જ તેની સાથે સીધો બંધાયેલો હતો. બાકી સૌ ડોલર સાથે બંધાયેલા હતા.
આ એ ક્ષણ છે જ્યારે ડોલર વિશ્વનું અનામત ચલણ બન્યો, વિજય દ્વારા નહીં પણ આયોજન દ્વારા.
બીજી હતી આ વ્યવસ્થા ચલાવવા માટેની સંસ્થાઓની જોડી: આંતરરાષ્ટ્રીય નાણાભંડોળ, લેણદેણની તુલાની મુશ્કેલીમાં હોય તેવા દેશોને ધિરાણ આપવા અને જોડાણો પર દેખરેખ રાખવા, અને આંતરરાષ્ટ્રીય પુનર્નિર્માણ અને વિકાસ બેંક, પુનર્નિર્માણ માટે અને પછીથી વિકાસ માટે ધિરાણ આપવા. IBRD એ સંસ્થા છે જેને વિશ્વ પછીથી વિશ્વ બેંક કહેવા લાગ્યું.
VI. વિશ્વ બેંક ખરેખર કેવી રીતે કામ કરે છે
"વિશ્વ બેંક" એક ટૂંકું નામ છે. વિશ્વ બેંક જૂથમાં પાંચ સંસ્થાઓ છે, દરેકનું પોતાનું સભ્યપદ અને સનદ છે:
- આંતરરાષ્ટ્રીય પુનર્નિર્માણ અને વિકાસ બેંક (IBRD), તેમાંની પ્રથમ, 1944માં બ્રેટન વુડ્સ ખાતે સ્થપાયેલી, જે મધ્યમ આવકવાળા અને ધિરાણપાત્ર ગરીબ દેશોની સરકારોને ધિરાણ આપે છે.
- આંતરરાષ્ટ્રીય નાણા નિગમ (IFC), 1956, જે સરકારી બાંયધરીની જરૂર વિના વિકાસશીલ દેશોની ખાનગી કંપનીઓમાં રોકાણ કરે છે અને તેમને ધિરાણ આપે છે.
- આંતરરાષ્ટ્રીય વિકાસ સંઘ (IDA), 1960, જે સૌથી ગરીબ દેશોને અત્યંત રાહતદાયક શરતો પર ધિરાણ આપે છે.
- રોકાણ વિવાદોના સમાધાન માટેનું આંતરરાષ્ટ્રીય કેન્દ્ર (ICSID), જે રાજ્યો અને અન્ય રાજ્યોના નાગરિકો વચ્ચેના રોકાણ વિવાદોના સમાધાન અંગેના 1966ના સંમેલન દ્વારા સ્થપાયું છે, અને વિદેશી રોકાણકારો અને યજમાન રાજ્યો વચ્ચેની લવાદી (arbitration) નું સંચાલન કરે છે.
- બહુપક્ષીય રોકાણ બાંયધરી એજન્સી (MIGA), 1988, જે વિદેશી રોકાણકારોને જપ્તી, યુદ્ધ અને કરારભંગ જેવાં બિન-વાણિજ્યિક જોખમો સામે વીમો આપે છે.
IBRD અને IDA મળીને સંકુચિત અર્થમાં "વિશ્વ બેંક" છે. ભારત પાંચમાંથી ચારનું સભ્ય છે અને ક્યારેય ICSIDમાં જોડાયું નથી; ICSID સંમેલન પર હસ્તાક્ષર કરનારાં 166 રાજ્યોમાં તે સામેલ નથી.
પૈસા ક્યાંથી આવે છે?
આ એ ભાગ છે જે મોટાભાગના લોકો ખોટો સમજે છે. IBRD દર વર્ષે કરદાતાઓ દ્વારા ભંડોળ મેળવતી સખાવતી સંસ્થા નથી. તે એક બેંક છે. તેના સભ્ય દેશો મૂડી ભરે છે, અને તે પીઠબળના આધારે તે ટોચનું ક્રેડિટ રેટિંગ ધરાવે છે અને આંતરરાષ્ટ્રીય બોન્ડ બજારોમાં એવા દરે ઉધાર લે છે જે કોઈ વિકાસશીલ દેશ પોતાના માટે મેળવી શકે તેના કરતાં ઘણા સારા હોય છે. પછી તે એ ભંડોળ વિકાસશીલ દેશોની સરકારોને રસ્તા, વીજળી, પાણી, આરોગ્ય અને શિક્ષણ માટે ધિરાણમાં આપે છે, અને વ્યાજ અને પરત ચુકવણીથી બોન્ડની ચુકવણી થાય છે. IDA જુદી છે: સૌથી ગરીબ દેશો બજાર દર ચૂકવી શકતા નથી, તેથી તેના ધિરાણનું ભંડોળ મોટા ભાગે ધનિક સભ્યોના ફાળામાંથી આવે છે. IFC પોતાની મૂડી ઊભી કરે છે અને વાણિજ્યિક જોખમ લે છે. MIGA પ્રીમિયમના બદલામાં વીમો વેચે છે.
તેનું નિયંત્રણ કોણ કરે છે?
મતો મૂડી ભરણા પ્રમાણે ભારિત છે, તેથી સૌથી મોટાં અર્થતંત્રોનો અવાજ સૌથી મોટો છે. બોર્ડ ઓફ ગવર્નર્સ, દરેક સભ્ય દીઠ એક, વાર્ષિક મળે છે; રોજિંદા નિર્ણયો નિવાસી બોર્ડ પાસે રહે છે.
વિશ્વ બેંક પૈસા છાપતી નથી અને, IDA સિવાય, પૈસા દાનમાં આપતી નથી. તે વિશ્વના વિશ્વાસ પર ઉધાર લે છે અને ઉધાર લેનારના વિશ્વાસ પર ધિરાણ આપે છે. તે તિજોરીના રખેવાળનું જ મોડેલ છે, રાષ્ટ્રોના સ્તરે વિસ્તારેલું.
VII. 1971: સોનાની બારી બંધ થાય છે
બ્રેટન વુડ્સમાં એક ખામી હતી. યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ ઇચ્છે તેટલા ડોલર બહાર પાડી શકતું હતું, અને તેણે તેમ કર્યું. 1960ના દાયકાના અંત સુધીમાં વિદેશમાં રખાયેલા ડોલર, ઔંસ દીઠ 35 ડોલરે તેમને વટાવવા માટેના સોના કરતાં ઘણા વધુ હતા, અને વિદેશી સરકારોએ ડોલરના બદલામાં ધાતુ લેવાનું શરૂ કર્યું. અમેરિકન તિજોરી પર દોડ શરૂ થઈ ચૂકી હતી.
15/08/1971ના રોજ રાષ્ટ્રપતિ રિચર્ડ નિક્સને જાહેરાત કરી કે યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ હવે નિશ્ચિત મૂલ્યે ડોલરને સોનામાં પરિવર્તિત નહીં કરે. જાહેરાતનો હેતુ કામચલાઉ હતો. તે 55 વર્ષથી ચાલે છે. તે દિવસથી વિશ્વનું કોઈ મુખ્ય ચલણ કોઈ પણ વસ્તુમાં પરિવર્તનીય રહ્યું નથી. તે દરેક એવું છે જેને અર્થશાસ્ત્રીઓ ફિયાટ મની (fiat money) કહે છે, લેટિન શબ્દ "એમ થાઓ" પરથી: પૈસા, કારણ કે રાજ્ય એમ કહે છે.
આ એ ક્ષણ છે જ્યારે ચલણી નોટ પરનો કોયડો કાયમી બન્યો. રૂપિયા, ડોલર, યુરો, યેનને પીઠબળ શું આપે છે? સોનું નહીં. ચાંદી નહીં. તેલ નહીં. તેમને પીઠબળ આપે છે એવી બાબતોનો સમૂહ જે બિલકુલ મૂર્ત નથી:
- રાજ્યની કર લાદવાની સત્તા. જે સરકાર પોતાના નાગરિકોને પોતાના ચલણમાં કર ચૂકવવાની ફરજ પાડી શકે છે તે એ ચલણ માટે કાયમી માગ ઊભી કરે છે. તમને રૂપિયાની જરૂર છે કારણ કે આવકવેરા વિભાગ બીજું કશું સ્વીકારશે નહીં.
- કાયદેસર ચલણના કાયદા. ભારતીય રિઝર્વ બેંક અધિનિયમ, 1934ની કલમ 26, અને વિદેશમાં તેના સમકક્ષ કાયદા, લેણદારોને દેવાં પેટે ચલણ સ્વીકારવા બંધાયેલા કરે છે.
- કેન્દ્રીય બેંકનું સરવૈયું. રિઝર્વ બેંક બહાર પાડે છે તે દરેક નોટ અસ્કયામતોથી મેળ ખાતી જવાબદારી છે: સોનું, વિદેશી જામીનગીરીઓ, રૂપિયાના સિક્કા અને સરકારી કાગળો. અધિનિયમની કલમ 34 ઇશ્યૂ વિભાગની જવાબદારીઓને બરાબર ચલણમાંની નોટો જેટલી બનાવે છે. પૈસા કોઈક વસ્તુની સામે સર્જાય છે, ભલે તે વસ્તુ પોતે એક વચન હોય.
- સૌથી ઉપર, સ્વીકાર્યતા. ચલણ પૈસા છે કારણ કે પછીની વ્યક્તિ તેને લેશે. આ ચક્રીય તર્ક નથી; આ જ મુદ્દો છે. પૈસા કાયદા દ્વારા અમલમાં મુકાતી અને વિશ્વાસ દ્વારા ટકતી સામાજિક પ્રથા છે.
VIII. તેલ, વેપાર અને ડોલરનું બીજું જીવન
સોનાની બારી બંધ થયાનાં બે વર્ષ પછી, વિશ્વે જાણ્યું કે લંગર ગુમાવી દેનાર ચલણનું શું થાય છે. 1973 અને 1974ના તેલ આંચકાએ ક્રૂડની કિંમત અનેકગણી કરી, અને તેલની કિંમત પહેલેથી ડોલરમાં નક્કી થતી હોવાથી, દરેક તેલ આયાતકાર દેશને અચાનક ઘણા વધુ ડોલરની જરૂર પડી, જ્યારે નિકાસકારો પાસે અચાનક પોતે ખર્ચી શકે તેના કરતાં ઘણા વધુ ડોલર આવી ગયા. જૂન 1974માં યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ અને સાઉદી અરેબિયાએ આર્થિક અને લશ્કરી સહકાર અંગે વ્યાપક કરાર કર્યો, અને ત્યાર બાદ એક સમજૂતી થઈ જે હેઠળ સાઉદી તેલની આવક મોટા પાયે યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ ટ્રેઝરી જામીનગીરીઓમાં રોકવામાં આવી.
પેટ્રોડોલર શબ્દનું મૂળ આ છે, અને બે મુદ્દા સાવચેતી માગે છે, કારણ કે આ વિષય પર ફરતી ઘણી વાતો ખોટી છે. પ્રથમ, તેલની કિંમત ફક્ત ડોલરમાં નક્કી કરવાની ફરજ પાડતી કોઈ સંધિ ક્યારેય ન હતી; તેલની કિંમત ડોલરમાં નક્કી થતી કારણ કે ડોલર પહેલેથી વિશ્વનું અગ્રણી ચલણ હતો. બીજું, આ વ્યવસ્થા કિંમત નિર્ધારણ કરતાં પુનઃચક્રણ માટે વધુ મહત્ત્વની હતી: વિશ્વે તેલ માટે ચૂકવેલા ડોલર પાછા અમેરિકન સરકારી દેવામાં વહ્યા, જેનાથી ટ્રેઝરીનું બજાર એટલું ઊંડું બન્યું કે તે ક્યાંય પણ કોઈ પણ અસ્કયામત માટેનું સૌથી મોટું અને સૌથી તરલ બજાર બની ગયું.
એ ઊંડાઈ જ ડોલરનું સાચું રહસ્ય છે. જકાર્તા કે જોહાનિસબર્ગની કેન્દ્રીય બેંક અમેરિકા પ્રત્યેના લગાવને કારણે નહીં, પરંતુ એટલા માટે ડોલર રાખે છે કે તે કિંમત હલાવ્યા વિના ઘણી મોટી રકમની ટ્રેઝરી ખરીદી કે વેચી શકે છે. બીજું કોઈ બજાર આ આપતું નથી. તેલમાં ડોલરનું વર્ચસ્વ નાણાંક્ષેત્રમાં તેના વર્ચસ્વનું પરિણામ છે, તેનું કારણ નહીં.
IX. ધિરાણ શું છે, અને લોન કેવી રીતે અપાય છે?
ધિરાણ (credit), લેટિન credere એટલે કે માનવું, પરથી, ફક્ત પછીથી ચૂકવવાનું એવું વચન છે જેને કોઈ અત્યારે સ્વીકારવા તૈયાર હોય. જ્યારે બેંક તમને પૈસા ધિરાણમાં આપે છે, ત્યારે તે માને છે કે તમે તે પાછા ચૂકવશો. બાકીનું બધું વિગત છે.
પરંતુ બેંકને ધિરાણ આપવા માટેના પૈસા ક્યાંથી મળે છે? મોટાભાગના લોકો ધારે છે કે બેંકો બચતકારો પાસેથી થાપણો લે છે અને ઉધાર લેનારાઓને ધિરાણમાં આપે છે, અને તેથી બેંક પહેલાં જે એકત્ર કર્યું હોય તેટલું જ ધિરાણ આપી શકે છે. આધુનિક બેંકિંગ આ રીતે કામ કરતું નથી, અને આ મુદ્દો એટલો મહત્ત્વનો છે કે બેંક ઓફ ઇંગ્લેન્ડે પાઠ્યપુસ્તકોને સુધારવા 2014માં પોતાના ત્રિમાસિક બુલેટિનમાં એક લેખ પ્રકાશિત કર્યો. જ્યારે વાણિજ્યિક બેંક લોન આપે છે, ત્યારે તે પહેલેથી અસ્તિત્વમાં રહેલી રોકડ સોંપતી નથી. તે ઉધાર લેનારના ખાતામાં નવી થાપણ જમા કરે છે. તે થાપણ નવા પૈસા છે. લોન અને થાપણ એક જ ક્ષણે સર્જાય છે, એક બેંકની અસ્કયામત અને બીજી બેંકની જવાબદારી.
બેંકો થાપણો ધિરાણમાં આપતી નથી; ધિરાણ થાપણો સર્જે છે.
કોઈ પણ આધુનિક અર્થતંત્રમાં, ભારત સહિત, મોટાભાગના પૈસા નોટો અને સિક્કા નથી પણ આ રીતે સર્જાયેલી બેંક થાપણો છે.
જો બેંકો ધિરાણ આપીને પૈસા સર્જી શકે, તો તેમને અમર્યાદિત રીતે પૈસા સર્જતાં શું રોકે છે? ચાર બાબતો.
- મૂડી. નિયમનકારો બેંકને તેની જોખમ-ભારિત લોનના નિર્ધારિત અંશ જેટલા પોતાના શેરધારકોના પૈસા રાખવાની ફરજ પાડે છે. જે બેંક બેદરકારીથી ધિરાણ આપે છે અને ચૂકનો ભોગ બને છે તે પોતાની મૂડી ખાઈ જાય છે અને તેને બંધ કરવામાં આવે છે, પુનઃમૂડીકૃત કરવામાં આવે છે અથવા વિલીનીકરણની ફરજ પાડવામાં આવે છે.
- રોકડ અનામત ગુણોત્તર (cash reserve ratio). ભારતીય રિઝર્વ બેંક અધિનિયમ, 1934ની કલમ 42 દરેક અનુસૂચિત બેંકને તેની થાપણોનો એક અંશ રિઝર્વ બેંક પાસે રોકડ સિલક તરીકે રાખવાની ફરજ પાડે છે. સપ્ટેમ્બર 2026માં આ ગુણોત્તર 3 ટકા હતો.
- વૈધાનિક તરલતા ગુણોત્તર (statutory liquidity ratio). બેંકોએ તેમની જવાબદારીઓનો વધુ એક અંશ રોકડ, સોના અને માન્ય જામીનગીરીઓમાં પણ રાખવો પડે છે, જે જરૂરિયાત બેંકિંગ નિયમન અધિનિયમ, 1949 (Banking Regulation Act, 1949) દ્વારા લાદવામાં આવી છે. સપ્ટેમ્બર 2026માં તે 18 ટકા હતો.
- પૈસાની કિંમત. રિઝર્વ બેંક પોલિસી રેપો રેટ નક્કી કરે છે, એટલે કે જે દરે તે સરકારી જામીનગીરીઓ સામે બેંકોને ધિરાણ આપે છે; સપ્ટેમ્બર 2026માં તે 5.25 ટકા હતો. અર્થતંત્રના બીજા દરેક વ્યાજદરની કિંમત તેના આધારે નક્કી થાય છે. તે વધારો તો લોન મોંઘી બને, ઓછી લેવાય, અને ઓછા પૈસા સર્જાય. તે ઘટાડો તો ઊલટું થાય. 2016થી ભારતીય રિઝર્વ બેંક અધિનિયમ, 1934 રિઝર્વ બેંકને કેન્દ્ર સરકાર દ્વારા નક્કી કરાયેલ ફુગાવા લક્ષ્યને અનુસરવાની ફરજ પાડે છે, અને કલમ 45ZB હેઠળ રચાયેલી નાણાકીય નીતિ સમિતિ મતદાન દ્વારા દર નક્કી કરે છે.
તેથી જ્યારે તમે વાંચો કે "રિઝર્વ બેંકે તરલતા ઠાલવી છે" અથવા "ફેડે દરો વધાર્યા છે", ત્યારે જે બન્યું છે તે એ છે કે કોઈ કેન્દ્રીય બેંકે એ કાચા માલની કિંમત કે જથ્થો બદલ્યો છે જેમાંથી વાણિજ્યિક બેંકો ધિરાણનું ઉત્પાદન કરે છે.
X. લોન કેવી રીતે લેવાય: ઉધાર લેનારે શું ધ્યાનમાં રાખવું જોઈએ
ઉધાર લેનારની બાજુથી જોઈએ તો, દરેક ધિરાણકર્તા એ જ પાંચ પ્રશ્નો પૂછે છે, જેને બેંકરો પાંચ C કહે છે: તમારું ચારિત્ર્ય (character) (પરત ચુકવણીનો રેકોર્ડ, અને આજે તમારો ક્રેડિટ સ્કોર), તમારી ક્ષમતા (capacity) (હાલની જવાબદારીઓ સામે આવક), તમારી મૂડી (capital) (તમે પોતે શું રોકો છો), તમે આપો છો તે કોલેટરલ (collateral), અને શરતો (conditions) (લોનનો હેતુ અને અર્થતંત્રની સ્થિતિ). આ સમજનાર ઉધાર લેનાર તેની તૈયારી કરી શકે છે.
પાંચ C ઉપરાંત, કેટલીક બાબતો સામાન્ય રીતે મળે છે તેના કરતાં વધુ ધ્યાનને પાત્ર છે.
- સાચી કિંમત. જાહેરાતમાં દર્શાવેલો દર ભાગ્યે જ આખી કિંમત હોય છે. પ્રોસેસિંગ ફી, લોનમાં જોડેલો વીમો, પૂર્વચુકવણી ચાર્જ અને ફ્લેટ તથા ઘટતી બાકી પરના વ્યાજ વચ્ચેનો તફાવત અસરકારક દરને નોંધપાત્ર રીતે બદલી શકે છે. આખા પેકેજની વાર્ષિક કિંમત લેખિતમાં માગો.
- ફ્લોટિંગ વિરુદ્ધ ફિક્સ્ડ. ફ્લોટિંગ દરની લોનની કિંમત કોઈ બેન્ચમાર્કના આધારે નક્કી થાય છે, ભારતમાં સામાન્ય રીતે રેપો રેટ અથવા બેંકનો પોતાનો ધિરાણ દર. જ્યારે રિઝર્વ બેંક રેપો રેટ બદલે છે, ત્યારે તમારો હપતો પણ તેની સાથે બદલાય છે. 20 વર્ષની હોમ લોન દરમિયાન બેન્ચમાર્ક અનેક વાર બદલાશે.
- તમે શું ગીરવે મૂક્યું છે. ગીરો કોઈ ઔપચારિકતા નથી. નાણાકીય અસ્કયામતોના પ્રતિભૂતિકરણ અને પુનર્નિર્માણ તથા પ્રતિભૂતિ હિતના અમલીકરણ અધિનિયમ, 2002 (Securitisation and Reconstruction of Financial Assets and Enforcement of Security Interest Act, 2002), જે સામાન્ય રીતે SARFAESI Act તરીકે ઓળખાય છે, હેઠળ સુરક્ષિત ધિરાણકર્તા પાત્ર ચૂક થયે સિવિલ અદાલત પાસેથી પહેલાં હુકમનામું મેળવ્યા વિના સુરક્ષિત અસ્કયામતનો કબજો લઈ શકે છે અને તેને વેચી શકે છે. કંપનીના ઉધાર માટે આપેલી વ્યક્તિગત બાંયધરી બાંયધરી આપનારને કંપનીના દેવા માટે વ્યક્તિગત રીતે જવાબદાર બનાવે છે, અને નાદારી અને દેવાળિયાપણા સંહિતા, 2016 (Insolvency and Bankruptcy Code, 2016) હેઠળ કંપની નાદારી પ્રક્રિયામાં હોય ત્યારે પણ બાંયધરી આપનાર સામે કાર્યવાહી થઈ શકે છે.
- તમે સહી કરો છો તે ચેક. સુરક્ષા તરીકે સોંપાયેલો ચેક પરક્રામ્ય લેખ છે, અને અપૂરતા ભંડોળને કારણે તેનો અનાદર પરક્રામ્ય લેખ અધિનિયમ, 1881 હેઠળ ગુનો છે. ભારતમાં ચેક બાઉન્સ થવાનાં પરિણામો ફક્ત દીવાની નહીં, ફોજદારી છે.
- દસ્તાવેજીકરણ. લોન કરાર, મંજૂરી પત્ર અને સુરક્ષા દસ્તાવેજો વાંચો. વ્યવસાય લોનમાંની શરતો (covenants), જેમ કે વધુ ઉધાર લેવા પર અથવા ડિવિડન્ડ ચૂકવવા પરની મર્યાદાઓ, અમલપાત્ર છે, અને તેનો ભંગ આખી લોન પાછી માગવાનું કારણ બની શકે છે.
ધિરાણ એટલે અમલપાત્ર બનાવાયેલો વિશ્વાસ. જે ઉધાર લેનાર વચનને હળવાશથી લે છે તેને બરાબર સમજાય છે કે તે કેટલું અમલપાત્ર છે.
XI. ભારતનો નાણાકીય ઘટનાક્રમ
ભારતની પોતાની કહાણી સ્થાનિક વળાંકો સાથે વિશ્વની કહાણીને અનુસરે છે.
- 1835. સિક્કા અધિનિયમ (Coinage Act) સમગ્ર બ્રિટિશ ભારતમાં એકસમાન સિક્કા પ્રણાલી દાખલ કરે છે.
- 1861. પેપર કરન્સી અધિનિયમ ભારત સરકારને નોટ બહાર પાડવાનો એકાધિકાર આપે છે અને ખાનગી તથા પ્રેસિડેન્સી બેંકો દ્વારા નોટો બહાર પાડવાનું બંધ કરે છે.
- 1881. પરક્રામ્ય લેખ અધિનિયમ પ્રોમિસરી નોટ, વિનિમય પત્ર અને ચેકને સંહિતાબદ્ધ કરે છે.
- 1935. ભારતીય રિઝર્વ બેંક અધિનિયમ, 1934 હેઠળ શેરધારકોની બેંક તરીકે રચાયેલી ભારતીય રિઝર્વ બેંક 01/04/1935ના રોજ કામગીરી શરૂ કરે છે.
- 1949. ભારતીય રિઝર્વ બેંક (જાહેર માલિકીમાં હસ્તાંતરણ) અધિનિયમ, 1948 (Reserve Bank of India (Transfer to Public Ownership) Act, 1948) હેઠળ 01/01/1949થી અમલમાં આવે તે રીતે રિઝર્વ બેંકનું રાષ્ટ્રીયકરણ થાય છે.
- 1956. નોટ બહાર પાડવા માટેની પ્રમાણસર અનામત પ્રણાલીના સ્થાને લઘુતમ અનામત પ્રણાલી આવે છે, જે હવે કલમ 33માં છે.
- 1966. લેણદેણની તુલાની કટોકટી પછી રૂપિયાનું તીવ્ર અવમૂલ્યન થાય છે.
- 1969 અને 1980. 1969માં ચૌદ મુખ્ય વાણિજ્યિક બેંકોનું રાષ્ટ્રીયકરણ થાય છે, અને 1980માં વધુ છનું.
- 1991. અનામત લગભગ ખાલી થઈ જતાં, ભારત પોતાની વિદેશી હૂંડિયામણ સ્થિતિને ટેકો આપવા સોનું ગીરવે મૂકે છે. આ કટોકટી આર્થિક ઉદારીકરણને જન્મ આપે છે, અને રૂપિયો બજાર-નિર્ધારિત વિનિમય દર પર જાય છે.
- 1999. વિદેશી હૂંડિયામણ વ્યવસ્થાપન અધિનિયમ (Foreign Exchange Management Act) વિદેશી હૂંડિયામણ નિયમન અધિનિયમ, 1973 (Foreign Exchange Regulation Act, 1973) ના ફોજદારી કાયદા આધારિત અભિગમના સ્થાને દીવાની, વ્યવસ્થાપન આધારિત વ્યવસ્થા લાવે છે.
- 2016. એક જ વર્ષમાં બે બાબતો. વૈધાનિક ફુગાવા લક્ષ્ય અને નાણાકીય નીતિ સમિતિ રચવા માટે ભારતીય રિઝર્વ બેંક અધિનિયમ, 1934માં સુધારો થાય છે. અને 08/11/2016ના રોજ કેન્દ્ર સરકાર, તે અધિનિયમની કલમ 26(2) હેઠળની સત્તાનો ઉપયોગ કરીને, જાહેરનામા દ્વારા જાહેર કરે છે કે Rs. 500 અને Rs. 1,000ની નોટોની હાલની શ્રેણી કાયદેસર ચલણ રહેશે નહીં. સર્વોચ્ચ અદાલતની પાંચ ન્યાયાધીશોની બંધારણીય ખંડપીઠે Vivek Narayan Sharma v. Union of India, Writ Petition (Civil) No. 906 of 2016, 02/01/2023ના રોજ નિર્ણીત, માં બહુમતીથી આ પગલાને માન્ય રાખ્યું.
- 2022. નાણા અધિનિયમ, 2022 (Finance Act, 2022) ભારતીય રિઝર્વ બેંક અધિનિયમ, 1934માં "બેંક નોટ" ની વ્યાખ્યામાં સુધારો કરીને તેમાં રિઝર્વ બેંક દ્વારા "ભૌતિક કે ડિજિટલ સ્વરૂપમાં" બહાર પાડેલી નોટનો સમાવેશ કરે છે, અને કલમ 22A ઉમેરે છે, જે ડિજિટલ સ્વરૂપમાં બહાર પાડેલી ચલણી નોટોને અધિનિયમની અમુક જોગવાઈઓ લાગુ થતી અટકાવે છે. ડિજિટલ રૂપિયાનો કાનૂની પાયો નખાય છે.
XII. આજનો ડોલર: આંકડા શું દર્શાવે છે
ડોલરનું સ્થાન માપી શકાય છે. સત્તાવાર વિદેશી હૂંડિયામણ અનામતની ચલણ રચના અંગેના આંતરરાષ્ટ્રીય નાણાભંડોળના સર્વેક્ષણ મુજબ, 2026ના પ્રથમ ત્રિમાસિકમાં વિશ્વના ફાળવાયેલા અનામતમાં ડોલરનો હિસ્સો 57.13 ટકા, યુરોનો 20.03 ટકા, જાપાની યેનનો 5.44 ટકા અને ચીની રેન્મિન્બીનો 1.99 ટકા હતો. સદીના વળાંકે જે સ્તર હતું તેનાથી ડોલરનો હિસ્સો નોંધપાત્ર રીતે ઘટ્યો છે, પરંતુ ઘટાડો ધીમો રહ્યો છે, અને તેણે ગુમાવેલો હિસ્સો કોઈ એક હરીફે કબજે કરવાને બદલે અનેક ચલણોમાં વહેંચાયો છે.
તેની સામે દેવું ઊભું છે. યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ ટ્રેઝરીના જાહેર દેવાના દૈનિક રેકોર્ડ મુજબ 10/09/2026ના રોજ કુલ બાકી જાહેર દેવું લગભગ 40.05 ટ્રિલિયન ડોલર હતું, જેમાંથી આશરે 32.36 ટ્રિલિયન ડોલર જનતા પાસે રહેલું દેવું હતું. તેનો નોંધપાત્ર હિસ્સો વિદેશમાં, એવી કેન્દ્રીય બેંકો અને રોકાણકારો પાસે છે જેમણે મૂલ્યના સંગ્રહ તરીકે ડોલર પસંદ કર્યો છે.
વિશ્વ તેને શા માટે પસંદ કરતું રહે છે? ચાર કારણો, તેમાંનું એક પણ સોનું નથી.
- નેટવર્ક અસરો. સૌ ડોલરનો ઉપયોગ કરે છે કારણ કે સૌ ડોલરનો ઉપયોગ કરે છે. વિયેતનામને માલ વેચતો ભારતીય નિકાસકાર ડોલરમાં ઇન્વોઇસ કરી શકે છે, કારણ કે બંને પક્ષો રૂપિયા કે ડોંગ કરતાં ડોલરમાં વધુ સસ્તામાં હેજ, ઉધાર અને પતાવટ કરી શકે છે.
- ઊંડાઈ અને તરલતા. ટ્રેઝરી બજાર અને ડોલર બેંકિંગ વ્યવસ્થા તાણ વિના ઘણા મોટા વ્યવહારો સમાવી શકે છે.
- સંસ્થાઓ. મિલકત અધિકારો, સ્વતંત્ર અદાલતો, ફુગાવા સામે લડશે એવી અપેક્ષા ધરાવતી કેન્દ્રીય બેંક, અને એવા સરકારી બોન્ડ જેમને વિશ્વ લાંબા સમયથી પોતાની જોખમમુક્ત અસ્કયામત ગણે છે. અનામત ચલણ એ તેને બહાર પાડનારની સંસ્થાઓ પરનો દાવ છે.
- જડતા. અનામત ચલણો વર્ષોમાં નહીં, પેઢીઓમાં હાથ બદલે છે.
તે અમેરિકન સત્તાનો સ્ત્રોત પણ છે, અને અમેરિકનો તે જાણે છે. ડોલરની પતાવટ અમેરિકન બેંકો મારફતે થતી હોવાથી, યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ પ્રતિબંધ દ્વારા કોઈ દેશ કે કંપનીને વિશ્વની ચુકવણી વ્યવસ્થાના મોટા ભાગથી કાપી શકે છે. આ ક્ષમતાએ જ બીજા દેશોને વિકલ્પો ઊભા કરવા પ્રેર્યા છે: રાષ્ટ્રીય ચલણોમાં પતાવટ, વૈકલ્પિક ચુકવણી અને સંદેશ વ્યવસ્થાઓ, અને કેન્દ્રીય બેંકોમાં સોના માટેની સતત ભૂખ. ભારતની પોતાની સ્થિતિ આ વૈવિધ્યીકરણને દર્શાવે છે. 10/04/2026ના રોજ રિઝર્વ બેંકના સાપ્તાહિક નિવેદન મુજબ ભારતનું વિદેશી હૂંડિયામણ અનામત લગભગ 700.9 બિલિયન ડોલર હતું, જેમાંથી સોનાનો હિસ્સો લગભગ 121.3 બિલિયન ડોલર હતો, એટલે કે અનામતના દર છ રૂપિયામાં આશરે એક રૂપિયો સોનું.
આમાંથી કોઈ વિકલ્પે હજુ સુધી ડોલરનું સ્થાન લીધું નથી. તે બધા યાદ અપાવે છે કે તેનું સ્થાન સ્વીકાર્યતા પર ટકેલું છે, અને સ્વીકાર્યતા ઘસાઈ શકે છે.
XIII. પૈસા છાપવાથી સંપત્તિ કેમ સર્જાતી નથી
જો પૈસા માત્ર એક વચન હોય, તો સરકાર ઇચ્છે તેટલા છાપીને બધાને ધનવાન કેમ ન બનાવી શકે? કારણ કે પૈસા માલ અને સેવાઓ પરનો દાવો છે, અને પૈસા છાપવાથી માલ અને સેવાઓ છપાતાં નથી.
અર્થતંત્રને રોટલીના એક નિશ્ચિત ઢગલા અને ધારકને રોટલીનો હકદાર બનાવતી ટિકિટોના થોકડા તરીકે વિચારો. ટિકિટો બમણી કરો તો રોટલીનો ઢગલો બદલાતો નથી; હવે દરેક ટિકિટથી અડધી રોટલી મળે છે. એ જ ફુગાવો છે. ઇતિહાસમાં એવી સરકારોની લાંબી હરોળ છે જેમણે છાપખાનાથી પોતાનાં બિલ ચૂકવ્યાં અને એક જ વાત શોધી: એવું ચલણ જે કોઈ સ્વીકારે નહીં, તમે કતારમાં ઊભા હો ત્યાં સુધીમાં બમણા થતા ભાવ, અને આખરે બીજા કોઈના ચલણની તરફેણમાં રાષ્ટ્રીય ચલણનો ત્યાગ.
રાજ્ય કાયદા દ્વારા સ્વીકાર ફરજિયાત કરી શકે છે. તે મૂલ્ય ફરજિયાત કરી શકતું નથી.
તેથી જ, થોડાં વર્ષોથી લાંબા કોઈ પણ સમયગાળામાં, ચલણનું મૂલ્ય એક જ બાબત પર આવીને અટકે છે: તેની પાછળનું અર્થતંત્ર એવું શું ઉત્પાદન કરે છે જે બીજા લોકો ઇચ્છે છે. રૂપિયો ભારતીય માલ અને સેવાઓ પરનો દાવો છે. જો ભારત વધુ, વધુ સારું અને વધુ સસ્તું ઉત્પાદન કરે, તો વિશ્વ તે ખરીદવા વધુ રૂપિયા ઇચ્છે છે, અને રૂપિયો પોતાનું મૂલ્ય જાળવે છે. જો ભારત ફક્ત વધુ રૂપિયા બહાર પાડે, તો વિશ્વ પાસે તે ઇચ્છવાનું કોઈ કારણ નથી.
અહીં એક સૂક્ષ્મ મુદ્દો છે જે ઘણી વાર ચૂકી જવાય છે. મૂલ્ય ઉમેરે છે તે સરકારી ખર્ચ પોતે નહીં; ખર્ચથી જે ખરીદાય છે તે. બજાર સુધી માલ લઈ જતા રસ્તા પર, ફેક્ટરી ચલાવતા વીજમથક પર, ઇજનેર તૈયાર કરતી શાળા પર ખર્ચાયેલા પૈસા રોટલીના ઢગલામાં ઉમેરો કરે છે. ક્યાંય ન જતા રસ્તા પર ખર્ચાયેલા, અથવા ફક્ત વહેંચી દેવાયેલા પૈસા માત્ર ટિકિટો ઉમેરે છે. બે દેશો સરખી રકમ ખર્ચી શકે અને સરખી રકમ બહાર પાડી શકે; જેના ખર્ચથી વાસ્તવિક કામ થયું હશે તેનું ચલણ દસ વર્ષમાં વધુ મજબૂત હશે. અર્થતંત્રના કદમાં વૃદ્ધિ એ ખરેખર થયેલા કામના મૂલ્યમાં વૃદ્ધિ છે, તેની નોંધ રાખતી નોટોની સંખ્યામાં નહીં.
આ જ તર્ક છેલ્લા બે દાયકાના મોટા નાણાકીય પ્રયોગને સમજાવે છે. નાણાકીય કટોકટી પછી, અને ફરી મહામારી દરમિયાન, મુખ્ય કેન્દ્રીય બેંકોએ ઘણા મોટા પાયે સરકારી બોન્ડ ખરીદ્યા, જે નીતિને ક્વોન્ટિટેટિવ ઇઝિંગ (quantitative easing) કહે છે. અખબારોએ તેને પૈસા છાપવાનું કહ્યું. તે અદલાબદલીની વધુ નજીક હતું: કેન્દ્રીય બેંકે બેંકિંગ વ્યવસ્થા પાસેથી બોન્ડ લીધા અને બદલામાં તેને અનામત આપ્યું. તે અનામત મોટે ભાગે ધિરાણમાં આપવાને બદલે કેન્દ્રીય બેંક પાસે જ પડ્યું રહ્યું, તેથી ઉપભોક્તા ફુગાવો વર્ષો સુધી નીચો રહ્યો. જ્યારે સરકારોએ પણ ઘણી મોટી ખાધ ચલાવી અને પુરવઠા સાંકળો ખોરવાયેલી હતી ત્યારે સીધા પરિવારોના હાથમાં પૈસા મૂક્યા, ત્યારે આખરે ટિકિટો રોટલી કરતાં આગળ નીકળી ગઈ, અને વિશ્વના મોટા ભાગમાં ફુગાવો પાછો આવ્યો. બોધપાઠ જૂનો જ છે. પૈસાનું સર્જન ત્યાં સુધી જ નિર્દોષ છે જ્યાં સુધી તે અર્થતંત્રની ઉત્પાદન ક્ષમતાને વટાવી ન જાય.
XIV. બેંકો અને નાણાકીય બજારો: પાઇપલાઇન
બેંક, તેના મૂળ સ્વરૂપમાં, એક એવું સરવૈયું છે જે ટૂંકા ગાળા માટે ઉધાર લે છે અને લાંબા ગાળા માટે ધિરાણ આપે છે. તેની જવાબદારીઓ તમારી ચાલુ અને બચત થાપણો છે, જે માગણી પર પરત ચૂકવવાપાત્ર છે. તેની અસ્કયામતો 20 વર્ષની હોમ લોન અને પાંચ વર્ષની વ્યવસાય લોન છે. તે વ્યાજદરોના તફાવતમાંથી નફો કરે છે અને એ ધારણા પર ટકે છે કે બધા જ એક જ દિવસે પોતાની થાપણો પાછી નહીં માગે. જ્યારે એ ધારણા નિષ્ફળ જાય, ત્યારે બેંક પર દોડ થાય છે, અને તેથી જ આધુનિક દેશોમાં થાપણ વીમો અને અંતિમ ધિરાણકર્તા (lender of last resort) તરીકે કાર્ય કરવા તૈયાર કેન્દ્રીય બેંક હોય છે.
બેંકોની આસપાસ બજારો છે, જેમાંનું દરેક એક ખાસ પ્રકારના વચનનો વેપાર કરે છે:
- નાણાં બજાર, જ્યાં બેંકો ઘણા ટૂંકા ગાળા માટે એકબીજાને ધિરાણ આપે છે અને સરકાર એક વર્ષ સુધીનાં ટ્રેઝરી બિલ વેચે છે. રેપો રેટની અસર સૌથી પહેલાં અહીં થાય છે.
- બોન્ડ બજાર, જ્યાં સરકારો અને કંપનીઓ વેપારયોગ્ય IOU વેચીને વર્ષો માટે ઉધાર લે છે. બેન્ચમાર્ક સરકારી બોન્ડ પરનું ઉપજ (yield) અર્થતંત્રની સૌથી મહત્ત્વની કિંમતોમાંની એક છે, કારણ કે તે લાંબા ગાળાના પૈસાની કિંમત નક્કી કરે છે.
- ઇક્વિટી બજાર, જ્યાં કંપનીઓ દેવું નહીં પણ માલિકી વેચે છે, અને જ્યાં શેરની કિંમત કંપનીના ભાવિ નફા વિશે બજારનું સતત અદ્યતન થતું અનુમાન છે.
- વિદેશી હૂંડિયામણ બજાર, જે બધામાં સૌથી મોટું છે, જ્યાં ડોલર સામે રૂપિયાનું મૂલ્ય, જેમને ડોલરની જરૂર છે અને જેમને રૂપિયાની જરૂર છે તેમના સંતુલન દ્વારા, મિનિટે મિનિટે નક્કી થાય છે.
- ડેરિવેટિવ્ઝ બજાર, જ્યાં જોખમનો પોતાનો વેપાર થાય છે: ખેડૂત ભાવ ઘટવાનું જોખમ વેચે છે, નિકાસકાર ચલણમાં ફેરફારનું જોખમ, બેંક ચૂકનું જોખમ.
ભારતમાં રિઝર્વ બેંક બેંકો, નાણાં બજાર, સરકારી જામીનગીરી બજાર અને વિદેશી હૂંડિયામણનું નિયમન કરે છે, જ્યારે ભારતીય જામીનગીરી અને વિનિમય બોર્ડ જામીનગીરી બજારોનું નિયમન કરે છે. તેમની વચ્ચે ચુકવણી વ્યવસ્થાઓ, તમારા શેર ઇલેક્ટ્રોનિક સ્વરૂપમાં રાખતી ડિપોઝિટરીઓ, તમારો પરત ચુકવણી ઇતિહાસ રાખતા ક્રેડિટ બ્યુરો, અને આજે થયેલા સોદાની આવતીકાલે પતાવટ થશે તેની બાંયધરી આપતાં ક્લિયરિંગ હાઉસ છે.
આમાંનું દરેક બજાર, અંતે, વચનોનું બજાર છે. વચનની કિંમત વ્યાજદર છે, અને વ્યાજદર વિશ્વાસની કિંમત છે. શાસકની મહોરવાળા સિક્કાથી લઈને યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સના સરકારી દેવાના બજાર સુધીની આખી ઇમારત, એક જ વિચારનો લાંબો વિસ્તાર છે: કે ભવિષ્ય પરનો દાવો લખી શકાય, હસ્તાંતરિત કરી શકાય અને અમલમાં મૂકી શકાય.
XV. તમારા માટે આનો અર્થ શું છે
ત્રણ વ્યવહારુ તારણો નીકળે છે.
પ્રથમ, તમારા પાકીટમાંના અને તમારા બેંક ખાતામાંના પૈસા એક વચન છે, અને વચનો તેમની પાછળની સંસ્થાઓ જેટલાં જ સારાં હોય છે. કઈ સંસ્થા વચન આપે છે તે સમજો: નોટ માટે રિઝર્વ બેંક, થાપણ માટે તમારી બેંક, બોન્ડ માટે કંપની, ચેક માટે સામો પક્ષ.
બીજું, ધિરાણ આ વ્યવસ્થાનું સૌથી શક્તિશાળી અને સૌથી જોખમી સાધન છે. ઉત્પાદક અસ્કયામતો ખરીદવા માટે વપરાય તો તે સંપત્તિને ચક્રવૃદ્ધિ કરે છે; વપરાશને ભંડોળ આપવા માટે વપરાય તો તે દેવાને ચક્રવૃદ્ધિ કરે છે. જે ગણિત બેંકને પૈસા સર્જવા દે છે તે જ ગણિત ઉધાર લેનારને તેનો નાશ કરવા દે છે.
ત્રીજું, રૂપિયાનું, અને દરેક ચલણનું, મૂલ્ય તેની પાછળના વાસ્તવિક અર્થતંત્રનું પરિણામપત્રક છે. ઉત્પાદક કામનો દરેક કલાક, વિશ્વ ખરીદવા ઇચ્છે તેવું દરેક ઉત્પાદન, વચનને વધુ અમલપાત્ર બનાવતી દરેક સંસ્થા, કાગળના ટુકડા પરના વચનને મજબૂત કરે છે. કોઈ છાપખાનાએ ક્યારેય તેમ કર્યું નથી.
તેથી જ ગવર્નરની સહીની ઉપરનું વાક્ય કોઈ ટેકનિકલ બાબત નથી. તે સત્ય છે. નોટ એક વચન છે. બાકીનું બધું પણ.
આ નિબંધો જે પ્રશ્નો ઉઠાવે છે તેના પર બે મિનિટની સમજૂતીઓ.
ઓફિસ તેના વિસ્તૃત લેખનનાં ટૂંકાં વિડિયો સંસ્કરણો પ્રકાશિત કરે છે. આ લેખ માટેની સમજૂતી રજૂ થાય ત્યારે સૂચના મેળવવા માટે સબ્સ્ક્રાઇબ કરો.
ઉલ્લેખિત સ્ત્રોતો અને જોગવાઈઓ
કાયદાઓ અને નિયમો
- સિક્કા અધિનિયમ, 1835
- પેપર કરન્સી અધિનિયમ, 1861
- પરક્રામ્ય લેખ અધિનિયમ, 1881: કલમ 13
- ભારતીય રિઝર્વ બેંક અધિનિયમ, 1934: કલમો 22, 22A, 26 (26(2) સહિત), 31, 33, 34, 42 અને 45ZB
- ભારતીય રિઝર્વ બેંક (જાહેર માલિકીમાં હસ્તાંતરણ) અધિનિયમ, 1948
- બેંકિંગ નિયમન અધિનિયમ, 1949
- વિદેશી હૂંડિયામણ નિયમન અધિનિયમ, 1973
- વિદેશી હૂંડિયામણ વ્યવસ્થાપન અધિનિયમ, 1999
- નાણાકીય અસ્કયામતોના પ્રતિભૂતિકરણ અને પુનર્નિર્માણ તથા પ્રતિભૂતિ હિતના અમલીકરણ અધિનિયમ, 2002
- નાદારી અને દેવાળિયાપણા સંહિતા, 2016
- નાણા અધિનિયમ, 2022
સંધિઓ અને સંમેલનો
- રાજ્યો અને અન્ય રાજ્યોના નાગરિકો વચ્ચેના રોકાણ વિવાદોના સમાધાન અંગેનું સંમેલન, 1966 (ICSID Convention)
કેસો
- Vivek Narayan Sharma v. Union of India, Writ Petition (Civil) No. 906 of 2016, 02/01/2023ના રોજ નિર્ણીત
સત્તાવાર દસ્તાવેજો
- ભારતીય રિઝર્વ બેંક અધિનિયમ, 1934ની કલમ 26(2) હેઠળ કેન્દ્ર સરકારનું 08/11/2016નું જાહેરનામું, જે Rs. 500 અને Rs. 1,000ની નોટોનો કાયદેસર ચલણ દરજ્જો પાછો ખેંચે છે
- બેંક ઓફ ઇંગ્લેન્ડ, નાણાં સર્જન અંગેનો ત્રિમાસિક બુલેટિન લેખ, 2014
વારંવાર પૂછાતા પ્રશ્નો
ભારતીય ચલણી નોટ પર ધારકને ચૂકવવાના વચનનો ખરેખર અર્થ શું છે?
તેનો અર્થ એ છે કે નોટ માગણી પર ધારકને ચૂકવવાપાત્ર પ્રોમિસરી નોટ (promissory note) છે, બરાબર એ જ રીતે જેમ પેપર કરન્સી અધિનિયમ, 1861 (Paper Currency Act, 1861) એ 160 કરતાં વધુ વર્ષ પહેલાં વર્ણવ્યું હતું. જો તમે નોટ ભારતીય રિઝર્વ બેંક સમક્ષ રજૂ કરો તો તમને એ જ વચન ધરાવતી બીજી નોટો અથવા સિક્કા મળશે, ધાતુનો કોઈ જથ્થો નહીં. વચનને બળ પીઠબળથી નહીં પણ કાયદાથી મળે છે: ભારતીય રિઝર્વ બેંક અધિનિયમ, 1934 (Reserve Bank of India Act, 1934) ની કલમ 22 બેંકને નોટ બહાર પાડવાનો એકમાત્ર અધિકાર આપે છે, અને કલમ 26 દરેક ચલણી નોટને કેન્દ્ર સરકાર દ્વારા બાંયધરીકૃત કાયદેસર ચલણ (legal tender) બનાવે છે.
શું બેંકો બચતકારો દ્વારા મુકાયેલી થાપણો જ ધિરાણમાં આપે છે?
ના. આ પાઠ્યપુસ્તકનું ચિત્ર છે, જેને બેંક ઓફ ઇંગ્લેન્ડે 2014માં તેના ત્રિમાસિક બુલેટિનમાં સુધાર્યું હતું. જ્યારે કોઈ વાણિજ્યિક બેંક લોન મંજૂર કરે છે ત્યારે તે પહેલેથી અસ્તિત્વમાં રહેલી રોકડ સોંપતી નથી; તે ઉધાર લેનારના ખાતામાં નવી થાપણ જમા કરે છે. લોન બેંકની અસ્કયામત છે અને થાપણ તેની જવાબદારી છે, અને બંને એક જ ક્ષણે અસ્તિત્વમાં આવે છે. ધિરાણ થાપણો સર્જે છે, ઊલટું નહીં, અને તેથી જ આધુનિક અર્થતંત્રમાં, ભારત સહિત, મોટાભાગના પૈસા નોટો અને સિક્કા નહીં પણ બેંક થાપણો છે.
જો બેંકો ધિરાણ આપતી વખતે પૈસા સર્જે છે, તો તેમને અમર્યાદિત રીતે પૈસા સર્જતાં શું રોકે છે?
ચાર મર્યાદાઓ. મૂડીના નિયમો બેંકને તેની જોખમ-ભારિત લોનના નિર્ધારિત અંશ જેટલા શેરધારકોના પૈસા રાખવાની ફરજ પાડે છે, તેથી બેદરકાર ધિરાણ આખરે તેને બંધ કરાવે છે. ભારતીય રિઝર્વ બેંક અધિનિયમ, 1934 (Reserve Bank of India Act, 1934) ની કલમ 42 હેઠળનો રોકડ અનામત ગુણોત્તર (cash reserve ratio) અનુસૂચિત બેંકને તેની થાપણોનો એક ભાગ રિઝર્વ બેંક પાસે રાખવાની ફરજ પાડે છે; સપ્ટેમ્બર 2026માં તે 3 ટકા હતો. બેંકિંગ નિયમન અધિનિયમ, 1949 (Banking Regulation Act, 1949) હેઠળનો વૈધાનિક તરલતા ગુણોત્તર (statutory liquidity ratio) 18 ટકા હતો. અને પોલિસી રેપો રેટ, જે સપ્ટેમ્બર 2026માં 5.25 ટકા હતો, સમગ્ર અર્થતંત્ર માટે પૈસાની કિંમત નક્કી કરે છે.
યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ ડોલર હજુ પણ વિશ્વનું અનામત ચલણ કેમ છે?
સોનાને કારણે નહીં. 1944માં બ્રેટન વુડ્સ ખાતે ડોલરને આયોજનપૂર્વક ગાદી સોંપાઈ હતી અને 1971માં પરિવર્તનીયતા સમાપ્ત થયા પછી પણ તેણે ચાર કારણોસર પોતાનું સ્થાન જાળવી રાખ્યું: નેટવર્ક અસરો, કારણ કે સૌ તેનો ઉપયોગ કરે છે તેથી સૌ તેનો ઉપયોગ કરે છે; ટ્રેઝરી બજારની ઊંડાઈ, જે કિંમતો હલાવ્યા વિના ઘણા મોટા વ્યવહારો સમાવી લે છે; સંસ્થાઓ, એટલે કે મિલકત અધિકારો, અદાલતો અને ફુગાવા સામે લડશે એવી અપેક્ષા ધરાવતી કેન્દ્રીય બેંક; અને જડતા, કારણ કે અનામત ચલણો પેઢીઓ દરમિયાન બદલાય છે. 2026ના પ્રથમ ત્રિમાસિકમાં ફાળવાયેલા સત્તાવાર અનામતમાં ડોલરનો હિસ્સો 57.13 ટકા હતો.
સરકાર બધાને ધનવાન બનાવવા માટે ફક્ત પૈસા છાપી કેમ ન શકે?
કારણ કે પૈસા માલ અને સેવાઓ પરનો દાવો છે, અને પૈસા છાપવાથી માલ અને સેવાઓ છપાતાં નથી. રોટલીનો એક નિશ્ચિત ઢગલો અને ધારકને રોટલીનો હકદાર બનાવતી ટિકિટોનો એક થોકડો કલ્પો: ટિકિટો બમણી કરો અને દરેક ટિકિટથી અડધી રોટલી જ મળે. એ જ ફુગાવો છે. રાજ્ય કાયદા દ્વારા પોતાના ચલણનો સ્વીકાર ફરજિયાત કરી શકે છે, પરંતુ મૂલ્ય ફરજિયાત કરી શકતું નથી. થોડાં વર્ષોથી લાંબા કોઈ પણ સમયગાળામાં, ચલણનું મૂલ્ય એટલું જ હોય છે જેટલું તેની પાછળનું અર્થતંત્ર એવું ઉત્પાદન કરે છે જે બીજા લોકો ખરેખર ખરીદવા માગે છે.
આ જવાબો ઉપરના લેખના શૈક્ષણિક સારાંશ છે; તે કોઈ વ્યક્તિગત બાબત અંગે કાનૂની સલાહ નથી.
સુધારા: જો તમને આ લેખમાં કાયદા કે હકીકતની કોઈ ભૂલ જણાય, તો 'Correction' (સુધારો) વિષય સાથે contact@lokeshbhardwajlawoffices.com પર લખો. સુધારા લખાણમાં કરવામાં આવે છે અને અહીં તારીખ સાથે નોંધવામાં આવે છે.
આ લેખ ફક્ત સામાન્ય માહિતી અને જાહેર કાનૂની શિક્ષણ માટે પ્રકાશિત કરવામાં આવ્યો છે. તે કાનૂની, નાણાકીય કે રોકાણ સલાહ નથી, તે કોઈ ચલણ, જામીનગીરી કે લેખ અંગે ભલામણ નથી, અને તે એડવોકેટ-અસીલ સંબંધ સ્થાપિત કરતો નથી. અહીં દર્શાવેલા દરો, અનામતના આંકડા અને વૈધાનિક મર્યાદાઓ પ્રકાશનની તારીખ મુજબના છે અને વારંવાર બદલાય છે. વાચકોએ કાર્ય કરતાં પહેલાં પોતાની હકીકતો અને દસ્તાવેજોને અનુરૂપ સલાહ મેળવવી જોઈએ. બાર કાઉન્સિલ ઓફ ઇન્ડિયા નિયમો, પ્રકરણ II, ભાગ VI, નિયમ 36ના પાલનમાં પ્રકાશિત. આ લેખનો કોઈ ભાગ વ્યાવસાયિક કામગીરી મેળવવાના હેતુથી નથી.
← લેખો