Lokesh Bhardwaj Law Offices ← બધાં કાર્યક્ષેત્રો

આ પાનું અંગ્રેજીમાં લખાયેલા પાનાનો અનુવાદ છે. બંનેમાં ફરક હોય ત્યાં અંગ્રેજી લખાણ માન્ય ગણાશે. અંગ્રેજી પાનું વાંચો

Lokesh Bhardwaj Law Offices · એડવોકેટ્સ અને કાનૂની સલાહકારો, નવી દિલ્હી · lokeshbhardwajlawoffices.com
કાર્યક્ષેત્ર

જાહેર હિતની અરજી: કોણ દાખલ કરી શકે, દિલ્હી હાઈકોર્ટના નિયમો અને ખર્ચ

જાહેર હિતની અરજી એવી વ્યક્તિને, જેનો કોઈ અંગત હિસ્સો નથી, બંધારણીય અદાલતને એ લોકો માટે પગલાં લેવા કહેવાની છૂટ આપે છે જેઓ જાતે અદાલતમાં આવી શકતા નથી. દિલ્હી હાઈકોર્ટ તેના પોતાના નિયમો દ્વારા તેનું નિયમન કરે છે.

ટૂંકમાં

તમે સાંભળશો તે શબ્દો

જાહેર હિતની અરજી (Public interest litigation, PIL)
અરજદારના પોતાના અધિકારના રક્ષણ માટે નહીં, પણ જાહેર કારણ માટે દાખલ થતી રિટ અરજી.
Locus standi (લોકસ સ્ટેન્ડાઇ)
કેસ લાવવાનો હક. PIL માં, ફક્ત અન્યાયનો ભોગ બનેલી વ્યક્તિ જ દાવો કરી શકે એવો સામાન્ય નિયમ, જાહેર હિતમાં પ્રામાણિકપણે કામ કરતી વ્યક્તિ માટે હળવો કરાય છે.
પત્ર અરજી (Letter petition)
દિલ્હીના નિયમો હેઠળ, હાઈકોર્ટ, મુખ્ય ન્યાયાધીશ કે કોઈ ન્યાયાધીશને સંબોધીને લખાયેલો અનૌપચારિક લેખિત સંદેશો, જેને PIL તરીકે સ્વીકારી શકાય.
PIL સેલ (PIL Cell)
ડેપ્યુટી રજિસ્ટ્રારથી નીચા ન હોય એવા હોદ્દાના અધિકારીના વડપણ હેઠળનો સેલ, જે PIL સમિતિ માટે પત્ર અરજીઓની પ્રક્રિયા કરે છે.
PIL સમિતિ (PIL Committee)
મુખ્ય ન્યાયાધીશે નિયુક્ત કરેલા ઓછામાં ઓછા બે કાર્યરત ન્યાયાધીશોની સમિતિ, જે નક્કી કરે છે કે પત્ર અરજીને PIL તરીકે સ્વીકારવી કે નહીં.
PIL બેન્ચ (PIL Bench)
PIL ની બાબતો સાંભળવા મુખ્ય ન્યાયાધીશે રચેલી બેન્ચ, કોઈ પણ બાબત કોઈ પણ બેન્ચને સોંપવાની મુખ્ય ન્યાયાધીશની સત્તાને આધીન.
Proforma A
દિલ્હી હાઈકોર્ટમાં દરેક PIL સાથે હોવું જ જોઈએ એવું સોગંદનામું, જે નિયમોનું પાલન, અંગત હિતની ગેરહાજરી અને સંપૂર્ણ જાહેરાતની ખાતરી આપે છે.
દાખલારૂપ ખર્ચ (Exemplary costs)
ફક્ત સામા પક્ષને વળતર આપવા માટે નહીં, પણ અદાલતની પ્રક્રિયાના દુરુપયોગને નિરુત્સાહ કરવા લદાતો ખર્ચ.

વિગતવાર

આ લેખના 4 ભાગ છે:

  1. જાહેર હિતની અરજી
  2. કોણ દાખલ કરી શકે અને locus
  3. દિલ્હી હાઈકોર્ટના PIL નિયમો અને પ્રથા
  4. વાહિયાત PIL માટે ખર્ચ

જાહેર હિતની અરજી

મુકદ્દમાનો સામાન્ય નિયમ એ છે કે જેના અધિકારનો ભંગ થયો હોય તે વ્યક્તિ જ અદાલતમાં જઈ શકે. જાહેર હિતની અરજી એ અપવાદ છે જે સુપ્રીમ કોર્ટે એવા કિસ્સાઓ માટે વિકસાવ્યો જેમાં અસર પામેલા લોકો વાસ્તવમાં એમ કરી શકતા નથી. S.P. Gupta v. Union of India, 1981 Supp SCC 87 માં અદાલતે ઠરાવ્યું કે જ્યાં કોઈ વ્યક્તિ કે વ્યક્તિઓના નિશ્ચિત વર્ગને કાનૂની અન્યાય કે કાનૂની નુકસાન થાય, અને તે વ્યક્તિ કે વર્ગ ગરીબી, લાચારી કે અશક્તિ, અથવા સામાજિક કે આર્થિક રીતે ગેરલાભની સ્થિતિને કારણે રાહત માટે અદાલતમાં જઈ શકે તેમ ન હોય, ત્યાં જનતાનો કોઈ પણ સભ્ય અનુચ્છેદ 226 હેઠળ હાઈકોર્ટમાં, અને મૂળભૂત અધિકારના ભંગના કિસ્સામાં અનુચ્છેદ 32 હેઠળ સુપ્રીમ કોર્ટમાં, યોગ્ય નિર્દેશ, આદેશ કે રિટ માટે અરજી કરી શકે.

PIL શેના માટે વપરાય છે

PIL સામાન્ય રીતે પર્યાવરણ અને જાહેર આરોગ્ય, કસ્ટડીમાં કે સંસ્થાઓમાં રહેલી વ્યક્તિઓની સ્થિતિ, નાગરિક સેવાઓની પૂર્તિ, જાહેર જમીન પરનાં દબાણ, કલ્યાણકારી કાયદાઓનો અમલ, અને જાહેર સંસ્થાઓની જવાબદારી અંગે હોય છે. રાહત સામાન્ય રીતે કોઈ જાહેર સત્તામંડળને એવી ફરજ બજાવવાનો નિર્દેશ હોય છે જે કાયદો તેના પર પહેલેથી મૂકે છે, ક્યારેક શું કરાયું તે અંગે અદાલતને અહેવાલો સાથે.

અરજી તરીકે ગણાતા પત્રો

એ જ ચુકાદામાં સુપ્રીમ કોર્ટે કહ્યું કે આવી વ્યક્તિઓનો મુદ્દો ઉપાડતી જાહેર ભાવનાવાળી વ્યક્તિ પાસેથી તે નિયમિત રિટ અરજીનો આગ્રહ નહીં રાખે, અને pro bono publico (જાહેર ભલા માટે) કામ કરતી આવી વ્યક્તિએ લખેલા પત્રનો પણ પ્રતિભાવ આપશે. દિલ્હી હાઈકોર્ટમાં હવે આનું નિયમન થાય છે: પત્ર અરજીઓ PIL સેલમાં જાય છે અને 2010 ના નિયમો હેઠળ PIL સમિતિ તેમની ચકાસણી કરે છે (નીચે જુઓ).

PIL શું નથી

રિટ, PIL સહિત, સામાન્ય રીતે બંધારણના અનુચ્છેદ 12 માં વ્યાખ્યાયિત રાજ્ય સામે થાય છે, અને દિલ્હીના નિયમો એ વ્યાખ્યા અપનાવે છે. સંપૂર્ણ ખાનગી પક્ષ સામેની ફરિયાદ સામાન્ય રીતે દીવાની અદાલત માટે હોય છે, સિવાય કે કોઈ જાહેર સત્તામંડળ એ પક્ષ સામે પગલાં લેવાની પોતાની ફરજમાં નિષ્ફળ ગયું હોય.

કોણ દાખલ કરી શકે અને locus

અરજી કરવાના હકનો હળવો કરાયેલો નિયમ

PIL ના અરજદાર પોતે અન્યાયનો ભોગ બનેલી વ્યક્તિ હોય તે જરૂરી નથી. અરજદાર કોઈ વ્યક્તિ, રહેવાસીઓનું જૂથ, નોંધાયેલી સોસાયટી કે ટ્રસ્ટ, અથવા બીજી કોઈ સંસ્થા હોઈ શકે, શરત એ કે અરજી જાહેર કારણ માટે પ્રામાણિકપણે લવાઈ હોય. આ છૂટ એ લોકોના લાભ માટે છે જેઓ અદાલતમાં આવી શકતા નથી, તેથી અરજદારે સમજાવવું પડે કે તેઓ કોણ છે અને જાતે અદાલતમાં કેમ જઈ શકતા નથી. દિલ્હીના નિયમો આને ફરજિયાત કથન બનાવે છે (નિયમ 9(i)(d)).

કોઈ અંગત હિત નહીં

અરજદારે અરજીના પહેલા ફકરામાં જણાવવું પડે કે મુકદ્દમામાં તેનું કોઈ અંગત હિત નથી, કે અરજી પોતાના કે બીજી કોઈ વ્યક્તિ, સંસ્થા કે મંડળના લાભથી પ્રેરિત નથી, અને કે જાહેર હિત સિવાય કોઈ હેતુ નથી (નિયમ 9(i)(b)). Proforma A સોગંદનામું સોગંદ પર આ જ વાત ફરી કહે છે. જનતાના સભ્ય તરીકે સિવાય રાહતથી જેને લાભ થવાનો હોય એવા અરજદારે તેના બદલે પોતાના અધિકારમાં સામાન્ય રિટ અરજી દાખલ કરવી જોઈએ.

મુદ્દો ઉપાડવાની ક્ષમતા

અરજીમાં અરજદારની પૃષ્ઠભૂમિ અને લાયકાતો જણાવવી પડે, એટલે સુધી કે તે મુદ્દો ઉપાડવાની અરજદારની ક્ષમતા બતાવે. સંસ્થાએ તેના હોદ્દેદારોનાં નામ અને સરનામાં અને તેની પ્રવૃત્તિઓનું સ્વરૂપ આપવું પડે (નિયમ 9(i)(f)). સંસ્થા અરજી કરે ત્યાં, સોગંદનામું કરનાર જણાવે છે કે તેના બોર્ડ, સામાન્ય સભા કે કારોબારી સમિતિના ઠરાવે અરજી દાખલ કરવાની સત્તા આપી છે (Proforma A, ફકરો 1).

જ્યારે અરજદારને પોતાને અસર થાય

નાગરિક સેવાની નિષ્ફળતાથી અસર પામેલા વિસ્તારના રહેવાસીઓ, અથવા કોઈ નિયમનથી અસર પામેલા વ્યવસાયના સભ્યો, ઘણી વાર પોતાનું સીધું હિત ધરાવે છે. આવા કિસ્સામાં ઘણી વાર વધુ સારો રસ્તો અસર પામેલી વ્યક્તિઓ કે તેમના મંડળની સામાન્ય રિટ અરજી હોય છે, જેથી અંગત હિતને જાહેર હિતનો વેશ પહેરાવાયો છે એવો કોઈ વાંધો ટળી જાય. જ્યાં મુદ્દો વ્યાપક જનતાને પણ અસર કરતો હોય, ત્યાં અરજીમાં તે કહેવું જોઈએ અને અરજદારોની પોતાની સ્થિતિ ખુલ્લેઆમ સમજાવવી જોઈએ.

દિલ્હી હાઈકોર્ટના PIL નિયમો અને પ્રથા

દિલ્હી હાઈકોર્ટ (જાહેર હિતની અરજી) નિયમો, 2010 દિલ્હી હાઈકોર્ટે 25/11/2010 ના રોજ દિલ્હી હાઈકોર્ટ અધિનિયમ, 1966 (Delhi High Court Act, 1966) ની કલમ 7 હેઠળ જાહેર કર્યા હતા. જાહેરનામું નોંધે છે કે તે State of Uttaranchal v. Balwant Singh Chaufal (Civil Appeal Nos. 1134 to 1135 of 2002) માં સુપ્રીમ કોર્ટના 18/01/2010 ના આદેશ મુજબ ઘડાયા હતા. તે PIL તરીકે દાખલ થયેલી અનુચ્છેદ 226 હેઠળની રિટ અરજીઓને અને PIL તરીકે સ્વીકારાયેલી પત્ર અરજીઓને લાગુ પડે છે.

પત્ર અરજીઓ (ભાગ II)

PIL રિટ અરજીમાં શું હોવું જોઈએ (નિયમ 9)

  1. શીર્ષકમાં રિટ અરજીના નંબરની તરત નીચે "In The Matter Of A Public Interest Litigation" એવું મથાળું;
  2. ફકરા 1 માં, કોઈ અંગત હિત નથી અને જાહેર હિત સિવાય કોઈ હેતુ નથી એવું કથન;
  3. ફકરા 2 માં, હકીકતોની જાણકારીનો સ્રોત અને તેની ચકાસણી માટે કરેલી વધુ પૂછપરછ કે તપાસ;
  4. ફકરા 3 માં, જે વ્યક્તિઓના લાભ માટે અરજી દાખલ થઈ છે તેમનો વર્ગ અને તેઓ જાતે અદાલતમાં કેમ જઈ શકતા નથી;
  5. ફકરા 4 માં, માગેલા આદેશોથી જેમને અસર થવાની શક્યતા છે એવી વ્યક્તિઓ, મંડળો કે સંસ્થાઓ, જેમને પ્રતિવાદી તરીકે જોડવાના છે, અને એવું કથન કે અરજદારની જાણ મુજબ બીજા કોઈને અસર થવાની શક્યતા નથી;
  6. ફકરા 5 માં, અરજદારની પૃષ્ઠભૂમિ અને લાયકાતો, સંસ્થાના હોદ્દેદારો અને પ્રવૃત્તિઓ, અને અદાલતને બાંયધરી સાથે એવું કથન કે લાદવામાં આવે તે ખર્ચ ચૂકવવાની અરજદારની ક્ષમતા છે;
  7. ફકરા 6 માં, ઉપાયાત્મક પગલાં માટે સત્તાધિકારીઓને કરેલી રજૂઆતો અને મળેલા જવાબો;
  8. અરજદારે અગાઉ દાખલ કરેલી કોઈ પણ PIL કે પત્ર અરજીઓનું કોષ્ટક, તેમના નંબર, સ્થિતિ અને પરિણામ સાથે;
  9. ટૂંકમાં રજૂઆત, આધારો, અને છેલ્લા ફકરામાં ચોક્કસ પ્રાર્થના.

અરજદાર આમાંની કોઈ માહિતી આપી ન શકે તો અરજીમાં તેનું કારણ જણાવવું પડે (નિયમ 9(i) નો પરંતુક).

Proforma A સોગંદનામું

દરેક PIL સાથે Proforma A માં સોગંદનામું હોવું જ જોઈએ (નિયમ 9(ii)). સોગંદનામું કરનાર ખાતરીપૂર્વક જણાવે છે કે અરજી PIL તરીકે દાખલ થઈ છે; કે તેણે 2010 ના નિયમો વાંચ્યા છે અને અરજી તેને અનુરૂપ છે; કે સામાન્ય જનતાના એક સભ્ય તરીકે સિવાય ન તો અરજદારને કે ન તો અરજદારને જેમાં હિત હોય એવી કોઈ વ્યક્તિને રાહતથી લાભ થશે; કે સંબંધિત સામગ્રી એકઠી કરવા તેના ગજા મુજબની પૂછપરછ કે તપાસ તેણે કરી છે; અને કે અરજી સ્વીકારવી કે નહીં, અથવા રાહત આપવી કે નહીં, તે નક્કી કરવામાં અદાલતને મદદરૂપ થઈ શકે એવી કોઈ સામગ્રી છુપાવાઈ નથી.

PIL કેવી રીતે આગળ વધે છે

રેકોર્ડની તૈયારી

નિયમો રેકોર્ડને કેન્દ્રમાં મૂકે છે: હકીકતોનો સ્રોત, કરેલી પૂછપરછ, અને સત્તાધિકારીઓને કરેલી રજૂઆતો, એ બધું અરજીમાં જણાવવું પડે. વ્યવહારમાં એનો અર્થ છે તારીખો સાથેના ફોટોગ્રાફ અને દસ્તાવેજો, માહિતી અધિકાર અધિનિયમ, 2005 (Right to Information Act, 2005) હેઠળની અરજીઓના જવાબો, અને પહોંચના પુરાવા સાથે રજૂઆતોની નકલો, જે અરજીનો મુસદ્દો ઘડાય તે પહેલાં એકઠાં કરાય.

વાહિયાત PIL માટે ખર્ચ

PIL બીજાઓ માટે અદાલતનો સમય માગે છે, તેથી દિલ્હીના નિયમો દુરુપયોગનાં પરિણામો અરજદાર પર મૂકે છે.

શેનાથી ખર્ચ લાગવાની શક્યતા રહે છે

જોખમ ટાળવું

સુરક્ષાનાં પગલાં એ જ છે જે નિયમો પોતે વર્ણવે છે: સાચું જાહેર કારણ, અંગત હિત વગરનો અરજદાર, મૂળ સ્રોતથી ચકાસાયેલી હકીકતો, કરેલી રજૂઆતો અને તેમનું પરિણામ અરજીમાં જણાવેલું, અસર પામતા બધા પક્ષો જોડાયેલા, અને સોગંદનામામાં સંપૂર્ણ જાહેરાત. જેનો અંગત હિસ્સો હોય એવા અરજદારે PIL તરીકે નહીં, પણ ખુલ્લેઆમ એ હેસિયતથી અરજી કરવી જોઈએ.

લોકો પૂછે છે તે પ્રશ્નો

દિલ્હી હાઈકોર્ટમાં PIL કોણ દાખલ કરી શકે?

જનતાનો કોઈ પણ સભ્ય, અથવા કોઈ સંસ્થા, જે જાહેર હિતમાં પ્રામાણિકપણે (bona fide) કામ કરતી હોય અને પરિણામમાં જેનું કોઈ અંગત હિત ન હોય. અરજદાર પોતે અન્યાયનો ભોગ બનેલી વ્યક્તિ હોય તે જરૂરી નથી, પણ તેણે સમજાવવું પડે કે અરજી કયા વર્ગની વ્યક્તિઓના લાભ માટે દાખલ થઈ છે અને તેઓ જાતે અદાલતમાં કેમ જઈ શકતા નથી. દિલ્હી હાઈકોર્ટ (જાહેર હિતની અરજી) નિયમો, 2010 (Delhi High Court (Public Interest Litigation) Rules, 2010) હેઠળ અરજીમાં અરજદારની પૃષ્ઠભૂમિ અને આ મુદ્દો ઉપાડવાની તેની ક્ષમતા, હકીકતોનો સ્રોત અને કરેલી પૂછપરછ, અને સત્તાધિકારીઓને અગાઉ કરેલી રજૂઆતો પણ જણાવવી પડે. સંસ્થાએ તેના હોદ્દેદારોનાં નામ અને સરનામાં અને તેની પ્રવૃત્તિઓનું સ્વરૂપ આપવું પડે.

શું હું હાઈકોર્ટને પત્ર લખીને PIL દાખલ કરી શકું?

હા. દિલ્હીના નિયમો પત્ર અરજીઓને માન્ય રાખે છે: હાઈકોર્ટ, મુખ્ય ન્યાયાધીશ કે કોઈ ન્યાયાધીશને સંબોધીને લખાયેલા અનૌપચારિક લેખિત સંદેશા. PIL સેલ તેમની પ્રક્રિયા કરે છે અને ઓછામાં ઓછા બે ન્યાયાધીશોની PIL સમિતિ સમક્ષ મૂકે છે, જે નક્કી કરે છે કે પત્રને PIL તરીકે સ્વીકારવો કે નહીં. નનામા પત્રો, અને જેના લેખકની ઓળખ ન થઈ શકે એવા પત્રો, સ્વીકારાતા નથી. મકાનમાલિક અને ભાડૂત વચ્ચેના વિવાદો, નોકરી અને પેન્શનની બાબતો (કૌટુંબિક પેન્શન સિવાય), અંગત વિવાદો, કરાર કે કાયદા હેઠળની જવાબદારીઓ અને લગ્નવિષયક વિવાદો અંગેના પત્રો, સમિતિ અન્યથા નિર્દેશ ન આપે તો, PIL તરીકે સ્વીકારાતા નથી.

શું મારી પોતાની ફરિયાદ માટે PIL દાખલ કરી શકાય?

ના. PIL જાહેર કારણ માટે છે, અને અરજદારે સોગંદ પર જણાવવું પડે કે મુકદ્દમામાં તેનું કોઈ અંગત હિત નથી અને જનતાના એક સભ્ય તરીકે સિવાય રાહતથી તેને કોઈ લાભ નહીં થાય. ફરિયાદ તમારી પોતાની હોય, ઉદાહરણ તરીકે તમારી નોકરી, તમારા ભાડાપટ્ટા કે કોઈ કરાર વિશે, તો યોગ્ય રસ્તો તમારા પોતાના નામે સામાન્ય રિટ અરજી, દાવો કે કાયદાકીય અપીલ છે. અંગત ફરિયાદને PIL તરીકે દાખલ કરવી એ અરજી કાઢી નખાવાનું એક સામાન્ય કારણ છે, અને તેમાં ખર્ચ પણ લાગી શકે.

Proforma A સોગંદનામું શું છે?

તે એવું સોગંદનામું છે જે 2010 ના નિયમોના નિયમ 9(ii) હેઠળ દિલ્હી હાઈકોર્ટમાં દરેક PIL સાથે જોડવું પડે. સોગંદનામું કરનાર ખાતરીપૂર્વક જણાવે છે કે અરજી PIL તરીકે દાખલ થઈ છે, કે તેણે નિયમો વાંચ્યા છે અને અરજી તેને અનુરૂપ છે, કે જનતાના એક સભ્ય તરીકે સિવાય ન તો અરજદારને કે ન તો અરજદારને જેમાં હિત હોય એવી કોઈ વ્યક્તિને રાહતથી લાભ થશે, કે સંબંધિત સામગ્રી એકઠી કરવા તેના ગજા મુજબની પૂછપરછ તેણે કરી છે, અને કે કોઈ સંબંધિત બાબત છુપાવાઈ નથી. સંસ્થા અરજી કરે ત્યાં સોગંદનામું કરનાર અરજી દાખલ કરવાની સત્તા આપતો ઠરાવ જણાવે છે.

દિલ્હીમાં PIL અરજીમાં શું હોવું જોઈએ?

દિલ્હીના નિયમોનો નિયમ 9 રિટ અરજીના નંબર નીચે "In The Matter Of A Public Interest Litigation" એવું મથાળું, અને છ ક્રમાંકિત કથનો જરૂરી ઠરાવે છે: કોઈ અંગત હિત નથી (ફકરો 1); હકીકતોનો સ્રોત અને કરેલી પૂછપરછ (ફકરો 2); લાભ મેળવનાર વર્ગ અને તે અદાલતમાં કેમ જઈ શકતો નથી (ફકરો 3); જેમને અસર થવાની શક્યતા છે અને જેમને પક્ષકાર બનાવવાના છે તે વ્યક્તિઓ (ફકરો 4); અરજદારની પૃષ્ઠભૂમિ અને ખર્ચ ચૂકવવાની ક્ષમતા, બાંયધરી સાથે (ફકરો 5); અને કરેલી રજૂઆતો અને મળેલા જવાબો (ફકરો 6). અરજદારે અગાઉ દાખલ કરેલી PIL કોષ્ટકમાં દર્શાવવી પડે. ખૂટતી કોઈ પણ માહિતીનો ખુલાસો આપવો પડે.

PIL દાખલ કરવા બદલ મને દંડ થઈ શકે?

હા, જો અદાલતને અરજી વાહિયાત કે બદઇરાદાવાળી લાગે. દિલ્હીના નિયમોનો નિયમ 10 દાખલારૂપ ખર્ચ લાદવાની અને અરજદાર કે વકીલને PIL દાખલ કરતાં રોકવાની અદાલતની સહજ સત્તા જાળવી રાખે છે. દરેક PIL માં એ પણ જણાવવું પડે કે લાદવામાં આવે તે ખર્ચ ચૂકવવાની અરજદારની ક્ષમતા છે, અને તે અંગે અદાલતને બાંયધરી આપવી પડે. ખર્ચ મોટે ભાગે ત્યારે લદાય છે જ્યારે ખાનગી વિવાદને જાહેર કારણ તરીકે રજૂ કરાય, હકીકતો ચકાસાઈ ન હોય, અગાઉની અરજીઓ છુપાવાઈ હોય, અથવા અરજીનો હેતુ રાહતને બદલે પ્રસિદ્ધિ હોય.

PIL દાખલ કરતાં પહેલાં મારે સત્તાધિકારીઓ પાસે જવું પડે?

દિલ્હીના નિયમો મુજબ અરજીના ફકરા 6 માં, ઉપાયાત્મક પગલાં માટે સંબંધિત સત્તાધિકારીઓને કરેલી રજૂઆતો અને મળેલા જવાબો ચોક્કસ રીતે જણાવવા પડે. જવાબદાર સત્તાધિકારીને પહેલાં પગલાં લેવા કહ્યા વગર દાખલ થયેલી અરજી નબળી હોય છે, અને તેનો નિકાલ ફક્ત સત્તાધિકારીને રજૂઆત પર નિર્ણય લેવાના નિર્દેશ સાથે થઈ શકે. તેથી પહોંચના પુરાવા સાથે મોકલેલી લેખિત રજૂઆત, અને જવાબ માટે વાજબી રાહ જોવી, એ તૈયારીનો ભાગ છે. કોઈ રજૂઆત ન કરાઈ હોય તો અરજીમાં તેનું કારણ સમજાવવું પડે.

શું હું સીધી સુપ્રીમ કોર્ટમાં PIL દાખલ કરી શકું?

અનુચ્છેદ 32 હેઠળ સુપ્રીમ કોર્ટમાં PIL દાખલ કરી શકાય, પણ ફક્ત ત્યાં જ્યાં મૂળભૂત અધિકારનો પ્રશ્ન હોય, અને સુપ્રીમ કોર્ટ ઘણી વાર અરજદારોને પહેલાં હાઈકોર્ટમાં જવા કહે છે. અનુચ્છેદ 226 વધુ વ્યાપક છે: હાઈકોર્ટ સામાન્ય રીતે કાનૂની અધિકારોના અમલ માટે કાર્યવાહી કરી શકે, અને તે હકીકતોની વધુ નજીક છે. હાઈકોર્ટે નક્કી કરેલી PIL પછી અનુચ્છેદ 136 હેઠળ સ્પેશિયલ લીવ પિટિશન દ્વારા સુપ્રીમ કોર્ટમાં લઈ જઈ શકાય. ફોરમની પસંદગી અધિકારના સ્વરૂપ, મુદ્દાના ભૌગોલિક ફેલાવા અને માગેલી રાહત પર આધાર રાખે છે.

શું ખાનગી કંપની સામે PIL દાખલ કરી શકાય?

રિટ, PIL સહિત, સામાન્ય રીતે ભારતના બંધારણના અનુચ્છેદ 12 માં વ્યાખ્યાયિત રાજ્ય સામે થાય છે: સરકાર, વિધાનમંડળો, સ્થાનિક સત્તામંડળો અને બીજા સત્તામંડળો, જેમાં રાજ્યનાં સાધન (instrumentalities) હોય એવી સંસ્થાઓ પણ આવે છે. દિલ્હીના નિયમો અનુચ્છેદ 12 ની વ્યાખ્યા અપનાવે છે. ખાનગી કંપનીના વર્તન અંગેની PIL સામાન્ય રીતે એ જાહેર સત્તામંડળ સામે ઘડાય છે જે તેની સામે કાયદાનો અમલ કરવામાં નિષ્ફળ ગયું હોય, જેમ કે પ્રદૂષણ નિયંત્રણ બોર્ડ કે મ્યુનિસિપલ સંસ્થા, અને કંપનીને અસર થવાની શક્યતા ધરાવતા પક્ષ તરીકે જોડાય છે.

PIL ની પહેલી સુનાવણીમાં શું થાય છે?

PIL બેન્ચ અરજી વાંચે છે અને નક્કી કરે છે કે તે સ્વીકારવી કે નહીં. તે સત્તાધિકારીઓને નોટિસ આપી જવાબ કે સ્થિતિ અહેવાલ (status report) માગી શકે, બાબત તાકીદની હોય ત્યાં વચગાળાના નિર્દેશો આપી શકે, સત્તાધિકારીને કાયદા મુજબ રજૂઆત પર નિર્ણય લેવાના નિર્દેશ સાથે અરજીનો નિકાલ કરી શકે, અથવા ખર્ચ સાથે કે ખર્ચ વગર અરજી સ્વીકારવાની ના પાડી શકે. નોટિસ નીકળે તો સત્તાધિકારીઓ તેમના જવાબો દાખલ કરે છે અને અરજદાર તેનો પ્રત્યુત્તર આપી શકે. ઘણી PIL અંતિમ નિકાલ પહેલાં અનેક સુનાવણીઓમાં અહેવાલો અને નિર્દેશો દ્વારા આગળ વધે છે.

આ જવાબો શૈક્ષણિક સારાંશ છે; તે કોઈ પણ વ્યક્તિગત બાબત અંગેની કાનૂની સલાહ નથી.

કામ સોંપવું

ગંભીર પ્રશ્ન માટે કાગળો પૂરેપૂરા વંચાય તે જરૂરી છે.

રૂબરૂ મુલાકાત (કોન્ફરન્સ) અગાઉથી સમય લઈને G-46, Basement, Greater Kailash III, New Delhi ખાતે થાય છે. પત્રવ્યવહાર પ્રિન્સિપાલ પોતે વાંચે છે.

અસ્વીકરણ આ પાનું એ ક્ષેત્રોનું વર્ણન કરે છે જેમાં ઑફિસ કામ સ્વીકારે છે; તે માહિતી માટે છે, બાર કાઉન્સિલ ઑફ ઇન્ડિયાના નિયમો (Bar Council of India Rules) ના પ્રકરણ II, ભાગ VI, નિયમ 36 ના પાલનમાં પ્રસિદ્ધ કરાયું છે, અને તે જાહેરાત કે કામ મેળવવાનો પ્રયાસ નથી. અહીંનું કશું કાનૂની સલાહ નથી, અને તે વાંચવાથી વકીલ અને અસીલનો કોઈ સંબંધ ઊભો થતો નથી.

આ પાનું Lokesh Bhardwaj Law Offices ના કામ વિશે, બાર કાઉન્સિલ ઑફ ઇન્ડિયાના નિયમો (Bar Council of India Rules) હેઠળ માન્ય હોય તે રીતે, સામાન્ય માહિતી આપે છે. તે કાનૂની સલાહ નથી, અને તે વકીલ અને અસીલનો સંબંધ ઊભો કરતું નથી. LBLO કોઈ બાબતમાં ફક્ત લેખિતમાં નક્કી થયેલી નિમણૂક (engagement) પર જ કામ કરે છે.

16/11/2026 ના રોજનો કાયદો દર્શાવ્યો છે.

WhatsApp