ન્યાયાધીશે શા માટે ખસી જવું જોઈએ? અને નિર્ણય કોણ કરે?
ભારતમાં ન્યાયિક રિક્યુઝલ માટે સંહિતાબદ્ધ SOP અને રેફરન્સ બેન્ચની દલીલ.
એક વિષય એવો છે જેના પર ભારતીય બાર લગભગ વ્યાવસાયિક મૌન જાળવે છે. તે વિષય છે ન્યાયિક રિક્યુઝલ (judicial recusal). અમે ચેમ્બરમાં તેની ચર્ચા ભાગ્યે જ કરીએ છીએ. સંજોગો પ્રશ્નને ખુલ્લામાં લાવવા મજબૂર કરે ત્યારે અમે સાવધાનીપૂર્વક તેનો ઉલ્લેખ કરીએ છીએ. અમે લગભગ ક્યારેય અમારા મત લેખિતમાં મૂકતા નથી, એવાં કારણોસર જે બંધારણીય અદાલતોમાં પ્રેક્ટિસ કરનાર કોઈને પણ સ્પષ્ટ છે.
જોકે, એ મૌનની કિંમત એવી છે જે ચૂકવવા આપણે હવે તૈયાર ન રહેવું જોઈએ, કારણ કે આ દેશમાં રિક્યુઝલ માગવાની, સાંભળવાની અને નક્કી કરવાની પ્રક્રિયા તેના પાયામાં જ એક વણઉકેલાયેલા વિરોધાભાસ પર ટકેલી છે.
બે સિદ્ધાંતો નૈસર્ગિક ન્યાયની ઇમારતને ટકાવી રાખે છે. Audi alteram partem, કે કોઈ પણ વ્યક્તિને સાંભળ્યા વિના દોષિત ન ઠરાવવી. Nemo judex in causa sua, વધુ જૂનો અને વધુ અડગ, કે કોઈ પણ વ્યક્તિ એવા કેસમાં ન્યાય કરવા ન બેસે જેમાં તેનું હિત હોય. અહીં મારી ચિંતા બીજા સિદ્ધાંતની છે, કારણ કે આપણી રિક્યુઝલ પ્રક્રિયા તેનો અમલ કરવાનો દાવો કરતાં કરતાં ચુપચાપ તેનું જ ઉલ્લંઘન કરે છે.
જ્યારે કોઈ પક્ષકાર ઊભો થઈને ન્યાયાધીશને ખસી જવા કહે છે, ત્યારે વર્તમાન પ્રથા મુજબ, અરજીની સુનાવણી અને નિર્ણય એ જ ન્યાયાધીશ કરે છે જેમના ખસી જવાની માગણી કરવામાં આવી છે. ન્યાયાધીશ પોતાની સામે ઉઠાવેલો પ્રશ્ન સાંભળે છે. ન્યાયાધીશ પ્રશ્ન સુઆધારિત છે કે નહીં તે અંગેનો આદેશ લખે છે. ન્યાયાધીશ ગમે તે થાય, ફરી આસન ગ્રહણ કરે છે. નૈસર્ગિક ન્યાયનો પ્રથમ સિદ્ધાંત, તે ક્ષણે, તેનો જ આધાર લેતી અરજી માટે સ્થગિત થઈ જાય છે. બારમાં મારાં વર્ષો દરમિયાન, હું આ વ્યવસ્થા સાથે સમાધાન કરી શક્યો નથી. હું માનતો નથી કે હું એકલો છું.
I. રિક્યુઝલ ખરેખર શું છે
રિક્યુઝલ એ કૃત્ય છે જેના દ્વારા ન્યાયાધીશ એ કારણસર બાબતની સુનાવણીમાંથી ખસી જાય છે કે એવો કોઈ સંજોગ અસ્તિત્વમાં છે, અથવા અસ્તિત્વમાં હોવાનું દેખાય છે, જે ન્યાયિક કાર્યના નિષ્પક્ષ નિર્વહનને ક્ષતિ પહોંચાડે. માન્ય કારણો કોઈ પણ અનુભવી પ્રેક્ટિશનરને પરિચિત છે: આર્થિક હિત, ભલે ગમે તેટલું નાનું હોય; વકીલ તરીકે બાબતમાં અગાઉની સંડોવણી; કોઈ પક્ષકાર સાથે પારિવારિક કે સામાજિક નિકટતા; હવે નિર્ણય માટે આવેલા એ જ પ્રશ્ન પર અગાઉ વ્યક્ત કરેલો અભિપ્રાય; અને, શેષ શ્રેણીમાં, એવો કોઈ પણ અન્ય સંજોગ જે ન્યાયી વિચાર ધરાવતા અને માહિતગાર નિરીક્ષકને પક્ષપાતની વાસ્તવિક સંભાવનાની આશંકા કરાવે.
રિક્યુઝલ પક્ષપાતની કબૂલાત નથી. તે બેન્ચ પરનો આરોપ નથી. યોગ્ય રીતે સમજીએ તો, તે ન્યાયિક પ્રામાણિકતાનું સમર્થન છે, કારણ કે તે એ ક્ષણ છે જ્યારે ન્યાયાધીશ સંસ્થાને પોતાના હાથમાંના કેસથી ઉપર મૂકે છે. કોઈ પણ વ્યવસ્થામાં સૌથી શુદ્ધ ન્યાય એ ન્યાયાધીશ આપે છે જે જાણે છે કે ક્યારે બાજુએ ખસી જવું.
II. સિદ્ધાંતના પાયા
પક્ષપાત વિરુદ્ધનો નિયમ કોઈ પણ બંધારણ કરતાં જૂનો છે અને તેને કાયદાકીય સમર્થનની જરૂર નથી. જે વ્યક્તિનું કોઈ બાબતમાં હિત હોય તે તેનો ન્યાયી નિર્ણય કરી શકતી નથી. આ વિધાન જીવનના દરેક અન્ય ક્ષેત્રમાં સ્વયંસ્પષ્ટ છે. બેન્ચને લાગુ કરતી વખતે તે શા માટે ક્યારેય શંકામાં હોવું જોઈએ, એ પ્રશ્ન મને લાંબા સમયથી મૂંઝવે છે.
Lord Hewart C.J. એ R v. Sussex Justices, ex parte McCarthy [1924] 1 KB 256 માં આ સિદ્ધાંત એક એવા વાક્યમાં વ્યક્ત કર્યો જેને ત્યાર પછીનું કોઈ પુનર્ઘડતર સુધારી શક્યું નથી:
ન્યાય માત્ર થવો જ જોઈએ એટલું નહીં, પરંતુ સ્પષ્ટપણે અને નિઃશંકપણે થતો દેખાવો પણ જોઈએ.
બેન્ચની પ્રામાણિકતા એ બાબત નથી કે બેન્ચ પોતાના વિશે શું માને છે. તે એ બાબત છે કે પક્ષકાર, અને તેના દ્વારા જનતા, શું અનુભવે છે. એ અનુભૂતિ દૂર કરો તો ચુકાદો તેની નૈતિક સત્તા ગુમાવે છે, ભલે, હકીકતમાં, બેન્ચ સંપૂર્ણપણે નિષ્પક્ષ હોય.
આપણી પોતાની સુપ્રીમ કોર્ટે ક્રમિક નિર્ણયોમાં આને સમર્થન આપ્યું છે. A.K. Kraipak v. Union of India, (1969) 2 SCC 262 માં બંધારણીય બેન્ચે (Constitution Bench) ઠરાવ્યું કે પક્ષપાત વિરુદ્ધનો નિયમ નૈસર્ગિક ન્યાયનું એક પાસું છે જે ન્યાયિક અને વહીવટી બંને પ્રકારના નિર્ણયોના સમગ્ર ક્ષેત્રમાં લાગુ પડે છે. Manak Lal v. Dr. Prem Chand Singhvi, AIR 1957 SC 425 એ સ્થાપિત કર્યું કે કસોટી વાસ્તવિક પક્ષપાતની નથી પરંતુ તેની વાજબી આશંકાની છે. Ranjit Thakur v. Union of India, (1987) 4 SCC 611 એ સૂત્રને એવી ભાષામાં વધુ સ્પષ્ટ કર્યું જેના પર હું વારંવાર પાછો ફરું છું: પ્રશ્ન એ છે કે શું કોઈ વાજબી વ્યક્તિ, બાબતને વાસ્તવિક રીતે જોતાં, એવું વિચારશે કે ન્યાયાધીશ પક્ષપાતી રહ્યા હોય તેવી શક્યતા કે સંભાવના છે.
કસોટી એ નથી કે ન્યાયાધીશ પોતાના અંતરાત્મા વિશે શું વિચારે છે. કસોટી પક્ષકારની આંખની છે, અને અંતે, જનતાની આંખની.
III. પક્ષકારની ત્રણ ફરજો
કોઈ પણ પક્ષકાર રિક્યુઝલ અરજી સાથે અદાલત સમક્ષ આવે તે પહેલાં, ત્રણ ફરજો નિભાવવી જોઈએ.
પહેલી છે નિખાલસતાની ફરજ. અરજી ઓળખી શકાય તેવી અને સ્પષ્ટ રીતે કહી શકાય તેવી હકીકતો પર આધારિત હોવી જોઈએ. તે શંકા પર આધારિત ન હોઈ શકે. તે કોઈ વચગાળાના આદેશ પ્રત્યેના અસંતોષ પર આધારિત ન હોઈ શકે. તે બેન્ચ પ્રતિકૂળ હોવાની કોરિડોરની ગુસપુસ પર આધારિત ન હોઈ શકે. કોઈ હકીકત, અથવા હકીકતોનો સમૂહ, હોવો જોઈએ જેને વાજબી નિરીક્ષક પક્ષપાતની વાસ્તવિક સંભાવના ઊભી કરતો ગણે.
બીજી છે સંયમની ફરજ. રિક્યુઝલ અરજી ન્યાયાધીશ પરનો હુમલો નથી, અને તેને ક્યારેય તેવી બનવા દેવી ન જોઈએ. તે ન્યાયાધીશને આદરપૂર્વકનું આમંત્રણ છે કે તેઓ વિચારે કે એવું કંઈ અસ્તિત્વમાં છે કે નહીં જે, બેન્ચની બહારથી જોતાં, અંતિમ ચુકાદા પરના વિશ્વાસને ક્ષતિ પહોંચાડે. અરજીની ભાષા મહત્ત્વની છે. સૂર મહત્ત્વનો છે. ભારતીય બારે, એકથી વધુ પ્રસંગે, કાયદેસર રિક્યુઝલ અરજીને વ્યક્તિગત આરોપ સાથે ગૂંચવી નાખવા માટે ભારે સંસ્થાકીય કિંમત ચૂકવી છે. એ પ્રસંગો એવા બોધપાઠ છે જે વ્યવસાયે ક્યારેય ભૂલવા ન જોઈએ.
ત્રીજી છે સમયની ફરજ. અરજી વહેલામાં વહેલી તકે કરવી જોઈએ. જે પક્ષકાર પક્ષપાતના કારણથી વાકેફ હોવા છતાં સુનાવણી ચાલુ રાખે છે, તે તેને જતું કરે છે (waiver). તે તેને અનામત રાખી શકતો નથી, જેથી આદેશ પોતાની વિરુદ્ધ જતો જણાય ત્યારે જ તેનો ઉપયોગ કરે. Manak Lal એ 1957 માં જતું કરવાનો સિદ્ધાંત સ્થાપિત કર્યો, અને ત્યાર પછીના કોઈ પણ પ્રમાણભૂત નિર્ણયે તેને નબળો પાડ્યો નથી.
IV. પ્રક્રિયાના કેન્દ્રમાં રહેલો વિરોધાભાસ
ભારતમાં વર્તમાન પ્રથા મુજબ, રિક્યુઝલ અરજીની સુનાવણી અને નિર્ણય એ જ ન્યાયાધીશ કરે છે જેમના ખસી જવાની માગણી કરવામાં આવી છે. ન્યાયાધીશ સાંભળે છે. ન્યાયાધીશ વિચારે છે. ન્યાયાધીશ નિર્ણય આપે છે. જો ન્યાયાધીશ ઇનકાર કરે, તો બાબત એ જ બેન્ચ સમક્ષ આગળ વધે છે. પક્ષકાર પાસે કોઈ તાત્કાલિક, અલગ અપીલ નથી. તેનો ઉપાય ક્યાંક આગળ, અપીલની વ્યવસ્થામાં રહેલો છે, જે, આખરે, પક્ષપાતના કારણસર અંતિમ આદેશ રદ કરી શકે.
આ પ્રથા માટે અપાતાં સમર્થનો વ્યવહારુ છે. કહેવાય છે કે ન્યાયાધીશ જ પોતાના અંતરાત્માની સામગ્રી જાણે છે. ન્યાયાધીશ જ પોતાના અગાઉના વ્યવહારો વિશે અધિકારપૂર્વક બોલી શકે છે. બીજા ન્યાયાધીશને નિર્ણય કરવા દેવાથી ફોરમ શોપિંગને આમંત્રણ મળશે, રોસ્ટર ખોરવાશે, બેન્ચ નબળી પડશે, અને હોદ્દાની ગરિમા ઘસાશે. આમાંના દરેક સમર્થનમાં વજન છે. મારી આદરપૂર્વકની રજૂઆતમાં, તેમાંથી કોઈ પ્રશ્નનો નિકાલ કરતું નથી.
પ્રશ્ન આ છે. રિક્યુઝલને પ્રેરિત કરતો સિદ્ધાંત nemo judex in causa sua છે. રિક્યુઝલ પ્રક્રિયા જે સિદ્ધાંતનું ઉલ્લંઘન કરે છે તે nemo judex in causa sua છે. આપણે ન્યાયાધીશોને ખસી જવા કહીએ છીએ કારણ કે કોઈ પણ વ્યક્તિએ પોતાના જ કેસનો ન્યાય ન કરવો જોઈએ. પછી આપણે એ જ ન્યાયાધીશને ખસી જવું કે નહીં તે નક્કી કરવા કહીએ છીએ, જે, કોઈ પણ પ્રામાણિક અર્થઘટન મુજબ, પોતાના જ કેસનો ન્યાય કરવાનું કૃત્ય છે.
પ્રક્રિયા સિદ્ધાંતને પોતાના જ ભંગનો અમલ કરવા કહે છે.
આ એવી મુશ્કેલી નથી જે મૌનથી ઉકલી જાય. તે માત્ર સુધારાથી જ ઉકેલી શકાય.
V. પાર્ટ-હર્ડ લૉક
આપણી પ્રક્રિયાની એક વિશેષતા વિરોધાભાસને એવી રીતે વધારે છે કે જેના પર થોડા પ્રેક્ટિશનરો વિચારવા અટકે છે, પરંતુ દરેક પ્રેક્ટિશનરે તેનો અનુભવ કર્યો છે.
જ્યારે કોઈ ન્યાયાધીશ બાબતમાં નોંધપાત્ર રીતે જોડાયા હોય, વચગાળાના તબક્કે પણ, ત્યારે બાબત તે બેન્ચ સમક્ષ પાર્ટ-હર્ડ (part-heard) બની જાય છે. પાર્ટ-હર્ડ બાબતો, આપણી અદાલતોની લાંબી પ્રથા મુજબ, કાર્યવિભાગ (determination) સાથે ફરતી નથી. તે રોસ્ટર સાથે ખસતી નથી. જ્યારે કાર્યવિભાગ ફરીથી સોંપાય, જ્યારે નવી મુદતની શરૂઆતમાં બેન્ચની પુનર્રચના થાય, જ્યારે ન્યાયાધીશ કામના એક વિભાગમાંથી બીજામાં જાય, ત્યારે પાર્ટ-હર્ડ બાબત ન્યાયાધીશની પાછળ જાય છે. ન્યાયાધીશનું સીઝિન (seizin), એક વાર જોડાઈ જાય પછી, સંસ્થાકીય બની જાય છે. તેને ઉત્પન્ન કરનાર રોસ્ટર કરતાં તે વધુ લાંબું ટકે છે.
પરિણામ સ્પષ્ટ રીતે કહેવા જેવું છે. પાર્ટ-હર્ડ પ્રથા વિનાની કોઈ પણ વ્યવસ્થામાં, મહિનાઓ અને મુદતો દરમિયાન ન્યાયિક કાર્યનું સ્વાભાવિક પરિભ્રમણ, પોતાની રીતે જ, પક્ષપાતની ચિંતાઓને હળવી કરી દેશે. એક બેન્ચના વર્તનથી અસ્વસ્થ પક્ષકારને, લિસ્ટિંગના સામાન્ય ક્રમમાં, આગામી મુદતમાં પોતાની બાબત બીજી બેન્ચ સમક્ષ મુકાયેલી જોવા મળશે. સમય અને રોસ્ટર, ચુપચાપ અને સંઘર્ષ વિના, એ સિદ્ધ કરશે જે કોઈ રિક્યુઝલ અરજી ખુલ્લેઆમ ક્યારેય સિદ્ધ ન કરી શકે.
આપણી પાર્ટ-હર્ડ પ્રથા એ શાંત ઉપાય દૂર કરે છે. એક વાર ન્યાયાધીશ બાબતનું સીઝિન લે, પછી બાબત અંતિમ નિકાલ સુધી તેમની જ રહે છે, રોસ્ટર અન્યથા તેમની આસપાસ ગમે તે રીતે ફરીથી ગોઠવાય. જ્યારે એ જ ન્યાયાધીશ પછી પોતાને સંબોધીને કરાયેલી રિક્યુઝલ અરજી સાંભળે અને નકારે, ત્યારે પક્ષકાર પાસે કોઈ આશરો રહેતો નથી, માત્ર પોતાની નિષ્પક્ષતા અંગેના ન્યાયાધીશના પોતાના મત સામે જ નહીં, પરંતુ બાબતને તેના સમગ્ર જીવનકાળ માટે ન્યાયાધીશ સાથે બાંધી દેતી પ્રક્રિયાગત ઇમારત સામે પણ. જે ન્યાયાધીશ સમક્ષ રિક્યુઝલ અરજી કરવામાં આવે છે, તે વાસ્તવિક અને વ્યવહારુ અર્થમાં, કેસના સમગ્ર જીવનકાળ માટેના ન્યાયાધીશ છે.
આ પાર્ટ-હર્ડ પ્રથાની પોતાની ટીકા નથી. પ્રથા સ્પષ્ટ હેતુઓ પૂરા કરે છે: સાતત્ય, ન્યાયિક કરકસર, પુનરાવર્તન ટાળવું, લાંબી ચાલતી બાબતોમાં પ્રાપ્ત સંસ્થાકીય સ્મૃતિનું સંરક્ષણ. પરંતુ તેનો અર્થ એ છે કે, ભારતીય સંદર્ભમાં, ખસી જવાનો ઇનકાર કરનાર ન્યાયાધીશ માત્ર સુનાવણીમાંથી ખસવાનો ઇનકાર નથી કરતા. તેઓ જાહેર કરે છે કે તેઓ, અને માત્ર તેઓ જ, આ કેસનું ભાવિ નક્કી કરશે, સંસ્થાનો બાકીનો ભાગ તેની આસપાસ ગમે તે રીતે ખસે. એ ઘોષણા, કોઈ પણ ચોક્કસ બાબતમાં, સંપૂર્ણપણે યોગ્ય હોઈ શકે. પરંતુ તે નોંધપાત્ર વજનની ઘોષણા છે, અને જે પ્રક્રિયા દ્વારા તે કરવામાં આવે છે તે હાલ છે તેના કરતાં વધુ કાળજીપૂર્વક ઘડાવી જોઈએ.
VI. શું એ જ ન્યાયાધીશે નિર્ણય કરવો જોઈએ?
હું એવો દાવો નથી કરતો કે જવાબ સીધો છે. બંને પક્ષે વજનદાર વિચારણાઓ છે.
એ જ ન્યાયાધીશના મોડેલ માટેની દલીલ સાચી છે. માત્ર ન્યાયાધીશને જ પોતાની મનોસ્થિતિ, પોતાના અગાઉના વ્યવહારો, પોતાના અંતરાત્મા સુધી સીધી પહોંચ છે. એવી વ્યવસ્થા જેમાં કોઈ પણ ન્યાયાધીશની રિક્યુઝલ માત્ર બીજા ન્યાયાધીશને સંદર્ભ આપીને મેળવી શકાય, તે બેન્ચોને નબળી પાડશે, વ્યૂહાત્મક અરજીઓને પ્રોત્સાહન આપશે, અને સંસ્થાને ટાળી શકાય તેવી ઈજા પહોંચાડશે. તે, સમય જતાં, રિક્યુઝલ અરજીને અંતરાત્માની ગંભીર બાબતમાંથી અસુવિધાના નિયમિત સાધનમાં પણ ફેરવી દેશે.
અલગ ન્યાયાધીશના મોડેલ માટેની દલીલ, મારા આદરપૂર્વકના મતે, વધુ મજબૂત છે. બાબત, ખરેખર, ન્યાયાધીશની મનોસ્થિતિ વિશે છે જ નહીં. તે પક્ષકાર જ્યાં ઊભો છે ત્યાંથી ન્યાયના દેખાવ વિશે છે. એ દેખાવનું મૂલ્યાંકન સૌથી સારી રીતે એ વ્યક્તિ સિવાયની વ્યક્તિ કરી શકે જેનો દેખાવ પ્રશ્નમાં છે. મૂલ્યાંકન એ જ ન્યાયાધીશને સોંપવું એટલે દેખાવની કસોટીને એ જ અનુભૂતિ પર આધારિત બનાવવી જેની આપણે કસોટી કરવા માગીએ છીએ.
સંતુલિત સ્થિતિ, કોઈ પણ અંતિમ નહીં, આ હશે. અરજી પ્રથમ તબક્કે એ જ ન્યાયાધીશ સમક્ષ કરવી જોઈએ, જેમણે બંને પક્ષને સાંભળીને સકારણ આદેશ દ્વારા નિર્ણય કરવો જોઈએ. જો અરજી નકારવામાં આવે, તો પક્ષકારને સંબંધિત અદાલતના મુખ્ય ન્યાયાધીશ (Chief Justice) ને તાત્કાલિક, સમયબદ્ધ સંદર્ભનો અધિકાર હોવો જોઈએ, જેઓ કાં તો માત્ર રિક્યુઝલનો પ્રશ્ન, ગુણદોષ નહીં, મર્યાદિત નિર્ણય માટે નિયુક્ત બેન્ચ સમક્ષ મૂકે, અથવા એ મર્યાદિત હેતુ માટે સ્થાયી રિક્યુઝલ પેનલની રચના કરે.
આવી પ્રક્રિયા ન્યાયાધીશની પ્રાથમિકતા જાળવશે. તે રોસ્ટરનું રક્ષણ કરશે. તે સંસ્થાકીય ગરિમાનું સન્માન કરશે. તે, આખરે, એ પણ સ્વીકારશે જે સિદ્ધાંત આપણને શરૂઆતથી કહેતો આવ્યો છે: કે દેખાવનો પ્રશ્ન એ વ્યક્તિ સિવાયના કોઈ માટેનો પ્રશ્ન છે જેના દેખાવ પર પ્રશ્ન ઉઠાવાયો છે.
VII. આપણી પાસે પહેલેથી રહેલી SOP, અહેવાલોમાં છૂટીછવાઈ
આપણે માર્ગદર્શન વિના નથી. દોઢ સદીથી વધુ સમયના નિર્ણીત કેસોમાં, ઇંગ્લેન્ડ અને ભારતની અદાલતોએ એવું નિર્ધારિત કર્યું છે જે પ્રમાણભૂત કાર્યપદ્ધતિઓના સમૂહ સમાન છે, જે કાયદાના અહેવાલોમાં છૂટુંછવાયું છે. એકીકરણનું કામ થયું નથી. જોકે, સામગ્રી વિપુલ અને મોટે ભાગે સુસંગત છે.
ઇંગ્લેન્ડમાંથી: Dimes v. Grand Junction Canal Proprietors (1852) 3 HLC 759 એ ન્યાયાધીશનું આર્થિક હિત હોય, ભલે ગમે તેટલું નાનું, ત્યાં આપોઆપ ગેરલાયકાતનો નિયમ સ્થાપિત કર્યો. R v. Bow Street Metropolitan Stipendiary Magistrate, ex parte Pinochet Ugarte (No. 2) [2000] 1 AC 119 એ આપોઆપ ગેરલાયકાતનો સિદ્ધાંત બિન-આર્થિક હિતો સુધી વિસ્તાર્યો, જ્યાં ન્યાયાધીશનો કોઈ પક્ષકાર દ્વારા પ્રોત્સાહિત કરાતા હેતુ સાથે પૂરતો નિકટનો સંબંધ હોય. Locabail (UK) Ltd v. Bayfield Properties Ltd [2000] QB 451 એ રિક્યુઝલનાં કારણોનું હવે પ્રમાણભૂત બનેલું વર્ગીકરણ આપ્યું અને સ્પષ્ટ કર્યું કે શું દેખીતો પક્ષપાત (apparent bias) ગણાય અને શું નહીં. Porter v. Magill [2001] UKHL 67 એ આધુનિક સૂત્ર નિશ્ચિત કર્યું: શું ન્યાયી વિચાર ધરાવતો અને માહિતગાર નિરીક્ષક, હકીકતો પર વિચાર કર્યા પછી, એવા નિષ્કર્ષ પર આવશે કે પક્ષપાતની વાસ્તવિક સંભાવના હતી.
ભારતમાંથી: Manak Lal (1957), A.K. Kraipak (1969), Ranjit Thakur (1987), State of West Bengal v. Shivananda Pathak, (1998) 5 SCC 513, Supreme Court Advocates-on-Record Association v. Union of India, (2016) 5 SCC 808, અને Indore Development Authority v. Manoharlal, (2020) 8 SCC 129, મળીને વર્તમાન ભારતીય માળખું આપે છે. કસોટી પક્ષકારના દૃષ્ટિકોણથી જોવાયેલી વાજબી આશંકાની છે. અરજી તત્પરતાથી કરવી જોઈએ. અરજી સ્વીકારાય કે નકારાય, ન્યાયાધીશે કારણો નોંધવાં જોઈએ. આદેશને અપીલની વ્યવસ્થામાં પડકારી શકાય છે. વ્યૂહાત્મક કે અટકળ આધારિત અરજીઓની નિંદા કરવામાં આવશે.
ન્યાયિક કાર્યના આ સમૂહમાં Bangalore Principles of Judicial Conduct, 2002 (ન્યાયિક આચરણના બેંગલોર સિદ્ધાંતો), જે સંયુક્ત રાષ્ટ્રે અપનાવ્યા છે અને ભારતીય ન્યાયતંત્ર જેને માપદંડ તરીકે ગણે છે, અને Restatement of Values of Judicial Life (ન્યાયિક જીવનનાં મૂલ્યોનું પુનઃકથન), જે ભારતની સુપ્રીમ કોર્ટે 1997 માં ઠરાવ દ્વારા સ્વીકાર્યું, ઉમેરવાં જોઈએ. બંને એ નૈતિક માળખું પૂરું પાડે છે જેની અંદર કેસ કાયદો કાર્ય કરે છે.
VIII. હજુ શું ખૂટે છે
વિપુલતા હોવા છતાં, આપણી પાસે જે નથી તે છે એક જ, સંહિતાબદ્ધ, સમયબદ્ધ પ્રક્રિયાગત માળખું. ટુકડાઓ કેસ કાયદામાં હાજર છે. તેમને ક્યારેય એવી પ્રકાશિત SOP માં એકત્ર કરવામાં આવ્યા નથી જે પક્ષકાર, વકીલ, કે રજિસ્ટ્રાર હાથમાં લઈને અનુસરી શકે.
રિક્યુઝલ અંગેની એકીકૃત ભારતીય SOP એ, ઓછામાં ઓછું, છ બાબતોને સંબોધવી જોઈએ.
પ્રથમ, ફરજિયાત પ્રકટીકરણની એ શ્રેણીઓ જે દરેક ન્યાયાધીશે સુનાવણીના આરંભે કરવી જોઈએ, લવાદ અને સમાધાન અધિનિયમ, 1996 (Arbitration and Conciliation Act, 1996) ની પાંચમી અને સાતમી અનુસૂચિના મોડેલ પર અને બેંગલોર સિદ્ધાંતો પર આધાર રાખીને. જો આપણે લવાદો પાસેથી પ્રકટીકરણ માગીએ છીએ, તો ન્યાયાધીશો પાસેથી તે માગવાની દલીલ, a fortiori, વધુ મજબૂત છે.
બીજું, રિક્યુઝલ અરજીના સ્વરૂપ, સામગ્રી અને સમયની આવશ્યકતાઓ, જેમાં નિખાલસતાની જવાબદારી અને જતું કરવાનાં પરિણામો સામેલ છે.
ત્રીજું, અરજીની સુનાવણીની પ્રક્રિયા: ચેમ્બરમાં કે ખુલ્લી અદાલતમાં, તમામ પક્ષકારોનો સાંભળવામાં આવવાનો અધિકાર, અને સકારણ આદેશની ફરજિયાત આવશ્યકતા.
ચોથું, રિક્યુઝલ નકારાય ત્યાંનો ઉપાય, જેમાં સંબંધિત અદાલતના મુખ્ય ન્યાયાધીશને સમયબદ્ધ સંદર્ભનો અધિકાર, અને એ મર્યાદિત હેતુ માટે નિયુક્ત રિક્યુઝલ-નિર્ણય પેનલની રચના સામેલ છે. આ એ માળખાકીય સુધારો છે જેની સિદ્ધાંત સૌથી તાકીદે માગણી કરે છે.
પાંચમું, વ્યૂહાત્મક કે તુચ્છ અરજીઓ સામે ન્યાયાધીશનું રક્ષણ, જેમાં ખર્ચ અપાવવાની અને જવાબદાર વકીલના વર્તન અંગે અવલોકનો નોંધવાની સત્તા સામેલ છે.
છઠ્ઠું, રિક્યુઝલ આદેશોનું, યોગ્ય રીતે સંપાદિત કરીને, પ્રકાશન, જેથી સમય જતાં રિક્યુઝલ ન્યાયશાસ્ત્રનો સુલભ સમૂહ વિકસી શકે. આજે, રિક્યુઝલ ન્યાયિક નિર્ણય-પ્રક્રિયાનાં સૌથી ઓછાં પારદર્શક ક્ષેત્રોમાંનું એક છે, બરાબર એ કારણસર કે આદેશો ભાગ્યે જ પ્રકાશિત રેકોર્ડમાં આવે છે. એ હકીકત જ દર્શાવે છે કે સિદ્ધાંત આપણી વ્યવસ્થામાં સંપૂર્ણપણે સ્થાપિત થાય તે પહેલાં તેણે હજુ કેટલું અંતર કાપવાનું છે.
IX. સમાપનમાં
રિક્યુઝલ બેન્ચની નબળાઈનું ચિહ્ન નથી. તે સંસ્થાની શક્તિનું ચિહ્ન છે. ખસી જનાર ન્યાયાધીશ માત્ર ચુકાદામાં પક્ષકારનો વિશ્વાસ જ નહીં, પરંતુ ન્યાયતંત્રમાં જનતાનો વિશ્વાસ પણ જાળવે છે. જે વ્યવસ્થા રિક્યુઝલનો પ્રશ્ન ન્યાયી રીતે, ખુલ્લી રીતે, અને તેને યોગ્ય ગરિમા સાથે ઉઠાવવા, સાંભળવા અને નક્કી કરવા દે છે, તે યોગ્ય રીતે સંચાલિત દરેક રિક્યુઝલ સાથે પોતાને મજબૂત બનાવે છે, અને બેદરકારીથી સંચાલિત દરેક રિક્યુઝલ સાથે પોતાને નબળી પાડે છે.
હું પ્રેક્ટિસ કરતા એડવોકેટ તરીકે લખું છું, બેન્ચના ટીકાકાર તરીકે નહીં. જે સંસ્થા સમક્ષ હું રોજ હાજર થાઉં છું તેના પ્રત્યે મને ઊંડો આદર છે. એ આદરને કારણે જ હું માનું છું કે રિક્યુઝલ પ્રક્રિયા હાલ છે તેના કરતાં વધુ પ્રામાણિક ઇમારતને પાત્ર છે.
Nemo judex in causa sua આપણી કાયદા કોલેજોની દીવાલો પર કોતરવાનું સૂત્ર નથી. તે ન્યાયતંત્રે તેની સમક્ષ આવતા લોકોને આપેલું વચન છે. એ વચન તેના નામને યોગ્ય પ્રક્રિયાને પાત્ર છે.
આ નિબંધો જે પ્રશ્નો ઉઠાવે છે તેના પર બે મિનિટની સમજૂતીઓ.
ઓફિસ તેના વિસ્તૃત લેખનનાં ટૂંકાં વિડિયો સંસ્કરણો પ્રકાશિત કરે છે. આ લેખ માટેની સમજૂતી રજૂ થાય ત્યારે સૂચના મેળવવા માટે સબ્સ્ક્રાઇબ કરો.
ઉલ્લેખિત સ્ત્રોતો અને જોગવાઈઓ
કાયદાઓ અને નિયમો
- લવાદ અને સમાધાન અધિનિયમ, 1996: પાંચમી અને સાતમી અનુસૂચિ
કેસો
- Manak Lal v. Dr. Prem Chand Singhvi, AIR 1957 SC 425
- A.K. Kraipak v. Union of India, (1969) 2 SCC 262
- Ranjit Thakur v. Union of India, (1987) 4 SCC 611
- State of West Bengal v. Shivananda Pathak, (1998) 5 SCC 513
- Supreme Court Advocates-on-Record Association v. Union of India, (2016) 5 SCC 808
- Indore Development Authority v. Manoharlal, (2020) 8 SCC 129
- Dimes v. Grand Junction Canal Proprietors, (1852) 3 HLC 759
- R v. Sussex Justices, ex parte McCarthy, [1924] 1 KB 256
- R v. Bow Street Metropolitan Stipendiary Magistrate, ex parte Pinochet Ugarte (No. 2), [2000] 1 AC 119
- Locabail (UK) Ltd v. Bayfield Properties Ltd, [2000] QB 451
- Porter v. Magill, [2001] UKHL 67
સત્તાવાર દસ્તાવેજો
- ન્યાયિક આચરણના બેંગલોર સિદ્ધાંતો, 2002 (Bangalore Principles of Judicial Conduct, 2002)
- ન્યાયિક જીવનનાં મૂલ્યોનું પુનઃકથન (Restatement of Values of Judicial Life), ભારતની સુપ્રીમ કોર્ટ દ્વારા 1997 માં ઠરાવ દ્વારા સ્વીકૃત
વારંવાર પૂછાતા પ્રશ્નો
ન્યાયિક રિક્યુઝલ (judicial recusal) શું છે?
એવી બાબતની સુનાવણીમાંથી ન્યાયાધીશનું ખસી જવું જેમાં પક્ષપાત, વ્યક્તિગત હિત, અથવા તે બેમાંથી કોઈનો વાજબી દેખાવ કાર્યવાહીની ન્યાયીપણાને જોખમમાં મૂકે. તે nemo judex in causa sua, એટલે કે કોઈ પણ વ્યક્તિએ પોતાના જ કેસમાં ન્યાયાધીશ ન બનવું જોઈએ, એ સૂત્ર પર આધારિત છે, જે સાંભળવાના અધિકાર સાથે મળીને નૈસર્ગિક ન્યાયનો પાયો રચે છે. રિક્યુઝલ માત્ર અદાલત સમક્ષના પક્ષકારોનું જ નહીં પરંતુ સંસ્થાનું પોતાનું પણ રક્ષણ કરે છે, કારણ કે ન્યાય માત્ર થવો જ જોઈએ એટલું નહીં, થતો દેખાવો પણ જોઈએ.
ભારતમાં ન્યાયાધીશે ખસી જવું જોઈએ કે નહીં તે કોણ નક્કી કરે છે?
હાલમાં, જે ન્યાયાધીશની નિષ્પક્ષતા પર પ્રશ્ન ઉઠાવવામાં આવ્યો હોય તે જ ન્યાયાધીશ વ્યક્તિગત રીતે પ્રશ્નનો નિર્ણય કરે છે, અને તે નિર્ણય સામે, પોતાની રીતે, કોઈ અપીલ થતી નથી. નિબંધ આને પ્રક્રિયાના કેન્દ્રમાં રહેલો વિરોધાભાસ ગણાવે છે: પોતાના જ કેસનો ન્યાય કરવાની મનાઈ કરતું સૂત્ર જ, જ્યારે તે સૌથી વધુ મહત્ત્વનું હોય તે ક્ષણે, સ્થગિત થઈ જાય છે. જુદા જુદા ન્યાયાધીશોએ રિક્યુઝલની વિનંતીઓનો અસંગત રીતે જવાબ આપ્યો છે, કેટલાક તત્પરતાથી ખસી ગયા, તો અન્યોએ વિનંતીને જ અપમાન ગણી, અને પક્ષકાર પાસે કયો પ્રતિસાદ મળશે તેનું અનુમાન કરવાનો કોઈ માર્ગ નથી.
નિબંધ કયો સુધારો સૂચવે છે?
ત્રણ તત્ત્વો ધરાવતી સંહિતાબદ્ધ પ્રમાણભૂત કાર્યપદ્ધતિ (standard operating procedure): જણાવેલાં કારણો સાથે લેખિતમાં કરાયેલી રિક્યુઝલ વિનંતીઓ, તેમનો નિકાલ કરતા સકારણ આદેશો, અને વિવાદિત વિનંતીઓનો અન્ય બેન્ચ, એટલે કે રેફરન્સ બેન્ચ (Reference Bench), ને સંદર્ભ, જેથી જે ન્યાયાધીશની નિષ્પક્ષતા મુદ્દો હોય તે પ્રશ્નનો નિર્ણય ન કરે. નિબંધ નોંધાયેલા કેસોમાંનાં એવાં છૂટાંછવાયાં અવલોકનો એકત્ર કરે છે જે પહેલેથી આ દિશામાં નિર્દેશ કરે છે, અને દલીલ કરે છે કે તેમને એકીકૃત કરવામાં સંસ્થાને કંઈ ખર્ચ થતો નથી, જ્યારે તે સંસ્થાને તેની સૌથી વિનાશક ટીકાથી બચાવે છે.
પાર્ટ-હર્ડ લૉક (part-heard lock) શું છે?
વ્યવહારુ નિયમ કે કોઈ બેન્ચે બાબતની નોંધપાત્ર સુનાવણી કરી લીધા પછી તેને અન્યત્ર ખસેડવી લગભગ અશક્ય બની જાય છે, કારણ કે નવી બેન્ચે ફરીથી શરૂઆત કરવી પડે. નિબંધ દર્શાવે છે કે આ લૉક રિક્યુઝલ સાથે કેવી વિપરીત રીતે ક્રિયા કરે છે: મોડેથી જાણ થયેલું પક્ષપાતનું કારણ લૉક બંધ થઈ ગયા પછી આવે છે, અને પક્ષકારે વાંધો જતો કરવો કે પોતાના કેસનો નિર્ણય કરનાર બેન્ચને નારાજ કરવી, એ બેમાંથી પસંદગી કરવી પડે છે. વહેલા પ્રકટીકરણની જવાબદારીઓ સાથેની સંહિતાબદ્ધ પ્રક્રિયા લૉક લાગુ પડે તે પહેલાં આમાંની મોટા ભાગની સ્થિતિઓને નિષ્ક્રિય કરી દેશે.
શું પક્ષકાર ન્યાયાધીશને ખસી જવા કહી શકે, અને શું તે જોખમી છે?
પક્ષકાર કહી શકે છે, અને ક્યારેક કહેવું જ પડે છે, પરંતુ નિબંધ વિનંતીને શિસ્તમાં રાખતી ત્રણ ફરજો રજૂ કરે છે: તે વહેલામાં વહેલી તકે ઉઠાવો, સામગ્રી દ્વારા સમર્થિત ચોક્કસ કારણો પર ઉઠાવો, અને આદરપૂર્વક ઉઠાવો, વ્યક્તિગત ન્યાયાધીશ પરના હુમલા તરીકે નહીં પરંતુ સંસ્થાનાં પોતાનાં ધોરણો પ્રત્યેની અપીલ તરીકે. જોખમ વાસ્તવિક છે, બેન્ચને નારાજ કરવાનું પણ અને ફોરમ શોપિંગ (forum shopping) ની શંકાનું પણ, અને બરાબર એ જ કારણસર નિબંધ દલીલ કરે છે કે નિર્ણય કરવાનો ભાર પડકારાયેલા ન્યાયાધીશના ખભા પરથી ખસેડવો જોઈએ.
આ જવાબો ઉપરના લેખના શૈક્ષણિક સારાંશ છે; તે કોઈ વ્યક્તિગત બાબત અંગે કાનૂની સલાહ નથી.
સુધારા: જો તમને આ લેખમાં કાયદા કે હકીકતની કોઈ ભૂલ જણાય, તો 'Correction' (સુધારો) વિષય સાથે contact@lokeshbhardwajlawoffices.com પર લખો. સુધારા લખાણમાં કરવામાં આવે છે અને અહીં તારીખ સાથે નોંધવામાં આવે છે.
Lokesh Bhardwaj બાર કાઉન્સિલ ઓફ દિલ્હીમાં નોંધાયેલા એડવોકેટ છે, જેઓ ભારતની સુપ્રીમ કોર્ટ અને દિલ્હી હાઈકોર્ટ સમક્ષ પ્રેક્ટિસ કરે છે.
આ લેખ નૈસર્ગિક ન્યાય અને ભારતીય ન્યાય વ્યવસ્થાના પ્રક્રિયાગત સુધારા અંગેના શૈક્ષણિક સાહિત્યમાં એક યોગદાન છે. તે કોઈ પણ અદાલત સમક્ષ પડતર કોઈ ચોક્કસ બાબત, અથવા કોઈ ચોક્કસ ન્યાયાધીશ કે બેન્ચનો ઉલ્લેખ કરતો નથી, તેના પર ટિપ્પણી કરતો નથી, કે તેના સંબંધમાં કોઈ સ્થિતિ લેતો નથી. ચર્ચાયેલા સિદ્ધાંતો, અવલોકનો અને પ્રસ્તાવો ભારતીય ન્યાયતંત્રની સંસ્થાકીય ઇમારતને સામાન્ય રીતે લાગુ પડે છે. વ્યક્ત કરાયેલા મત વ્યક્તિગત અને શૈક્ષણિક છે.