Lokesh Bhardwaj Law Offices ← બધાં કાર્યક્ષેત્રો

આ પાનું અંગ્રેજીમાં લખાયેલા પાનાનો અનુવાદ છે. બંનેમાં ફરક હોય ત્યાં અંગ્રેજી લખાણ માન્ય ગણાશે. અંગ્રેજી પાનું વાંચો

Lokesh Bhardwaj Law Offices · એડવોકેટ્સ અને કાનૂની સલાહકારો, નવી દિલ્હી · lokeshbhardwajlawoffices.com
કાર્યક્ષેત્ર

કૌટુંબિક સમાધાન, ખાનગી ટ્રસ્ટ અને મિલકત આયોજન: કુટુંબની મિલકતની સમયસર વ્યવસ્થા

જે કુટુંબ સંબંધો સારા હોય ત્યારે જ કોની માલિકીનું શું તે નક્કી કરી લે, અને તેને યોગ્ય દસ્તાવેજમાં નોંધે, તે આવનારી પેઢીને દીવાની અદાલતો ભરી દેતા મોટા ભાગના મુકદ્દમાથી બચાવે છે.

ટૂંકમાં

તમે સાંભળશો તે શબ્દો

કૌટુંબિક સમાધાન (Family settlement)
કુટુંબના સભ્યો, જેમાંના દરેકનો કોઈ દાવો હોય, વચ્ચેની સમજૂતી, જે વિવાદ પૂરો કરવા કે ટાળવા મિલકતની વહેંચણી કરે કે તેની પુષ્ટિ કરે.
કૌટુંબિક સમાધાનનું સ્મરણપત્ર (Memorandum of family settlement)
મૌખિક રીતે પહેલેથી થયેલી વ્યવસ્થાની લેખિત નોંધ. તે પોતે હકો ઊભા કરતું નથી, તેથી તેની નોંધણી જરૂરી નથી.
પૂર્વવર્તી હક (Antecedent title)
સમાધાન પહેલાં દરેક પક્ષકાર પાસે હોવાનું માની લેવાયેલો હક કે દાવો, જેને સમાધાન તબદીલ કરવાને બદલે સ્વીકારે છે.
હકત્યાગ દસ્તાવેજ (Relinquishment deed)
એવો દસ્તાવેજ જેનાથી એક સહમાલિક બીજા સહમાલિકની તરફેણમાં પોતાનો હિસ્સો છોડી દે છે.
ટ્રસ્ટ કરનાર, ટ્રસ્ટી, લાભાર્થી (Author, trustee, beneficiary)
ટ્રસ્ટ બનાવનાર વ્યક્તિ, તેના હેઠળ મિલકત ધરાવનાર વ્યક્તિ, અને જેના લાભ માટે મિલકત ધરાવવામાં આવે છે તે વ્યક્તિ (કલમ 3, ભારતીય ટ્રસ્ટ અધિનિયમ, 1882).
રદ કરી શકાય તેવું ટ્રસ્ટ (Revocable trust)
એવું ટ્રસ્ટ જે ટ્રસ્ટ કરનાર રદ કરી શકે. વસિયતનામા સિવાય અન્ય રીતે બનાવાયેલું ટ્રસ્ટ ફક્ત કલમ 78 ના કિસ્સાઓમાં જ રદ કરી શકાય છે.
શાશ્વતતા વિરુદ્ધનો નિયમ (Rule against perpetuity)
કોઈ હિતનું નિહિત થવું કેટલા સમય સુધી મુલતવી રાખી શકાય તેની મર્યાદા (કલમ 14, મિલકત તબદીલી અધિનિયમ, 1882).
નોમિની (Nominee)
ધારકના મૃત્યુ પર સંસ્થા જેને ચુકવણી કરે છે કે જેની સાથે વ્યવહાર કરે છે તે વ્યક્તિ; માત્ર એ હકીકતથી તે માલિક બનતી નથી.

વિગતવાર

આ પાનું એ દસ્તાવેજોને આવરી લે છે જેના દ્વારા કુટુંબ પોતાના સભ્યોના જીવનકાળ દરમિયાન મિલકતની વ્યવસ્થા કરે છે. મૃત્યુ પછી સાબિત કરવાં પડતાં વસિયતનામાં, પ્રોબેટ અને ઉત્તરાધિકાર પ્રમાણપત્રો વસિયતનામાં, ઉત્તરાધિકાર અને પ્રોબેટ વિશેના પાના પર છે; અદાલતમાં જતા વિવાદો વિભાજનના પાના પર છે.

કૌટુંબિક સમાધાન

1. કૌટુંબિક સમાધાન શું છે, અને અદાલતો તેને કેમ માન્ય રાખે છે

કૌટુંબિક સમાધાન એ મિલકત અંગેના વિવાદો ઉકેલવા કે ટાળવા માટે કુટુંબના સભ્યો વચ્ચેની વ્યવસ્થા છે. કાયદાનું પ્રમાણભૂત નિરૂપણ Kale v. Deputy Director of Consolidation, (1976) 3 SCC 119 માં છે. સર્વોચ્ચ અદાલતે ઠરાવ્યું કે આવી વ્યવસ્થાનો હેતુ કુટુંબને લાંબા મુકદ્દમાથી બચાવવાનો છે, અદાલતો મજબૂત રીતે તેની તરફેણમાં ઝૂકે છે, અને જો તે પ્રામાણિક અને સ્વૈચ્છિક હોય, છેતરપિંડી કે બળજબરીથી પ્રેરિત ન હોય, તો તેને માન્ય રખાય છે. તે મૌખિક પણ હોઈ શકે. પક્ષકારો પાસે કોઈ પૂર્વવર્તી હક, દાવો કે હિત, ભલે સંભવિત દાવો જ હોય, હોવો જોઈએ, જેને સમાધાન સ્વીકારે છે; જ્યાં એક પક્ષકાર બીજાની તરફેણમાં બધા દાવા છોડી દે, ત્યાં એ બીજાનો હક માની લેવાય છે. કુટુંબ શબ્દનો અર્થ વ્યાપક રીતે લેવાય છે: અદાલતે એક પૌત્રની તરફેણની વ્યવસ્થા માન્ય રાખી, જે ત્યારે માત્ર સંભવિત વારસદાર હતો.

2. દસ્તાવેજની નોંધણી ક્યારે ફરજિયાત છે

સ્થાવર મિલકતમાં Rs. 100 અને તેથી વધુ મૂલ્યના હકો ઊભા કરતા, જાહેર કરતા, સોંપતા, મર્યાદિત કરતા કે સમાપ્ત કરતા બિન-વસિયતી દસ્તાવેજોની નોંધણી ફરજિયાત છે (કલમ 17(1)(b), નોંધણી અધિનિયમ, 1908). જે સમાધાન દસ્તાવેજ મિલકતની વહેંચણી કરે અને તેની તારીખથી હિસ્સા ફાળવે તે આવો દસ્તાવેજ છે; નોંધણી વગર તે મિલકતને અસર કરી શકતો નથી અને ફક્ત આનુષંગિક વ્યવહારના પુરાવા તરીકે જ સ્વીકાર્ય છે (કલમ 49 અને તેનો પરંતુક). મૌખિક વ્યવસ્થા પછી, નોંધ માટે કે મ્યુટેશન (નામફેર) માટે, તૈયાર કરાયેલું સ્મરણપત્ર પોતે હકો ઊભા કરતું નથી અને તેની નોંધણી ફરજિયાત નથી (Kale v. Deputy Director of Consolidation, (1976) 3 SCC 119). સર્વોચ્ચ અદાલતે 31/07/2020 ના રોજ નિર્ણય કરેલા Ravinder Kaur Grewal v. Manjit Kaur માં, 1970 માં થયેલું સમાધાન નોંધતા 1988 ના સ્મરણપત્રની નોંધણી જરૂરી ન હતી, અને તે મુજબ વર્તન કરનાર ભાઈઓ તેમાંથી ફરી જવાથી પ્રતિબંધિત હતા. સમાધાન હુકમનામાની (compromise decree) નોંધણી જરૂરી નથી, સિવાય કે તે દાવાના વિષયની બહારની સ્થાવર મિલકતને આવરી લે (કલમ 17(2)(vi)). કાગળ સ્મરણપત્ર છે કે દસ્તાવેજ, તે તેના શીર્ષકથી નહીં પણ તેના શબ્દો અને હકીકતોથી નક્કી થાય છે.

3. દિલ્હીમાં સ્ટેમ્પ ડ્યૂટી અને નોંધણી

ડ્યૂટી દસ્તાવેજ શું કરે છે તેના પર આધાર રાખે છે: દિલ્હીને લાગુ પડતા ભારતીય સ્ટેમ્પ અધિનિયમ, 1899 ની અનુસૂચિ I હેઠળ વિભાજન, હકમુક્તિ, સમાધાન અને બક્ષિસ અલગ અલગ દસ્તાવેજો છે. મહેસૂલ વિભાગ, દિલ્હી NCT સરકાર મુજબ, બક્ષિસ દસ્તાવેજ પર સ્ટેમ્પ અને ટ્રાન્સફર ડ્યૂટી બક્ષિસ મેળવનાર સ્ત્રી હોય ત્યાં 4% અને પુરુષ હોય ત્યાં 6% લાગે છે, સાથે 1% નોંધણી ફી વત્તા પેસ્ટિંગ માટે Rs. 100; હકત્યાગ દસ્તાવેજ પર નોંધણી ફી Rs. 1,000 વત્તા Rs. 100 છે; અને વિભાજન દસ્તાવેજ પર ડ્યૂટી પક્ષકારો પોતાના હિસ્સાના પ્રમાણમાં ચૂકવે છે. અન્ય દસ્તાવેજો માટે વિભાગ અનુસૂચિ I નો હવાલો આપે છે, અને તેનું ઑનલાઇન કેલ્ક્યુલેટર ચોક્કસ દસ્તાવેજ માટેનો આંકડો આપે છે.

4. દસ્તાવેજમાં શું હોવું જોઈએ, અને તેને શું નિષ્ફળ બનાવે છે

સમાધાન ત્યારે નિષ્ફળ જાય છે જ્યારે કોઈ દાવેદારને બહાર રખાયો હોય, હકો ઊભા કરતા દસ્તાવેજની નોંધણી ન થઈ હોય, કે કોઈ પક્ષકારે દબાણ હેઠળ સહી કરી હોય. સહદાયાદી મિલકતનું મૌખિક રીતે, કે નોંધણી વગરના સ્મરણપત્રથી, વિભાજન થયું હતું એવી દલીલ દીકરીના દાવા સામે માન્ય ગણાતી નથી, કારણ કે હિંદુ ઉત્તરાધિકાર અધિનિયમ, 1956 (Hindu Succession Act, 1956) ની કલમ 6(5) ફક્ત 20/12/2004 પહેલાં થયેલો નોંધાયેલો દસ્તાવેજ કે અદાલતી હુકમનામું જ સ્વીકારે છે (Vineeta Sharma v. Rakesh Sharma, સર્વોચ્ચ અદાલતે 11/08/2020 ના રોજ નિર્ણય કર્યો).

ખાનગી ટ્રસ્ટ

1. ટ્રસ્ટ શું છે, અને તે કેવી રીતે બને છે

ટ્રસ્ટ એ મિલકતની માલિકી સાથે જોડાયેલી જવાબદારી છે, જે બીજાના લાભ માટે માલિક પર મૂકવામાં આવેલા અને તેણે સ્વીકારેલા વિશ્વાસમાંથી ઊભી થાય છે (કલમ 3, ભારતીય ટ્રસ્ટ અધિનિયમ, 1882). અધિનિયમ ખાનગી ટ્રસ્ટોને લાગુ પડે છે; તે જાહેર કે ખાનગી ધાર્મિક કે સખાવતી એન્ડોવમેન્ટને લાગુ પડતો નથી (કલમ 1). ટ્રસ્ટ ત્યારે બને છે જ્યારે ટ્રસ્ટ કરનાર વાજબી નિશ્ચિતતા સાથે ઇરાદો, હેતુ, લાભાર્થી અને ટ્રસ્ટ મિલકત દર્શાવે, અને મિલકત ટ્રસ્ટીને તબદીલ કરે, સિવાય કે તે પોતે ટ્રસ્ટી હોય કે વસિયતનામાથી કાર્ય કરતો હોય (કલમ 6).

2. ટ્રસ્ટીઓ અને લાભાર્થીઓ

ટ્રસ્ટીએ ટ્રસ્ટનો અમલ કરવો જ જોઈએ (કલમ 11), સામાન્ય સમજદાર માણસ જેવી કાળજીથી કાર્ય કરવું જોઈએ (કલમ 15), નિષ્પક્ષ રહેવું જોઈએ (કલમ 17), હિસાબ રાખવો અને માહિતી આપવી જોઈએ (કલમ 19), અને ફક્ત દસ્તાવેજ અધિકૃત કરે કે કેન્દ્ર સરકાર સૂચિત કરે તેવી સિક્યુરિટીઝમાં જ રોકાણ કરવું જોઈએ (કલમ 20). કલમ 47 છૂટ આપે તે સિવાય તે સત્તા સોંપી શકતો નથી, દસ્તાવેજ અન્યથા ન કહે તો સહ-ટ્રસ્ટીઓએ સાથે મળીને કાર્ય કરવું જોઈએ (કલમ 48), જોગવાઈ ન હોય તો તે મહેનતાણું લેતો નથી (કલમ 50), અને ભંગથી થયેલું કોઈ પણ નુકસાન તે ભરપાઈ કરે છે (કલમ 23). જે લાભાર્થીઓ બધા સક્ષમ હોય અને એકમત હોય તે મિલકતની માગણી કરી શકે છે (કલમ 56), દસ્તાવેજ અને હિસાબ તપાસી શકે છે (કલમ 57), અને યોગ્ય ટ્રસ્ટીઓ મેળવવાનો હક ધરાવે છે (કલમ 60). વિદેશમાં અધિવાસ ધરાવતી વ્યક્તિ યોગ્ય ટ્રસ્ટી નથી, અને જ્યાં નાણાંનો વહીવટ થાય ત્યાં ઓછામાં ઓછા બે ટ્રસ્ટી હોવા જોઈએ (કલમ 60 નાં સ્પષ્ટીકરણો).

3. ટ્રસ્ટીઓને બદલવા, અને ટ્રસ્ટ રદ કરવું

ટ્રસ્ટી મૃત્યુ પામે, ટ્રસ્ટનો અસ્વીકાર કરે, સતત છ મહિના ભારતથી ગેરહાજર રહે, વિદેશમાં રહેવા ભારત છોડે, નાદાર કે અયોગ્ય બને, કે નિવૃત્ત થવા ઇચ્છે, ત્યારે દસ્તાવેજમાં નામ આપેલી વ્યક્તિ, તે ન હોય તો ટ્રસ્ટ કરનાર કે ચાલુ ટ્રસ્ટીઓ નવો ટ્રસ્ટી નીમી શકે છે (કલમ 73), અને તે પણ ન થાય તો લાભાર્થીની અરજી પર અદાલત નીમી શકે છે (કલમ 74). વસિયતનામાથી બનાવાયેલું ટ્રસ્ટ વસિયત કરનારની મરજીથી રદ થઈ શકે છે; બીજું કોઈ પણ ટ્રસ્ટ ફક્ત બધા સક્ષમ લાભાર્થીઓની સંમતિથી, સ્પષ્ટ રીતે અનામત રાખેલી રદ કરવાની સત્તા હેઠળ, અથવા, દેવાં માટેના જાણ ન કરાયેલા ટ્રસ્ટના કિસ્સામાં, ટ્રસ્ટ કરનાર દ્વારા રદ થઈ શકે છે (કલમ 78). અનામત સત્તા વગર ટ્રસ્ટ કરનાર એકલો મિલકત પાછી લઈ શકતો નથી.

4. ટ્રસ્ટ કેટલો સમય ચાલી શકે, અને નોંધણી

કોઈ પણ તબદીલી એવું હિત ઊભું કરી શકતી નથી જે તબદીલીની તારીખે જીવંત વ્યક્તિઓના જીવનકાળ અને તે સમયગાળાના અંતે અસ્તિત્વ ધરાવતી વ્યક્તિની સગીરાવસ્થા પછી અમલમાં આવે (કલમ 14, મિલકત તબદીલી અધિનિયમ, 1882); ભારતીય ઉત્તરાધિકાર અધિનિયમ, 1925 (Indian Succession Act, 1925) ની કલમ 114 આ નિયમ વસિયતનામાંને લાગુ કરે છે, અને ફક્ત જાહેર જનતાના લાભ માટેની તબદીલીઓને મુક્તિ છે (કલમ 18, મિલકત તબદીલી અધિનિયમ). ટ્રસ્ટ અધિનિયમમાં શાશ્વતતા અંગે પોતાની કોઈ જોગવાઈ નથી; કલમ 14 નો ભંગ કરતું ટ્રસ્ટ કલમ 4 હેઠળ નિષ્ફળ જાય છે. સ્થાવર મિલકત ટ્રસ્ટમાં મૂકતો દસ્તાવેજ મિલકત જ્યાં આવેલી હોય ત્યાંના સબ-રજિસ્ટ્રાર પાસે નોંધાય છે (કલમ 28, નોંધણી અધિનિયમ, 1908). દિલ્હીમાં સ્ટેમ્પ ડ્યૂટી, દિલ્હીને લાગુ પડતા સ્ટેમ્પ અધિનિયમની અનુસૂચિ I હેઠળ, તે માત્ર જાહેરાત છે કે મિલકતનું સમર્પણ છે તેના પર આધાર રાખે છે. આવકવેરા અધિનિયમ, 2025 (Income-tax Act, 2025) હેઠળ કરની સારવાર હિસ્સા નિશ્ચિત છે કે વિવેકાધીન તેના પર આધાર રાખે છે, અને તે સહી કરતાં પહેલાં નક્કી કરી લેવી જોઈએ.

મિલકત આયોજન

1. સાધનો

2. કામનો ક્રમ, અને સામાન્ય ભૂલો

  1. દરેક સંપત્તિ, તે કેવી રીતે મેળવાઈ, અને દેવાંની યાદી બનાવો;
  2. દરેક માલિકી હક તપાસો, જેમાં તે સ્વોપાર્જિત, પૈતૃક કે સંયુક્ત છે, અને દીકરીનો જન્મથી પહેલેથી હિસ્સો છે કે નહીં તે પણ આવે;
  3. દરેક સંપત્તિ માટે સાધન પસંદ કરો, જેથી વસિયતનામું, નામાંકનો, કોઈ ટ્રસ્ટ અને કંપનીના આર્ટિકલ્સ એક જ દિશામાં હોય;
  4. સ્વતંત્ર સાક્ષીઓ સમક્ષ અમલ કરો, જરૂરી હોય તેના પર સ્ટેમ્પ લગાડો અને નોંધણી કરાવો, અને મ્યુટેશન તથા નામાંકનો અદ્યતન કરો;
  5. લગ્ન, જન્મ, મૃત્યુ, વિદેશ સ્થળાંતર કે મોટા વેચાણ પછી સમીક્ષા કરો.

સામાન્ય ભૂલો આ છે: નામાંકનને વસિયતનામું માનવું, વસિયત કરનાર સંપૂર્ણ માલિક ન હોય તેવી મિલકતનું વસિયતનામું કરવું, બક્ષિસ કે સમાધાનની નોંધણી ન કરાવવી, નવા ટ્રસ્ટી નીમવા અંગેની કલમ વગરનો ટ્રસ્ટ દસ્તાવેજ વાપરવો, અને લાભાર્થી હોય કે પછીથી શોધી ન શકાય તેવા સાક્ષીઓ પસંદ કરવા.

NRI પરિવારો માટે મિલકત આયોજન

1. બિનનિવાસી શું વારસામાં મેળવી, ખરીદી, વેચી અને આપી શકે

વિદેશી હૂંડિયામણ વ્યવસ્થાપન (બિન-દેવા સાધનો) નિયમો, 2019 હેઠળ, ભારતીય રિઝર્વ બેંક નિયમ 24 નો જે સારાંશ આપે છે તે મુજબ, NRI કે OCI ખેતીની જમીન, ફાર્મ હાઉસ કે પ્લાન્ટેશન મિલકત સિવાયની સ્થાવર મિલકત ખરીદી શકે છે; આવી મિલકત સગા પાસેથી બક્ષિસ તરીકે મેળવી શકે છે; ખેતીની જમીન સહિત કોઈ પણ સ્થાવર મિલકત વારસામાં મેળવી શકે છે; અને ખેતીની જમીન ફક્ત ભારતમાં રહેતી વ્યક્તિને જ વેચી કે બક્ષિસ આપી શકે છે. તેથી બિનનિવાસી સંતાન વસિયતનામાથી ખેતીની જમીન વારસામાં મેળવી શકે છે પણ તે બીજા બિનનિવાસીને વેચી શકતું નથી. NRI, વિદેશી હૂંડિયામણ વ્યવસ્થાપન (સંપત્તિઓનું પ્રેષણ) વિનિયમો, 2016 (Foreign Exchange Management (Remittance of Assets) Regulations, 2016) ને આધીન રહીને, NRO બેલેન્સ અને સંપત્તિઓના વેચાણની રકમમાંથી દરેક નાણાકીય વર્ષમાં USD 1 મિલિયન સુધી વિદેશ મોકલી શકે છે; વિગત FEMA સમજૂતી માં છે.

2. વિદેશમાં રહેતા ટ્રસ્ટીઓ અને વહીવટકર્તાઓ

વિદેશમાં અધિવાસ ધરાવતી વ્યક્તિ યોગ્ય ટ્રસ્ટી ન હોવાથી (કલમ 60 નું સ્પષ્ટીકરણ I, ભારતીય ટ્રસ્ટ અધિનિયમ) અને વિદેશમાં રહેવા ભારત છોડનાર ટ્રસ્ટીને બદલી શકાતો હોવાથી (કલમ 73), ભારતીય મિલકત ધરાવતા ટ્રસ્ટમાં ઓછામાં ઓછો એક ટ્રસ્ટી ભારતનો નિવાસી હોવો જોઈએ અને બદલી અંગે સ્પષ્ટ કલમ હોવી જોઈએ. વિદેશમાં રહેતો વહીવટકર્તા (executor) સામાન્ય રીતે ભારતમાંના એટર્ની મારફતે કાર્ય કરશે.

3. વિદેશમાં સહી

4. વિદેશી વસિયતનામાં અને ભારતીય સંપત્તિ

જ્યાં વસિયતનામું વિદેશમાં સાબિત થયું હોય, ત્યાં તેની પ્રમાણિત નકલ જોડીને ભારતમાં વહીવટપત્ર (letters of administration) મેળવી શકાય છે (કલમ 228, ભારતીય ઉત્તરાધિકાર અધિનિયમ, 1925). ઘણા પરિવારો ફક્ત ભારતીય સંપત્તિઓ પૂરતું અલગ ભારતીય વસિયતનામું પસંદ કરે છે, જે કલમ 63 હેઠળ કરાયું હોય અને એ રીતે ઘડાયું હોય કે તે અને વિદેશી વસિયતનામું એકબીજાને રદ ન કરે. નિવાસના દેશના કર અને ઉત્તરાધિકારના નિયમો ત્યાં જ તપાસવા જરૂરી છે.

લોકો પૂછે છે તે પ્રશ્નો

શું કૌટુંબિક સમાધાનના દસ્તાવેજની નોંધણી કરાવવી ફરજિયાત છે?

તે દસ્તાવેજ શું કરે છે તેના પર આધાર રાખે છે. જો દસ્તાવેજ પોતે સ્થાવર મિલકતની વહેંચણી કરે અને તેમાં Rs. 100 કે તેથી વધુ મૂલ્યના હકો ઊભા કરે કે જાહેર કરે, તો નોંધણી અધિનિયમ, 1908 (Registration Act, 1908) ની કલમ 17(1)(b) હેઠળ તેની નોંધણી ફરજિયાત છે, અને નોંધણી વગરનો દસ્તાવેજ મિલકતને અસર કરી શકતો નથી. જો કુટુંબે અગાઉ મૌખિક રીતે વ્યવસ્થા કરી લીધી હોય અને દસ્તાવેજ ફક્ત પહેલેથી નક્કી થયેલી બાબત નોંધતો હોય, તો તે સ્મરણપત્ર (memorandum) છે અને તેની નોંધણી જરૂરી નથી. સર્વોચ્ચ અદાલતે આ ભેદ Kale v. Deputy Director of Consolidation (1976) માં નક્કી કર્યો અને Ravinder Kaur Grewal v. Manjit Kaur (2020) માં લાગુ કર્યો.

શું કૌટુંબિક સમાધાનને પછીથી પડકારી શકાય?

હા, પણ સહેલાઈથી નહીં. સમાધાન છેતરપિંડી, બળજબરી કે અનુચિત દબાણથી મેળવાયું હોય, દાવો ધરાવતી કોઈ વ્યક્તિને બહાર રાખવામાં આવી હોય, અથવા નોંધણી જરૂરી હોય તેવા દસ્તાવેજની નોંધણી ન થઈ હોય, તો તેને રદ કરી શકાય. અન્યથા અદાલતો કૌટુંબિક વ્યવસ્થાઓને માન્ય રાખવા તરફ ઝૂકે છે, અને જે પક્ષકારે સમાધાનના લાભ સ્વીકાર્યા હોય અને તે મુજબ વર્તન કર્યું હોય તે સામાન્ય રીતે તેમાંથી ફરી જઈ શકતો નથી (estoppel), એમ સર્વોચ્ચ અદાલતે Ravinder Kaur Grewal v. Manjit Kaur માં ઠરાવ્યું. સૌથી સલામત સમાધાન એ છે જેમાં દાવો ધરાવતા દરેકનો સમાવેશ થાય અને જેનું યોગ્ય રીતે દસ્તાવેજીકરણ થયું હોય.

દિલ્હીમાં કૌટુંબિક સમાધાન પર સ્ટેમ્પ ડ્યૂટી કેટલી છે?

કોઈ એક આંકડો નથી, કારણ કે ડ્યૂટી દસ્તાવેજને કેવો ગણવામાં આવે છે તેના પર આધાર રાખે છે: વિભાજન, હકમુક્તિ, સમાધાન કે બક્ષિસ. મહેસૂલ વિભાગ, દિલ્હી NCT સરકાર (Department of Revenue, Government of NCT of Delhi) વેચાણ, હસ્તાંતરણ અને બક્ષિસના દસ્તાવેજો પર સ્ટેમ્પ અને ટ્રાન્સફર ડ્યૂટી 6% (પુરુષ) અને 4% (સ્ત્રી) દર્શાવે છે, સાથે 1% વત્તા Rs. 100 નોંધણી ફી, અને હકત્યાગ દસ્તાવેજ (relinquishment deed) પર નોંધણી ફી Rs. 1,000 વત્તા Rs. 100. અન્ય દસ્તાવેજો માટે તે ભારતીય સ્ટેમ્પ અધિનિયમ, 1899 (Indian Stamp Act, 1899) ની અનુસૂચિ I નો હવાલો આપે છે. સંબંધિત દસ્તાવેજ માટે વિભાગના ઑનલાઇન કેલ્ક્યુલેટરનો ઉપયોગ કરવો જોઈએ.

શું હકત્યાગ દસ્તાવેજ અને બક્ષિસ દસ્તાવેજ એક જ છે?

ના. હકત્યાગ કે હકમુક્તિ દસ્તાવેજ (relinquishment or release deed) એવો સહમાલિક કે વારસદાર કરે છે જેનો હિસ્સો પહેલેથી છે, અને તે બીજા સહમાલિકની તરફેણમાં એ હિસ્સો છોડી દે છે; તેનાથી કોઈ અજાણી વ્યક્તિમાં માલિકી હક ઊભો થઈ શકતો નથી. બક્ષિસ દસ્તાવેજ (gift deed) દાતાની માલિકીની મિલકત કોઈ પણ વ્યક્તિને, અવેજ વગર, તબદીલ કરે છે, અને મિલકત તબદીલી અધિનિયમ, 1882 (Transfer of Property Act, 1882) ની કલમ 123 હેઠળ તેની નોંધણી અને બે સાક્ષીઓ દ્વારા પ્રમાણન ફરજિયાત છે. દિલ્હીમાં હકત્યાગ દસ્તાવેજની નોંધણી ફી Rs. 1,000 વત્તા Rs. 100 છે, જ્યારે બક્ષિસ દસ્તાવેજ પર 6% કે 4% સ્ટેમ્પ અને ટ્રાન્સફર ડ્યૂટી અને 1% નોંધણી ફી લાગે છે.

શું ખાનગી ટ્રસ્ટ મિલકતને લેણદારોથી બચાવી શકે?

ફક્ત સાચું ટ્રસ્ટ, અને તે પણ યોગ્ય સમયે બનાવેલું. જે ટ્રસ્ટનો હેતુ કપટપૂર્ણ હોય કે કાયદાની જોગવાઈઓને નિષ્ફળ બનાવે તેવો હોય, તે ભારતીય ટ્રસ્ટ અધિનિયમ, 1882 (Indian Trusts Act, 1882) ની કલમ 4 હેઠળ રદબાતલ છે, અને અધિનિયમનું પોતાનું ઉદાહરણ એક નાદાર વ્યક્તિનું છે જે પોતાના માટે મિલકત ટ્રસ્ટમાં મૂકે છે. લેણદારોને હરાવવા કે તેમને વિલંબ કરાવવાના ઇરાદાથી કરાયેલી સ્થાવર મિલકતની તબદીલી મિલકત તબદીલી અધિનિયમ, 1882 ની કલમ 53 હેઠળ તેમના વિકલ્પે રદ થવાપાત્ર છે. ટ્રસ્ટ કરનાર સધ્ધર હોય ત્યારે, કૌટુંબિક કારણોસર અને ખરું નિયંત્રણ છોડીને બનાવાયેલું ટ્રસ્ટ જુદા પાયા પર ઊભું રહે છે.

મેં બનાવેલું ટ્રસ્ટ હું રદ કરી શકું?

વસિયતનામાથી બનાવાયેલું ટ્રસ્ટ વસિયત કરનાર પોતાની મરજીથી રદ કરી શકે છે. બીજું કોઈ પણ ટ્રસ્ટ ભારતીય ટ્રસ્ટ અધિનિયમ, 1882 ની કલમ 78 હેઠળ ફક્ત ત્રણ કિસ્સામાં રદ કરી શકાય છે: બધા લાભાર્થીઓની સંમતિથી, જો તેઓ કરાર કરવા સક્ષમ હોય; ટ્રસ્ટ દસ્તાવેજમાં સ્પષ્ટ રીતે અનામત રાખેલી રદ કરવાની સત્તા હેઠળ; અથવા, ટ્રસ્ટ કરનારનું દેવું ચૂકવવા માટેના ટ્રસ્ટના કિસ્સામાં, તેની જાણ લેણદારોને થાય તે પહેલાં. અનામત સત્તા વગર ટ્રસ્ટ કરનાર એકલો મિલકત પાછી લઈ શકતો નથી. આવી સત્તા અનામત રાખવી કે નહીં તે મુસદ્દો ઘડવાના મુખ્ય નિર્ણયોમાંનો એક છે.

શું દિલ્હીમાં કૌટુંબિક ટ્રસ્ટની નોંધણી જરૂરી છે?

સ્થાવર મિલકતનું ટ્રસ્ટ નોંધાયેલા બિન-વસિયતી દસ્તાવેજ દ્વારા કે વસિયતનામા દ્વારા જાહેર કરવું ફરજિયાત છે (કલમ 5, ભારતીય ટ્રસ્ટ અધિનિયમ, 1882), અને દસ્તાવેજની નોંધણી મિલકત જે વિસ્તારમાં આવેલી હોય ત્યાંના સબ-રજિસ્ટ્રાર પાસે થાય છે. ફક્ત જંગમ મિલકત (જેમ કે નાણાં કે શેર) નું ટ્રસ્ટ આવા નોંધાયેલા દસ્તાવેજ કે વસિયતનામાથી, અથવા ફક્ત મિલકતની માલિકી ટ્રસ્ટીને તબદીલ કરીને પણ બનાવી શકાય છે; તેમ છતાં શરતોના પુરાવા તરીકે લેખિત અને નોંધાયેલો દસ્તાવેજ રાખવો સલાહભર્યું છે. ટ્રસ્ટને પોતાની કર નોંધણી અને બેંક ખાતાંની પણ જરૂર પડશે.

મારા પિતાએ પોતાના શેરમાં મારા ભાઈને નોમિની બનાવ્યો છે. શું મારો ભાઈ તેનો માલિક બનશે?

ફક્ત નામાંકનના કારણે નહીં. Shakti Yezdani v. Jayanand Jayant Salgaonkar (14/12/2023) માં સર્વોચ્ચ અદાલતે ઠરાવ્યું કે કંપની અધિનિયમ અને ડિપોઝિટરીના પેટા-નિયમો હેઠળ શેર અને સિક્યુરિટીઝ નોમિનીમાં નિહિત થવું ફક્ત મર્યાદિત હેતુ માટે છે, જેથી ધારકના મૃત્યુ પછી કંપની કોઈની સાથે વ્યવહાર કરી શકે. તે ઉત્તરાધિકારના કાયદાથી ઉપર નથી. શેર તમારા પિતાના વસિયતનામા હેઠળ હકદાર વ્યક્તિઓને જાય છે, અથવા વસિયતનામું ન હોય તો બિનવસિયતી ઉત્તરાધિકારના કાયદા હેઠળ હકદાર વ્યક્તિઓને.

શું NRI ભારતમાં ખેતીની જમીન વારસામાં મેળવી શકે?

હા. વિદેશી હૂંડિયામણ વ્યવસ્થાપન (બિન-દેવા સાધનો) નિયમો, 2019 (Foreign Exchange Management (Non-debt Instruments) Rules, 2019) ના નિયમ 24 હેઠળ, ભારતીય રિઝર્વ બેંક (Reserve Bank of India) ના સારાંશ મુજબ, NRI કે OCI ખેતીની જમીન, ફાર્મ હાઉસ કે પ્લાન્ટેશન મિલકત સહિત કોઈ પણ સ્થાવર મિલકત વારસામાં મેળવી શકે છે. NRI કે OCI આવી જમીન ખરીદી શકતા નથી, અને વારસામાં મળ્યા પછી તે ફક્ત ભારતમાં રહેતી વ્યક્તિને જ વેચી કે બક્ષિસ આપી શકે છે. ખેતીની જમીન કોણ ધરાવી શકે તે અંગેના રાજ્યના જમીન કાયદાઓ પણ સંબંધિત રાજ્ય માટે તપાસવા જરૂરી છે.

શું ભારતીય કૌટુંબિક ટ્રસ્ટનો ટ્રસ્ટી વિદેશમાં રહી શકે?

શક્ય છે, પણ તેના પર આધાર રાખવો ડહાપણભર્યું નથી. ભારતીય ટ્રસ્ટ અધિનિયમ, 1882 કહે છે કે વિદેશમાં અધિવાસ ધરાવતી વ્યક્તિ યોગ્ય ટ્રસ્ટી નથી (કલમ 60 નું સ્પષ્ટીકરણ I), અને ટ્રસ્ટી સતત છ મહિના ભારતથી ગેરહાજર રહે કે વિદેશમાં રહેવા માટે ભારત છોડે ત્યારે તેને બદલવાની છૂટ આપે છે (કલમ 73). ભારતીય મિલકત ધરાવતા ટ્રસ્ટમાં ઓછામાં ઓછો એક ટ્રસ્ટી ભારતમાં રહેતો હોવો જોઈએ અને ટ્રસ્ટીઓને કેવી રીતે બદલવા તે અંગે સ્પષ્ટ કલમ હોવી જોઈએ, જેથી કુટુંબનો કોઈ સભ્ય બહાર જાય ત્યારે ટ્રસ્ટ અટકી ન પડે.

હું વિદેશમાં રહું છું. દિલ્હીની મિલકત માટે કૌટુંબિક સમાધાન કે બક્ષિસ દસ્તાવેજ પર હું કેવી રીતે સહી કરું?

કાં તો દસ્તાવેજ પર જ વિદેશમાં સહી કરો, અથવા ભારતમાં કોઈને તે રજૂ કરવા કે તેનો અમલ કરવા પાવર ઑફ એટર્ની આપો. નોંધણી માટે દસ્તાવેજ રજૂ કરવાની પાવર ઑફ એટર્ની નોટરી, અદાલત, મેજિસ્ટ્રેટ કે ભારતીય કોન્સ્યુલર અધિકારી સમક્ષ કરવી અને તેમના દ્વારા પ્રમાણિત કરાવવી ફરજિયાત છે (કલમ 33(1)(c), નોંધણી અધિનિયમ, 1908), અને દેશની જરૂરિયાત મુજબ તેનું એપોસ્ટિલ કે કોન્સ્યુલર પ્રમાણન કરાવવું. ફક્ત ભારતની બહાર કરાયેલા દસ્તાવેજ પર ભારતમાં તે પહેલી વાર મળે ત્યારથી ત્રણ મહિનાની અંદર સ્ટેમ્પ લગાડવો ફરજિયાત છે (કલમ 18, ભારતીય સ્ટેમ્પ અધિનિયમ, 1899).

આ જવાબો શૈક્ષણિક સારાંશ છે; તે કોઈ પણ વ્યક્તિગત બાબત અંગેની કાનૂની સલાહ નથી.

કામ સોંપવું

ગંભીર પ્રશ્ન માટે કાગળો પૂરેપૂરા વંચાય તે જરૂરી છે.

રૂબરૂ મુલાકાત (કોન્ફરન્સ) અગાઉથી સમય લઈને G-46, Basement, Greater Kailash III, New Delhi ખાતે થાય છે. પત્રવ્યવહાર પ્રિન્સિપાલ પોતે વાંચે છે.

અસ્વીકરણ આ પાનું એ ક્ષેત્રોનું વર્ણન કરે છે જેમાં ઑફિસ કામ સ્વીકારે છે; તે માહિતી માટે છે, બાર કાઉન્સિલ ઑફ ઇન્ડિયાના નિયમો (Bar Council of India Rules) ના પ્રકરણ II, ભાગ VI, નિયમ 36 ના પાલનમાં પ્રસિદ્ધ કરાયું છે, અને તે જાહેરાત કે કામ મેળવવાનો પ્રયાસ નથી. અહીંનું કશું કાનૂની સલાહ નથી, અને તે વાંચવાથી વકીલ અને અસીલનો કોઈ સંબંધ ઊભો થતો નથી.

આ પાનું Lokesh Bhardwaj Law Offices ના કામ વિશે, બાર કાઉન્સિલ ઑફ ઇન્ડિયાના નિયમો (Bar Council of India Rules) હેઠળ માન્ય હોય તે રીતે, સામાન્ય માહિતી આપે છે. તે કાનૂની સલાહ નથી, અને તે વકીલ અને અસીલનો સંબંધ ઊભો કરતું નથી. LBLO કોઈ બાબતમાં ફક્ત લેખિતમાં નક્કી થયેલી નિમણૂક (engagement) પર જ કામ કરે છે.

છેલ્લી સમીક્ષા: 16/11/2026. Lokesh Bhardwaj Law Offices.

16/11/2026 ના રોજનો કાયદો દર્શાવ્યો છે.

WhatsApp