हे पान इंग्रजीत लिहिलेल्या पानाचे भाषांतर आहे. दोन्हींमध्ये फरक असल्यास इंग्रजी मजकूर ग्राह्य धरला जाईल. इंग्रजी पान वाचा
Lokesh Bhardwaj Law Offices · वकील आणि कायदेशीर सल्लागार, नवी दिल्ली · lokeshbhardwajlawoffices.com
संदर्भ · मुदत
माहितीचा अधिकार अधिनियम, 2005 खालील मुदत
या पानावर माहितीचा अधिकार अधिनियम, 2005 (Right to Information Act, 2005) खालील 3 कार्यवाहींची माहिती आहे: तरतूद, मुदत आणि ती सुरू करणारी घटना, कायदा ती का ठरवतो, ती कशी मोजावी, विलंब माफ करता येतो का, एक उदाहरण आणि नेहमीच्या चुका.
माहितीसाठीच्या विनंतीला जन माहिती अधिकाऱ्याने द्यायचे उत्तर: मुदत किती आहे?
तरतूद
कलम 7(1), माहितीचा अधिकार अधिनियम, 2005 (परंतुक: जीवित किंवा स्वातंत्र्याशी संबंधित असल्यास 48 तास)
मंच
सार्वजनिक प्राधिकरणाचा केंद्रीय किंवा राज्य जन माहिती अधिकारी (Public Information Officer)
मुदत
30 दिवस
नोंदीच्या शब्दांत
विनंती मिळाल्यापासून तीस दिवस; माहिती एखाद्या व्यक्तीच्या जीविताशी किंवा स्वातंत्र्याशी संबंधित असेल तेथे अठ्ठेचाळीस तास; विनंती सहायक जन माहिती अधिकाऱ्याकडे दिली असेल तेथे पाच दिवस जोडले जातात
मुदत कधीपासून सुरू होते
जन माहिती अधिकाऱ्याला विनंती मिळणे
कायदा ही मुदत का ठरवतो
माहितीचा अधिकार वेळेत उत्तर मिळाले तरच उपयोगी ठरतो, म्हणून अधिनियम कमी मुदत ठरवतो आणि मौनाला नकार मानतो. विलंबामुळे एखाद्या व्यक्तीचे जीवित किंवा स्वातंत्र्य धोक्यात येऊ शकते, म्हणून 48 तासांचा नियम आहे.
गणना कशी करावी
विनंती मिळाल्याचा दिवस वगळा (कलम 9, सामान्य खंड अधिनियम, 1897 (General Clauses Act, 1897)).
माहिती एखाद्या व्यक्तीच्या जीविताशी किंवा स्वातंत्र्याशी संबंधित असेल तेथे ती विनंती मिळाल्यापासून अठ्ठेचाळीस तासांत दिलीच पाहिजे (कलम 7(1) चे परंतुक).
विनंती सहायक जन माहिती अधिकाऱ्याकडे दिली असेल तेथे पाच दिवस जोडले जातात (कलम 5(2) चे परंतुक).
अधिक शुल्काची सूचना पाठवल्यापासून ते शुल्क भरेपर्यंतचा वेळ तीस दिवसांतून वगळला जातो (कलम 7(3)(a)).
जन माहिती अधिकाऱ्याने मुदतीत निर्णय दिला नाही, तर विनंती नाकारल्याचे मानले जाते (कलम 7(2)), आणि अर्जदार पहिले अपील दाखल करू शकतो (कलम 19(1)).
विलंब माफी
विलंब माफ करता येतो का?
नाही
कलम 5 कशामुळे वगळले जाते
कलम 7(2), जे मुदतीत निर्णय न देणे हा मानीव नकार मानते
ही सार्वजनिक प्राधिकरणावरील मुदत आहे, अर्जदारासाठी दाखल करण्याची अंतिम मुदत नाही, म्हणून विलंब माफीचा प्रश्नच उद्भवत नाही. विलंबाचा परिणाम म्हणजे कलम 7(2) खालील मानीव नकार आणि अपील व दंड हे उपाय.
उदाहरणासह गणना
केंद्रीय जन माहिती अधिकाऱ्याला 09/11/2026 रोजी RTI विनंती मिळते. कोणतेही अधिक शुल्क मागितलेले नाही आणि माहिती जीविताशी किंवा स्वातंत्र्याशी संबंधित नाही.
09/11/2026 वगळून तीस दिवस 09/12/2026, बुधवार रोजी संपतात. तोपर्यंत निर्णय न दिल्यास विनंती नाकारल्याचे मानले जाते आणि पहिल्या अपिलाची मुदत सुरू होते.
नेहमीच्या चुका
विनंती मिळाल्याच्या तारखेऐवजी अर्जदाराने ती टपालाने पाठवल्याच्या तारखेपासून 30 दिवस मोजणे.
विनंती सहायक जन माहिती अधिकाऱ्यामार्फत दाखल केली असताना जादा पाच दिवस विसरणे.
उत्तराची अनिश्चित काळ वाट पाहणे; मुदतीनंतरचे मौन म्हणजे मानीव नकार असतो आणि अपिलाची मुदत चालू होते.
सुधारणा आणि टिपा
हा मजकूर 01/02/2011 पर्यंत सुधारित अधिनियमाच्या भारत सरकारच्या द्विभाषिक (diglot) आवृत्तीत वाचला गेला; कलम 19 ची सध्याची पुनर्मुद्रित प्रत त्याच्याशी जुळते. कलमे 5 आणि 7 ही 2011 नंतरच्या एकत्रित मजकुराशी ताडून पाहिलेली नाहीत.
शेवटची पडताळणी 14/11/2026. विश्वासार्हता: अधिकृत मजकुरावर आधारित.
जन माहिती अधिकाऱ्याच्या निर्णयाविरुद्ध (किंवा मानीव नकाराविरुद्ध) पहिले अपील: मुदत किती आहे?
तरतूद
कलम 19(1), माहितीचा अधिकार अधिनियम, 2005
मंच
प्रथम अपील प्राधिकारी (First Appellate Authority) (त्याच सार्वजनिक प्राधिकरणातील जन माहिती अधिकाऱ्यापेक्षा वरिष्ठ दर्जाचा अधिकारी)
मुदत
30 दिवस
नोंदीच्या शब्दांत
उत्तराची मुदत संपल्यापासून, किंवा निर्णय मिळाल्यापासून तीस दिवस
मुदत कधीपासून सुरू होते
जन माहिती अधिकाऱ्याचा निर्णय मिळणे, किंवा निर्णय न दिल्यास, कलम 7(1) किंवा कलम 7(3)(a) खालील मुदत संपणे
क्रमाने पावले
जन माहिती अधिकाऱ्याचे उत्तर: विनंती मिळाल्यापासून 30 दिवस (कलम 7(1)).
पहिले अपील: उत्तराची मुदत संपल्यापासून किंवा निर्णय मिळाल्यापासून 30 दिवस (कलम 19(1)).
कायदा ही मुदत का ठरवतो
अंतर्गत अपिलामुळे सार्वजनिक प्राधिकरणाला आपल्या अधिकाऱ्याची चूक लवकर आणि कमी खर्चात दुरुस्त करता येते. कमी मुदतीमुळे विनंती ताजी राहते.
गणना कशी करावी
ज्या दिवसापासून मुदत सुरू होते तो दिवस, म्हणजे निर्णय मिळाल्याचा दिवस किंवा उत्तराच्या मुदतीचा शेवटचा दिवस, वगळा (कलम 9, सामान्य खंड अधिनियम, 1897).
आपली माहिती उघड करण्याच्या कलम 11 खालील आदेशाविरुद्ध अपील करणाऱ्या त्रयस्थ पक्षाने आदेशाच्या तारखेपासून तीस दिवसांत अपील केलेच पाहिजे (कलम 19(2)).
अपील सहायक जन माहिती अधिकाऱ्याकडे दिले असेल तेथे पाच दिवस जोडले जातात (कलम 5(2) चे परंतुक).
शेवटच्या दिवशी कार्यालय बंद असल्यास, ते उघडे असलेल्या पुढील दिवशी अपील दाखल करता येते (कलम 10, सामान्य खंड अधिनियम, 1897).
प्रथम अपील प्राधिकाऱ्याने अपील मिळाल्यापासून तीस दिवसांत निर्णय दिलाच पाहिजे; नोंदवलेल्या कारणांसाठी ही मुदत दाखल केल्यापासून एकूण पंचेचाळीस दिवसांपर्यंत वाढवता येते (कलम 19(6)).
विलंब माफी
विलंब माफ करता येतो का?
होय
तरतूद
कलम 19(1) चे परंतुक
कसोटी
पुरेशा कारणामुळे अपीलकर्त्याला मुदतीत अपील दाखल करता आले नाही
पुरेसे कारण असल्यास प्रथम अपील प्राधिकारी तीस दिवसांनंतरही अपील दाखल करून घेऊ शकतो; कोणतीही कमाल मर्यादा सांगितलेली नाही.
उदाहरणासह गणना
विनंती 09/11/2026 रोजी मिळाली आणि कलम 7(1) खालील शेवटचा दिवस असलेल्या 09/12/2026 पर्यंत कोणतेही उत्तर दिले जात नाही.
09/12/2026 वगळून तीस दिवस 08/01/2027, शुक्रवार रोजी संपतात.
नेहमीच्या चुका
पहिले अपील न करता थेट दुसऱ्या अपिलाने माहिती आयोगाकडे जाणे.
उत्तराचे पत्र मिळाल्याच्या तारखेऐवजी पत्रावरील तारखेपासून मोजणे.
अपील उशिरा असताना कारणांसह विलंब माफी न मागणे.
सुधारणा आणि टिपा
हा मजकूर 01/02/2011 पर्यंत सुधारित अधिनियमाच्या भारत सरकारच्या द्विभाषिक (diglot) आवृत्तीत वाचला गेला; कलम 19 ची सध्याची पुनर्मुद्रित प्रत त्याच्याशी जुळते. कलमे 5 आणि 7 ही 2011 नंतरच्या एकत्रित मजकुराशी ताडून पाहिलेली नाहीत. In Re: Cognizance for Extension of Limitation (Suo Motu Writ Petition (Civil) No. 3 of 2020) मधील सर्वोच्च न्यायालयाच्या 10/01/2022 च्या आदेशाने न्यायिक आणि अर्ध-न्यायिक कार्यवाहींमध्ये कोणत्याही सामान्य किंवा विशेष कायद्याखालील मुदतीसाठी 15/03/2020 ते 28/02/2022 हा कालावधी वगळला; ज्या प्रकरणांत मुदत त्या कालावधीत संपली असती, तेथे 01/03/2022 पासून 90 दिवस (किंवा उरलेली मुदत जास्त असल्यास ती) देण्यात आले. आता हे केवळ त्या कालावधीत पडलेल्या किंवा त्यातून पुढे गेलेल्या वादकारणांना किंवा आदेशांनाच महत्त्वाचे आहे.
शेवटची पडताळणी 14/11/2026. विश्वासार्हता: अधिकृत मजकुरावर आधारित.
प्रथम अपील प्राधिकाऱ्याच्या निर्णयाविरुद्ध (किंवा निर्णय न दिल्याविरुद्ध) दुसरे अपील: मुदत किती आहे?
तरतूद
कलम 19(3), माहितीचा अधिकार अधिनियम, 2005
मंच
केंद्रीय माहिती आयोग किंवा राज्य माहिती आयोग
मुदत
90 दिवस
नोंदीच्या शब्दांत
पहिल्या अपिलावरील निर्णय ज्या तारखेला द्यायला हवा होता त्या तारखेपासून, किंवा तो प्रत्यक्ष मिळाल्याच्या तारखेपासून नव्वद दिवस
मुदत कधीपासून सुरू होते
प्रथम अपील प्राधिकाऱ्याचा निर्णय मिळणे, किंवा निर्णय न दिल्यास, कलम 19(6) नुसार तो ज्या तारखेपर्यंत द्यायला हवा होता ती तारीख
क्रमाने पावले
पहिल्या अपिलावरील निर्णयाची देय तारीख: पहिले अपील मिळाल्यापासून 30 दिवस (नोंदवलेल्या कारणांसाठी दाखल केल्यापासून 45 दिवसांपर्यंत वाढवता येते) (कलम 19(6)).
दुसरे अपील: पहिल्या अपिलावरील निर्णय ज्या तारखेला द्यायला हवा होता त्या तारखेपासून किंवा तो प्रत्यक्ष मिळाल्यापासून 90 दिवस (कलम 19(3)).
कायदा ही मुदत का ठरवतो
माहिती आयोग ही माहिती मिळण्याबाबत अंतिम निर्णय देणारी स्वतंत्र संस्था आहे, आणि जास्त मुदतीमुळे अर्जदाराला तयारी करता येते. प्रथम अपील प्राधिकारी गप्प राहिला तरी मुदत चालू राहते, त्यामुळे अर्जदार उपायाविना राहत नाही.
गणना कशी करावी
ज्या दिवसापासून मुदत सुरू होते तो दिवस वगळा (कलम 9, सामान्य खंड अधिनियम, 1897).
प्रथम अपील प्राधिकाऱ्याने निर्णय दिला नाही, तर कलम 19(6) नुसार निर्णय ज्या तारखेला द्यायला हवा होता त्या तारखेपासून मोजा; त्याने नोंदवलेल्या कारणांसह वेळ वाढवला असेल, तर देय तारीख दाखल केल्यापासून पंचेचाळीस दिवसांपर्यंत असू शकते (कलम 19(6)).
शेवटच्या दिवशी आयोगाचे कार्यालय बंद असल्यास, ते उघडे असलेल्या पुढील दिवशी अपील दाखल करता येते (कलम 10, सामान्य खंड अधिनियम, 1897).
अपिलात, नकार समर्थनीय होता हे सिद्ध करण्याचा भार जन माहिती अधिकाऱ्यावर असतो (कलम 19(5)).
विलंब माफी
विलंब माफ करता येतो का?
होय
तरतूद
कलम 19(3) चे परंतुक
कसोटी
पुरेशा कारणामुळे अपीलकर्त्याला मुदतीत अपील दाखल करता आले नाही
पुरेसे कारण असल्यास आयोग नव्वद दिवसांनंतरही अपील दाखल करून घेऊ शकतो; कोणतीही कमाल मर्यादा सांगितलेली नाही.
उदाहरणासह गणना
प्रथम अपील प्राधिकाऱ्याला 16/12/2026 रोजी पहिले अपील मिळते. कोणताही निर्णय दिला जात नाही आणि मुदतवाढ नोंदवलेली नाही, म्हणून निर्णय 15/01/2027 पर्यंत द्यायला हवा होता (16/12/2026 वगळून तीस दिवस).
15/01/2027 वगळून नव्वद दिवस 15/04/2027, गुरुवार रोजी संपतात. नंतर लेखी निर्णय मिळाल्यास, मुदत तो मिळाल्यापासूनही मोजता येते, ज्यामुळे नंतरची तारीख मिळू शकते.
नेहमीच्या चुका
कधीच न येणाऱ्या पहिल्या अपिलावरील निर्णयाची वाट पाहणे; नव्वद दिवस निर्णय ज्या तारखेला द्यायला हवा होता तेथून चालू होतात.
मूळ RTI विनंतीपासून नव्वद दिवस मोजणे.
दुसऱ्या अपिलाचा कलम 18 खालील तक्रारीशी गोंधळ करणे; ती तक्रार हा वेगळा उपाय आहे.
सुधारणा आणि टिपा
हा मजकूर 01/02/2011 पर्यंत सुधारित अधिनियमाच्या भारत सरकारच्या द्विभाषिक (diglot) आवृत्तीत वाचला गेला; कलम 19 ची सध्याची पुनर्मुद्रित प्रत त्याच्याशी जुळते. कलमे 5 आणि 7 ही 2011 नंतरच्या एकत्रित मजकुराशी ताडून पाहिलेली नाहीत. In Re: Cognizance for Extension of Limitation (Suo Motu Writ Petition (Civil) No. 3 of 2020) मधील सर्वोच्च न्यायालयाच्या 10/01/2022 च्या आदेशाने न्यायिक आणि अर्ध-न्यायिक कार्यवाहींमध्ये कोणत्याही सामान्य किंवा विशेष कायद्याखालील मुदतीसाठी 15/03/2020 ते 28/02/2022 हा कालावधी वगळला; ज्या प्रकरणांत मुदत त्या कालावधीत संपली असती, तेथे 01/03/2022 पासून 90 दिवस (किंवा उरलेली मुदत जास्त असल्यास ती) देण्यात आले. आता हे केवळ त्या कालावधीत पडलेल्या किंवा त्यातून पुढे गेलेल्या वादकारणांना किंवा आदेशांनाच महत्त्वाचे आहे.
अस्वीकरण
हे पान सर्वसाधारण सार्वजनिक कायदेविषयक शिक्षणासाठी, बार कौन्सिल ऑफ इंडिया नियम (Bar Council of India Rules), प्रकरण II, भाग VI, नियम 36 यांचे पालन करून प्रसिद्ध केले आहे, आणि ही जाहिरात किंवा अशील मिळवण्याचा प्रयत्न नाही. यामुळे वकील-अशील संबंध निर्माण होत नाही. मुदतीचे कालावधी, आर्थिक अधिकारक्षेत्राच्या मर्यादा, पत्ते, न्यायालयांच्या बैठकीची व्यवस्था आणि कार्यपद्धती बदलत असतात; कोणतीही कृती करण्यापूर्वी तुमच्या स्वतःच्या प्रकरणासाठी त्यांची खातरजमा करा.