તમારો પહેલો બિટકોઇન ખરીદો તે પહેલાં.
ક્રિપ્ટો એસેટ્સ ખરેખર શું છે, ભારતીય કાયદો તેમને કેવી રીતે જુએ છે, તમારાં નાણાં ક્યાંથી આવવાં જોઈએ, તે કેવી રીતે ફરવાં જોઈએ, અને રોકડ એ એક એવી વસ્તુ કેમ છે જેને તમારે ક્યારેય સ્પર્શવી ન જોઈએ, તે અંગે સરળ ભાષામાં માર્ગદર્શિકા.
I. આ માર્ગદર્શિકા શા માટે
દિલ્હીની એક યુવા વ્યાવસાયિક સોશિયલ મીડિયા પર ટ્રેન્ડ થતો જોયેલા એક કોઇનમાં Rs. 50,000 રોકે છે. એક મહિનામાં તે બમણા થઈ જાય છે. ત્રણ મહિનામાં તે અડધા થઈ જાય છે. એક મિત્ર તેને કહે છે કે તેની પાસેથી રોકડમાં ખરીદીને તે 'ક્રિપ્ટો કર' ટાળી શકે છે. બીજો કહે છે કે તેણે બધું વિદેશી એપ પર ખસેડી દેવું જોઈએ કારણ કે ભારતીય એક્સચેન્જો 'વધુ પડતા નિયંત્રિત' છે. તેના ચાર્ટર્ડ એકાઉન્ટન્ટ તેને પૂછે છે કે તે પોતાના રિટર્નમાં આ સોદાઓ કેવી રીતે દર્શાવશે, અને તેને ખ્યાલ નથી કે તેઓ શું કહેવા માગે છે.
તે ફકરાના દરેક વાક્યમાં એક કાનૂની પ્રશ્ન છે. આ માર્ગદર્શિકા તેમના જવાબ એ જ ક્રમમાં આપે છે જે ક્રમમાં રોકાણકાર ખરેખર તેમનો સામનો કરે છે: પ્રથમ, આ એસેટ્સ શું છે; બીજું, ભારતીય કાયદો તેમને જે રીતે જુએ છે ત્યાં સુધી કેવી રીતે પહોંચ્યો; ત્રીજું, નાણાં ક્યાંથી આવવાં જોઈએ; ચોથું, કેવી રીતે અને ક્યાં ખરીદવું; પાંચમું, વેચાણની ક્ષણે શું થાય છે; છઠ્ઠું, કર કાયદો શું માગે છે; સાતમું, રોકડ કેમ જોખમી છે; આઠમું, કંઈક ખોટું થાય ત્યારે શું કરવું; નવમું, ધારણ અને વારસામાં સોંપણી; અને અંતે, શું બદલાઈ શકે છે.
તે અસીલો માટે, જિજ્ઞાસુઓ માટે અને એવી દરેક વ્યક્તિ માટે લખાયું છે જે પહેલો રૂપિયો રોકાય તે પછી નહીં, પરંતુ તે પહેલાં કાનૂની ચિત્ર સમજવા માગે છે.
શરૂઆતમાં એક સાવચેતી. આ સામાન્ય કાનૂની શિક્ષણ છે, કોઈ ચોક્કસ વ્યવહાર અંગેની સલાહ નથી. ભારતમાં ક્રિપ્ટો કાયદો સતત બદલાતો વિષય છે, અને બજારનું નિયમન કેવી રીતે થવું જોઈએ એ મોટો પ્રશ્ન હજી ખુલ્લો છે. જ્યાં કાયદો સ્થિર છે, ત્યાં આ માર્ગદર્શિકા તેમ કહે છે. જ્યાં નથી, ત્યાં તે પણ કહે છે.
II. ટૂંકમાં
- ભારતમાં ક્રિપ્ટો ખરીદવા, રાખવા અને વેચવા પર પ્રતિબંધ નથી. તેના પર કર લાગે છે અને નજર રાખવામાં આવે છે, પરંતુ ભારતીય પ્રતિભૂતિ અને વિનિમય બોર્ડ (Securities and Exchange Board of India, SEBI) શેરબજારોનું નિયમન કરે છે તે રીતે કોઈ કાયદો ક્રિપ્ટો બજારોનું નિયમન કરતો નથી.
- દરેક હસ્તાંતરણ પરના નફા પર 30 ટકાના એકસમાન દરે કર લાગે છે. માત્ર ખરીદ કિંમત બાદ મળે છે, અને નુકસાન સરભર કરી શકાતું નથી કે આગળ લઈ જઈ શકાતું નથી. વેચાણ અને અદલાબદલી પર સ્રોત પર એક ટકા કપાત થાય છે.
- માત્ર ફાઇનાન્શિયલ ઇન્ટેલિજન્સ યુનિટ, ઇન્ડિયા (FIU-IND) સાથે નોંધાયેલા પ્લેટફોર્મનો જ ઉપયોગ કરો, અને નાણાં માત્ર તમારા પોતાના નામના બેંક ખાતા મારફતે જ ખસેડો.
- ક્યારેય રોકડમાં વ્યવહાર ન કરો. કોઈ વ્યક્તિ પાસેથી એક દિવસમાં Rs. 2,00,000 કે તેથી વધુ રોકડ મેળવવાથી સમગ્ર રકમ જેટલો દંડ થઈ શકે છે.
- ભારતીય અદાલતોએ ઠરાવ્યું છે કે એક્સચેન્જ તમારા માટે જે કોઇન રાખે છે તે તમારી મિલકત છે, જે ટ્રસ્ટમાં રાખવામાં આવે છે.
III. ભાગ એક: તમે બરાબર શું ખરીદી રહ્યા છો?
એક લેજર જેનો કોઈ માલિક નથી
દરેક ક્રિપ્ટો એસેટ બ્લોકચેન પર હોય છે: હજારો કમ્પ્યુટરો પર નકલ થયેલું એક સહિયારું લેજર, જેના પર દરેક હસ્તાંતરણ નોંધાય છે અને પછીથી બદલી શકાતું નથી. ડિપોઝિટરી તમારા ડીમેટ શેર રાખે છે તે રીતે કોઈ કેન્દ્રીય રજિસ્ટ્રી નથી. માલિકી તમારા નામના પ્રમાણપત્રથી નહીં પરંતુ 'પ્રાઇવેટ કી', એટલે કે એક લાંબા ગુપ્ત કોડ પરના નિયંત્રણથી સાબિત થાય છે. જેની પાસે કી છે, તે એસેટ પર નિયંત્રણ ધરાવે છે.
ઓક્ટોબર 2025માં મદ્રાસ હાઈકોર્ટે ક્રિપ્ટો એસેટ્સને એવા એક અને શૂન્યના પ્રવાહો તરીકે વર્ણવ્યા જે જે બ્લોકચેન પર તે જારી થયા હોય ત્યાં રહે છે, અને તેમની પહોંચ આપતી કી ડિજિટલ વોલેટમાં સંગ્રહિત હોય છે. આ એક હકીકત આગળ જે આવે છે તેમાંથી મોટા ભાગનું સમજાવે છે: કસ્ટડી શા માટે આટલી મહત્ત્વની છે, હેક શા માટે વિનાશક હોય છે, વારસો શા માટે સમસ્યા છે, અને કાયદાને આ એસેટ્સનું વર્ગીકરણ કરવું શા માટે આટલું મુશ્કેલ લાગે છે.
એક નહીં, અનેક વસ્તુઓ
'ક્રિપ્ટો' એક પરિવાર છે, એકલી એસેટ નથી. દરેક સભ્યનું કાનૂની અને નાણાકીય સ્વરૂપ અલગ છે:
- બિટકોઇન: મૂળ ક્રિપ્ટો. તેનો કોઈ જારીકર્તા નથી, તેની પાછળ કોઈ કંપની નથી અને કોઈ રોકડ પ્રવાહ નથી. તેનું મૂલ્ય સંપૂર્ણપણે બીજાઓની તેને રાખવાની તૈયારી પર આધારિત છે.
- ઈથર અને અન્ય 'પ્લેટફોર્મ' કોઇન: આ એવી બ્લોકચેનને ચલાવે છે જેના પર સોફ્ટવેર એપ્લિકેશનો બનાવી શકાય છે.
- સ્ટેબલકોઇન: નિશ્ચિત મૂલ્ય, સામાન્ય રીતે એક યુએસ ડોલર, જાળવવા માટે રચાયેલા ટોકન, જેને સિદ્ધાંતમાં જારીકર્તા પાસે રાખેલા અનામત ભંડોળનો આધાર હોય છે.
- યુટિલિટી અને ગવર્નન્સ ટોકન: એવા ટોકન જે કોઈ સેવાની પહોંચ આપે છે, અથવા પ્રોજેક્ટ કેવી રીતે ચલાવવો તેમાં મત આપે છે.
- પ્રતિભૂતિ જેવા ટોકન અને ટોકનાઇઝ્ડ વાસ્તવિક-વિશ્વની એસેટ્સ: નફામાં હિસ્સો, દેવું અથવા ભૌતિક એસેટનું પ્રતિનિધિત્વ કરતા ટોકન. આ એવા ટોકન છે જેમને નિયંત્રિત નાણાકીય ઉત્પાદનો તરીકે ગણવામાં આવે તેની સૌથી વધુ શક્યતા છે.
- નોન-ફંજિબલ ટોકન (NFTs): કલા, સંગ્રહણીય વસ્તુઓ વગેરેનું પ્રતિનિધિત્વ કરવા વપરાતા અનન્ય ટોકન. ભારતીય કર કાયદો તેમને સ્પષ્ટપણે વર્ચ્યુઅલ ડિજિટલ એસેટની વ્યાખ્યામાં સમાવે છે.
- મીમ કોઇન: મજાક અથવા સામાજિક ઘટના તરીકે બનાવાયેલા ટોકન, જેનું કોઈ કાર્ય જ નથી. તેમની કિંમતો કેવળ લોકોના ધ્યાનથી નક્કી થાય છે.
કિંમત વિરુદ્ધ ઉપયોગ: એ પ્રશ્ન જે કોઈને પૂછવો ગમતો નથી
શેર નફો કમાતી કંપનીના એક હિસ્સાનું પ્રતિનિધિત્વ કરે છે. બોન્ડ વ્યાજ સાથે પરત ચુકવણીના વચનનું પ્રતિનિધિત્વ કરે છે. મોટા ભાગની ક્રિપ્ટો એસેટ્સમાં આમાંનું કંઈ નથી. તેમની કિંમત એ છે જે ઇચ્છુક ખરીદનાર ઇચ્છુક વેચનારને ચૂકવશે, તેથી વધુ કંઈ નહીં. મદ્રાસ હાઈકોર્ટે 2025માં બરાબર આ ભેદ દર્શાવ્યો: ડીમટીરિયલાઇઝ્ડ શેરનો ધારક લિક્વિડેશનમાં દાવો સાબિત કરી કંઈક વસૂલ કરી શકે છે, પરંતુ ક્રિપ્ટો એસેટના કિસ્સામાં આવું કંઈ અસ્તિત્વમાં નથી. તે ક્યારેય રોકાણ ન કરવાનું કારણ નથી. તે માત્ર એટલું જ રોકાણ કરવાનું કારણ છે જેટલું સંપૂર્ણપણે ગુમાવવું પરવડે.
ક્રિપ્ટો પરંપરાગત એસેટ્સથી કેવી રીતે અલગ છે
કાનૂની રીતે છ તફાવતો મહત્ત્વના છે:
- દાવો માંડવા માટે કોઈ જારીકર્તા નથી: બિટકોઇનનું કોઈ ડિરેક્ટર મંડળ નથી.
- ફરિયાદ કરવા માટે કોઈ બજાર નિયમનકાર નથી: ક્રિપ્ટો માટે કર વ્યવસ્થા અને મની-લોન્ડરિંગ વિરોધી નોંધણીની આવશ્યકતા છે, પરંતુ SEBI જેવો કોઈ ક્ષેત્રીય નિયમનકાર નથી.
- અંતિમતા: ચોરને કરાયેલું બ્લોકચેન હસ્તાંતરણ વ્યવહારમાં કાયમી હોય છે.
- કસ્ટડી જ સર્વસ્વ છે: એક્સચેન્જ પર રાખેલા ક્રિપ્ટોમાં તમે એક્સચેન્જની પ્રામાણિકતા, શોધનક્ષમતા (solvency) અને સુરક્ષા પર વિશ્વાસ મૂકો છો.
- તે ક્યારેય સૂતું નથી અને કોઈ સરહદ જાણતું નથી: એટલે જ અહીં વિદેશી હૂંડિયામણ અને મની-લોન્ડરિંગ કાયદો આટલો મહત્ત્વનો છે.
- તેની કર સારવાર અસાધારણ રીતે કઠોર છે: નુકસાન સરભર કરી શકાતું નથી, ખર્ચ બાદ મળતો નથી, અને તમે એસેટ ગમે તેટલો સમય રાખી હોય, દર 30 ટકા એકસમાન છે.
IV. ભાગ બે: ભારતીય કાયદો અહીં સુધી કેવી રીતે પહોંચ્યો, વર્ષવાર
દરેક પગલું તેના પહેલાંના પગલાની પ્રતિક્રિયા હતું.
- 2013 થી 2017: ભારતીય રિઝર્વ બેંક (Reserve Bank of India, RBI) વર્ચ્યુઅલ કરન્સીના વપરાશકર્તાઓ, ધારકો અને વેપારીઓને સાવચેત કરતી પહેલી પ્રેસ વિજ્ઞપ્તિઓ બહાર પાડે છે.
- 2018: RBI એક પરિપત્ર બહાર પાડી દરેક બેંક અને નિયંત્રિત સંસ્થાને વર્ચ્યુઅલ કરન્સીમાં વ્યવહાર કરનાર કોઈ પણ સાથે વ્યવહાર બંધ કરવા નિર્દેશ આપે છે. એક્સચેન્જો બેંકિંગ સેવાઓ ગુમાવે છે.
- 2020: Internet and Mobile Association of India v. Reserve Bank of India કેસમાં સર્વોચ્ચ અદાલત પ્રમાણસરતાના આધારે 2018નો પરિપત્ર રદ કરે છે, જેથી બેંકો ક્રિપ્ટો વ્યવસાયો માટે ફરી દ્વાર ખોલી શકે છે. અદાલતે એમ ઠરાવ્યું નહીં કે ક્રિપ્ટો કાયદેસર નાણું છે; તેણે ઠરાવ્યું કે બેંકિંગ સેવાઓનો સંપૂર્ણ બંધ પ્રમાણસર પ્રતિભાવ નહોતો.
- 2022: નાણા અધિનિયમ, 2022 (Finance Act, 2022) આવકવેરા અધિનિયમ, 1961 (Income-tax Act, 1961)માં 'વર્ચ્યુઅલ ડિજિટલ એસેટ'ની વ્યાખ્યા ઉમેરે છે, અને તેમના હસ્તાંતરણમાંથી થતી આવક પર 30 ટકાનો એકસમાન કર અને 1 ટકા સ્રોત પર કર કપાત દાખલ કરે છે.
- 2023: નાણા મંત્રાલય પાંચ ક્રિપ્ટો પ્રવૃત્તિઓને મની-લોન્ડરિંગ નિવારણ અધિનિયમ, 2002ના દાયરામાં લાવે છે. એક્સચેન્જો 'રિપોર્ટિંગ એન્ટિટી' બને છે જેમણે FIU-IND સાથે નોંધણી કરાવવી ફરજિયાત છે.
- 2024: એક મોટા ભારતીય એક્સચેન્જ પર સાયબર હુમલો થાય છે જેમાં આશરે USD 230 મિલિયનની ચોરી થાય છે.
- 2025: બોમ્બે હાઈકોર્ટ (Zanmai Labs Pvt. Ltd. v. Bitcipher Labs LLP) અને મદ્રાસ હાઈકોર્ટ (Rhutikumari v. Zanmai Labs Pvt. Ltd.) ઠરાવે છે કે એક્સચેન્જ પર રાખેલો ક્રિપ્ટો ગ્રાહક માટે ટ્રસ્ટમાં રાખવામાં આવે છે. મદ્રાસ હાઈકોર્ટ ઠરાવે છે કે ક્રિપ્ટો એસેટ 'મિલકત' છે, જેનો કબજો રાખી શકાય, ઉપભોગ કરી શકાય અને ટ્રસ્ટમાં રાખી શકાય.
- 2026: આવકવેરા અધિનિયમ, 2025 (Income-tax Act, 2025) અમલમાં આવે છે, જે 30 ટકાનો કર અને 1 ટકા કપાત ચાલુ રાખે છે, 'ક્રિપ્ટો-એસેટ'ની સ્પષ્ટ વ્યાખ્યા આપે છે, અને રિપોર્ટિંગ એન્ટિટીઓને ક્રિપ્ટો-એસેટ વ્યવહારોની જાણ કર વિભાગને કરવા બંધાયેલી કરે છે.
આ ઇતિહાસમાં બે દોરા ચાલે છે. પ્રથમ, કોઈ ભારતીય કાયદો ક્રિપ્ટો ખરીદવા, રાખવા કે વેચવા પર પ્રતિબંધ મૂકતો નથી. બીજું, કોઈ ભારતીય કાયદો ક્રિપ્ટોને નાણાં તરીકે માન્યતા આપતો નથી કે ક્રિપ્ટો બજારોનું નિયમન કરતો નથી. ભારતે જે રચ્યું છે તે કર, મની-લોન્ડરિંગ વિરોધી નોંધણી અને રિપોર્ટિંગની એક સીમારેખા છે, જેની અંદર રોકાણકારને મોટે ભાગે પોતાનું રક્ષણ જાતે કરવાનું રહે છે.
V. ભાગ ત્રણ: રોકાણ કરતાં પહેલાં, નાણાં ક્યાંથી આવે છે
પહેલો નિયમ: તમારાં પોતાનાં નાણાં, તમારા પોતાના ખાતામાંથી
ક્રિપ્ટોમાં જતો દરેક રૂપિયો કાયદેસર સ્રોત સુધી શોધી શકાય તેવો હોવો જોઈએ અને તમારા પોતાના નામના બેંક ખાતામાંથી જવો જોઈએ. જો નાણાં પિતરાઈના ખાતામાંથી આવ્યાં હોય, અથવા રોકડમાં મળ્યાં હોય, તો રોકાણને અસ્પષ્ટ રોકાણ ગણી 60 ટકાના એકસમાન દરે કર લગાવી શકાય છે (આવકવેરા અધિનિયમ, 2025ની કલમ 103, 104 અને 195). મની-લોન્ડરિંગ કાયદો બીજું સ્તર ઉમેરે છે: ગુનાની આવકનું પ્રતિનિધિત્વ કરતી મિલકત જપ્ત (attach) કરી શકાય છે.
ઉછીનાં નાણાં
ઉછીનાં નાણાંથી ક્રિપ્ટો ખરીદવું કાયદેસર છે પણ અવિવેકી છે, અને જો લોન રોકડમાં હોય તો બમણું અવિવેકી. આવકવેરા અધિનિયમ, 2025ની કલમ 185 ઇલેક્ટ્રોનિક ટ્રાન્સફર અથવા ચેક સિવાય અન્ય રીતે Rs. 20,000 કે તેથી વધુની લોન લેવા કે સ્વીકારવા પર પ્રતિબંધ મૂકે છે.
વિદેશી પ્લેટફોર્મ અને ઉદારીકૃત રેમિટન્સ યોજના
ઘણા રોકાણકારો વિદેશી પ્લેટફોર્મ પર નાણાં મોકલવા લલચાય છે. ત્રણ મુદ્દા સમજવા જરૂરી છે:
- વિદેશી હૂંડિયામણ કાયદો: વિદેશી હૂંડિયામણ વ્યવસ્થાપન અધિનિયમ, 1999 (Foreign Exchange Management Act, 1999) હેઠળ ઘડાયેલી ઉદારીકૃત રેમિટન્સ યોજના (Liberalised Remittance Scheme, LRS) હેઠળ વિદેશમાં રકમ મોકલતાં પહેલાં ભારતીય બેંકો સામાન્ય રીતે લેખિત ઘોષણા માગે છે કે નાણાંનો ઉપયોગ વર્ચ્યુઅલ કરન્સી ખરીદવા માટે નહીં થાય. ખોટી ઘોષણા ગંભીર બાબત છે.
- મની-લોન્ડરિંગ કાયદો: નોંધણી વગરના વિદેશી પ્લેટફોર્મનો ઉપયોગ કરવો એટલે એવા વ્યવસાય સાથે વ્યવહાર કરવો જેને ભારતીય કાયદો તમને સેવા આપવા માટે અધિકૃત ગણતો નથી.
- કર: વિદેશમાં રાખેલા ક્રિપ્ટોમાંથી થતી આવક ભારતમાં બરાબર એ જ રીતે કરપાત્ર છે જાણે તે અહીં રાખેલો હોય.
VI. ભાગ ચાર: ક્યાં અને કેવી રીતે ખરીદવું તેની પસંદગી
એકમાત્ર ગળણી જે મહત્ત્વની છે: FIU-IND નોંધણી
કોઈ પણ એક્સચેન્જ કે બ્રોકર વિશે સૌથી મહત્ત્વનો પ્રશ્ન એ છે કે તે મની-લોન્ડરિંગ નિવારણ અધિનિયમ, 2002 હેઠળ રિપોર્ટિંગ એન્ટિટી તરીકે FIU-IND સાથે નોંધાયેલું છે કે નહીં. નોંધણીનો અર્થ એ છે કે પ્લેટફોર્મે તમારી ઓળખ ચકાસવાની, રેકોર્ડ રાખવાની અને શંકાસ્પદ પ્રવૃત્તિની જાણ કરવાની બાંયધરી લીધી છે. એક રૂપિયો જમા કરાવતાં પહેલાં નોંધણીનો પુરાવો માગો.
'એક્સચેન્જ તમારા કોઇન રાખે છે' નો કાયદામાં અર્થ શું છે
જ્યારે તમે ભારતીય એક્સચેન્જ પર ખરીદો છો, ત્યારે એક્સચેન્જ કોઇન પોતાના વોલેટમાં રાખે છે અને તમને બેલેન્સ બતાવે છે. 2025માં બે હાઈકોર્ટે એ સિદ્ધાંત સ્થાપિત કર્યો જેની દરેક રોકાણકારને જરૂર છે: એક્સચેન્જ પરના કોઇન તમારી મિલકત છે, એક્સચેન્જ તમારા પ્રત્યે વિશ્વાસુ ફરજો (fiduciary duties) ધરાવતો કસ્ટોડિયન છે, અને તે તમારા કોઇનને પોતાના ગણી શકતું નથી.
સ્વ-કસ્ટડી: સ્વતંત્રતા અને તેની કિંમત
તમે નિયંત્રિત કરો છો તેવા વોલેટમાં કોઇન ખસેડવાથી એક્સચેન્જનું જોખમ સંપૂર્ણપણે દૂર થાય છે. તેનાથી દરેક સુરક્ષા જાળ પણ દૂર થાય છે. કાગળના ટુકડા પર લખેલો રિકવરી ફ્રેઝ ખોવાઈ જાય તો તેનો અર્થ સંપૂર્ણ અને ઉલટાવી ન શકાય તેવું નુકસાન થઈ શકે છે.
પીઅર-ટુ-પીઅર સોદા અને 'વેચતો એક મિત્ર'
સીધી બીજી વ્યક્તિ પાસેથી ખરીદવાથી અનુપાલનનો દરેક બોજ તમારા પર આવે છે. સ્રોત પર એક ટકા કર કાપવા માટે તમે જવાબદાર વ્યક્તિ બની શકો છો. વેચનારના કોઇન છેતરપિંડીની આવક છે કે નહીં તે જાણવાનો તમારી પાસે કોઈ માર્ગ નથી.
VII. ભાગ પાંચ: વ્યવહાર પોતે
તમે ખરીદો ત્યારે શું થાય છે
ખરીદી પોતે કોઈ આવકવેરો આકર્ષતી નથી. તે જે સર્જે છે તે એક રેકોર્ડ છે: એક્સચેન્જ સોદો, કિંમત અને સમય નોંધે છે, અને આવકવેરા અધિનિયમ, 2025ની કલમ 509 હવે નિર્ધારિત રિપોર્ટિંગ એન્ટિટીઓને વ્યવહારોની જાણ કર વિભાગને કરવા બંધાયેલી કરે છે. તમે ચૂકવેલી કિંમત વેચાણ વખતે તમારી એકમાત્ર મંજૂર કપાત છે, અને તે સાબિત કરવાનો બોજ તમારો છે.
તમે વેચો ત્યારે શું થાય છે: એક ટકાની કપાત
વર્ચ્યુઅલ ડિજિટલ એસેટના હસ્તાંતરણ માટે અવેજ તરીકે ચૂકવાતી કોઈ પણ રકમ પર એક ટકાના દરે સ્રોત પર કર કપાત લાગુ પડે છે. એક્સચેન્જ પર, એક્સચેન્જ કર કાપે છે અને તમારા કાયમી ખાતા નંબર (permanent account number, PAN) સામે જમા કરાવે છે. પીઅર-ટુ-પીઅર સોદામાં કપાત ખરીદનારે કરવાની હોય છે. એક કોઇનની બીજા કોઇન સાથે અદલાબદલી હસ્તાંતરણ છે, અને જ્યાં રોકડની કોઈ આપ-લે ન થાય ત્યાં કાયદો ચૂકવનાર પાસે અપેક્ષા રાખે છે કે અવેજ છૂટો કરતાં પહેલાં કર ચૂકવાઈ ગયો છે તેની ખાતરી કરે.
રેકોર્ડ: ઓડિટનો નિર્ણય કરતી શિસ્ત
માત્ર સંપાદન ખર્ચ જ બાદ મળતો હોવાથી, તમારા રેકોર્ડ રૂપિયે રૂપિયાનો મેળ બેસાડે તેવા હોવા જોઈએ. દરેક સોદા માટે રાખો: તારીખ, એસેટ, જથ્થો, રૂપિયામાં મૂલ્ય, એક્સચેન્જ કે સામો પક્ષ, તેનું ભંડોળ પૂરું પાડનાર બેંક વ્યવહાર, અને કાપેલો કર.
VIII. ભાગ છ: કર, સંપૂર્ણ રીતે
દર અને નિયમો
વર્ચ્યુઅલ ડિજિટલ એસેટના હસ્તાંતરણમાંથી થતી આવક પર લાગુ સરચાર્જ અને સેસ ઉપરાંત 30 ટકાના એકસમાન દરે કર લાગે છે. અધિનિયમ સંપાદન ખર્ચ સિવાય કોઈ પણ ખર્ચ કે ભથ્થાની કપાત આપતો નથી. હસ્તાંતરણ પરનું નુકસાન અન્ય કોઈ આવક સામે સરભર કરી શકાતું નથી, અને પછીનાં વર્ષોમાં આગળ લઈ જઈ શકાતું નથી. ટૂંકા ગાળા અને લાંબા ગાળાના ધારણ વચ્ચે કોઈ ભેદ નથી, અને ઇન્ડેક્સેશન નથી.
જે પોર્ટફોલિયોમાં એક કોઇન પર Rs. 3,00,000નો નફો અને બીજા કોઇન પર Rs. 3,00,000નું નુકસાન થયું હોય, તેની કર કાયદાની નજરે Rs. 3,00,000ની કરપાત્ર આવક છે અને સરચાર્જ તથા સેસ પહેલાં Rs. 90,000નો કર બને છે.
કઈ કલમ, કયો અધિનિયમ
01/04/2026થી આવકવેરા અધિનિયમ, 2025 લાગુ પડે છે. વ્યાખ્યા કલમ 2(111)માં છે; 30 ટકાનો કર કલમ 194(1)માં; એક ટકાની કપાત કલમ 393(1)માં; અને રિપોર્ટિંગની જવાબદારી કલમ 509માં.
ભેટ, એરડ્રોપ, માઇનિંગ અને સ્ટેકિંગ
ભેટ સંબંધી જોગવાઈઓના હેતુ માટે વર્ચ્યુઅલ ડિજિટલ એસેટ 'મિલકત' છે. જો તમને અવેજ વગર ક્રિપ્ટો મળે, અને તેનું મૂલ્ય Rs. 50,000થી વધુ હોય, તો તે સંપૂર્ણ મૂલ્ય તમારા હાથમાં કરપાત્ર છે (કલમ 92(2)(m)). એરડ્રોપ, માઇનિંગ કે સ્ટેકિંગ દ્વારા મળેલા કોઇન જાહેર કરવા જોઈએ અને મળ્યાના દિવસે તેમનું મૂલ્ય નોંધવું જોઈએ.
રોકાણકાર કે વેપારી?
30 ટકાનો કર વર્ચ્યુઅલ ડિજિટલ એસેટના હસ્તાંતરણમાંથી થતી કોઈ પણ આવકને લાગુ પડે છે, પછી ભલે તે મૂડી એસેટ હોય કે ન હોય. ખર્ચ અને નુકસાનની નામંજૂરી બંને સ્થિતિમાં લાગુ પડે છે.
કોણ નજર રાખે છે
દરેક વેચાણ પર કાપેલો કર તમારા PAN સામે જમા થાય છે. રિપોર્ટિંગ એન્ટિટીઓએ વ્યવહારોની જાણ કરવી પડે છે. નાણાકીય ખાતાની માહિતીના આંતરરાષ્ટ્રીય સ્વયંસંચાલિત આદાનપ્રદાનના નિયમો હવે ક્રિપ્ટો-એસેટ્સને પણ લાગુ પડે છે. આવક ઓછી દર્શાવવાથી ભારે દંડ થાય છે.
IX. ભાગ સાત: રોકડ એ એક એવી વસ્તુ કેમ છે જેને તમારે ક્યારેય સ્પર્શવી ન જોઈએ
રોકડ અને ક્રિપ્ટો એવું સંયોજન છે જેના પ્રત્યે કાયદો ખાસ કડક વલણ રાખે છે.
- રોકડની પ્રાપ્તિ પોતે દંડપાત્ર છે: આવકવેરા અધિનિયમ, 2025ની કલમ 186 જોગવાઈ કરે છે કે કોઈ વ્યક્તિએ ઇલેક્ટ્રોનિક ટ્રાન્સફર અથવા ચેક સિવાય અન્ય રીતે કોઈ વ્યક્તિ પાસેથી એક દિવસમાં કુલ Rs. 2,00,000 કે તેથી વધુ રકમ મેળવવી નહીં. કલમ 451 મેળવેલી રકમ જેટલા દંડની છૂટ આપે છે.
- ક્રિપ્ટોનો સ્રોત અસ્પષ્ટ બની જાય છે: રોકડથી ખરીદેલા ક્રિપ્ટોનો કોઈ બેંક માર્ગ હોતો નથી. રોકાણને અસ્પષ્ટ એસેટ ગણી 60 ટકાના એકસમાન દરે કર લગાવી શકાય છે.
- મની લોન્ડરિંગ: જો રોકડના બદલામાં તમને મળેલા કોઇન કોઈ દૂષિત વોલેટમાંથી પસાર થયા હોય, તો તેમને પ્રાપ્ત કરનાર વોલેટ કે બેંક ખાતું ફ્રીઝ થઈ શકે છે.
- તમને તમારાં નાણાં પાછાં નહીં મળે: ક્રિપ્ટો છેતરપિંડીની સૌથી સામાન્ય પદ્ધતિ રોકડ પીઅર-ટુ-પીઅર સોદો છે. બેંક ટ્રાન્સફર માર્ગ છોડે છે. રોકડ કશું છોડતી નથી.
X. ભાગ આઠ: જ્યારે કંઈક ખોટું થાય
છેતરપિંડી અને ચોરી
તરત જાણ કરો. ગૃહ મંત્રાલય નાણાકીય છેતરપિંડીની તાત્કાલિક જાણ માટે ટોલ-ફ્રી હેલ્પલાઇન 1930 ચલાવે છે. ફરિયાદ પછી પ્રથમ માહિતી અહેવાલ (first information report) નોંધાવો.
એક્સચેન્જ તમારું ખાતું ફ્રીઝ કરે અથવા નિષ્ફળ જાય
2025ના ચુકાદાઓ રોકાણકારને એવો આધાર આપે છે જે તેની પાસે પહેલાં નહોતો. જો પ્લેટફોર્મના વપરાશકર્તા કરારમાં લવાદની જોગવાઈ હોય, તો ભારતીય અદાલત ભારતમાં રહેલી એસેટ્સના સંબંધમાં લવાદ અને સમાધાન અધિનિયમ, 1996 (Arbitration and Conciliation Act, 1996)ની કલમ 9 હેઠળ વચગાળાનું રક્ષણ આપી શકે છે. જ્યાં પ્લેટફોર્મ FIU-IND સાથે નોંધણી વગરની વિદેશી સંસ્થા હોય, ત્યાં વ્યવહારુ ઉપાયો તીવ્ર રીતે ઘટી જાય છે.
કર નોટિસ
ક્રિપ્ટો સંબંધી ઘણી નોટિસો ત્રીજા પક્ષે જે જાણ કરી અને રિટર્નમાં જે જાહેર કરાયું તે વચ્ચેના તફાવતમાંથી ઊભી થાય છે. તમારા મેળ બેસાડેલા રેકોર્ડ સાથે સમયમર્યાદામાં જવાબ આપો.
XI. ભાગ નવ: ધારણ, અને વારસામાં સોંપણી
નોંધાયેલા એક્સચેન્જ પર રાખેલો ક્રિપ્ટો મૃત્યુ પર લગભગ બેંક બેલેન્સની જેમ જ હસ્તાંતરિત થાય છે. સ્વ-કસ્ટડીમાં રાખેલો ક્રિપ્ટો માત્ર તેને જ મળે છે જેની પાસે કી હોય. સાવચેતીભર્યો ઉપાય એ છે કે વસિયતનામા સાથે અથવા બેંક લોકરમાં રાખેલો સીલબંધ સૂચના પત્ર, જે દરેક વોલેટ અને તેનો રિકવરી ફ્રેઝ ક્યાં સંગ્રહિત છે તે ઓળખાવે. રિકવરી ફ્રેઝ વસિયતનામામાં પોતે ન લખો.
ધારણ દરમિયાન, એસેટને કર કાયદો જે રીતે જુએ છે તે રીતે જુઓ: એક અલગ ખાનું. ક્રિપ્ટો વડે માલ કે સેવાઓની ચુકવણી કરવી પોતે એક હસ્તાંતરણ છે, જેમાં કોઈ પણ નફા પર 30 ટકા કર લાગે છે અને એક ટકા કપાત લાગુ પડે છે.
આ નિબંધો જે પ્રશ્નો ઉઠાવે છે તેના પર બે મિનિટની સમજૂતીઓ.
ઓફિસ તેના વિસ્તૃત લેખનનાં ટૂંકાં વિડિયો સંસ્કરણો પ્રકાશિત કરે છે. આ લેખ માટેની સમજૂતી રજૂ થાય ત્યારે સૂચના મેળવવા માટે સબ્સ્ક્રાઇબ કરો.
ઉલ્લેખિત સ્ત્રોતો અને જોગવાઈઓ
કાયદાઓ અને નિયમો
- આવકવેરા અધિનિયમ, 1961 (Income-tax Act, 1961), નાણા અધિનિયમ, 2022 (Finance Act, 2022) દ્વારા સુધાર્યા મુજબ (વર્ચ્યુઅલ ડિજિટલ એસેટ્સ)
- આવકવેરા અધિનિયમ, 2025 (Income-tax Act, 2025): કલમ 2(111), 92(2)(m), 103, 104, 185, 186, 194(1), 195, 393(1), 451 અને 509
- મની-લોન્ડરિંગ નિવારણ અધિનિયમ, 2002 (Prevention of Money-laundering Act, 2002)
- વિદેશી હૂંડિયામણ વ્યવસ્થાપન અધિનિયમ, 1999 (Foreign Exchange Management Act, 1999) અને તે હેઠળ ઘડાયેલી ઉદારીકૃત રેમિટન્સ યોજના
- લવાદ અને સમાધાન અધિનિયમ, 1996 (Arbitration and Conciliation Act, 1996): કલમ 9
કેસો
- Internet and Mobile Association of India v. Reserve Bank of India (2020)
- Zanmai Labs Pvt. Ltd. v. Bitcipher Labs LLP, બોમ્બે હાઈકોર્ટ, 2025
- Rhutikumari v. Zanmai Labs Pvt. Ltd., મદ્રાસ હાઈકોર્ટ, 2025
સત્તાવાર દસ્તાવેજો
- વર્ચ્યુઅલ કરન્સીમાં વ્યવહાર કરનાર વ્યક્તિઓ સાથે વ્યવહાર બંધ કરવા બેંકો અને નિયંત્રિત સંસ્થાઓને નિર્દેશ આપતો ભારતીય રિઝર્વ બેંકનો 2018નો પરિપત્ર
- નાણા મંત્રાલય, 2023: પાંચ ક્રિપ્ટો પ્રવૃત્તિઓ મની-લોન્ડરિંગ નિવારણ અધિનિયમ, 2002ના દાયરામાં લાવવામાં આવી
વારંવાર પૂછાતા પ્રશ્નો
શું ભારતમાં બિટકોઇન અને અન્ય ક્રિપ્ટો ખરીદવું કાયદેસર છે?
ભારતમાં ક્રિપ્ટો ખરીદવા, રાખવા અને વેચવા પર પ્રતિબંધ નથી. Internet and Mobile Association of India v. Reserve Bank of India કેસમાં સર્વોચ્ચ અદાલતે 2020માં એ 2018નો પરિપત્ર રદ કર્યો જેણે ક્રિપ્ટો વ્યવસાયોને બેંકિંગ સેવાઓથી વંચિત કર્યા હતા, પરંતુ અદાલતે એમ ઠરાવ્યું નહીં કે ક્રિપ્ટો કાયદેસર નાણું છે. કોઈ ભારતીય કાયદો ક્રિપ્ટો પર પ્રતિબંધ મૂકતો નથી, અને કોઈ કાયદો તેને નાણાં તરીકે માન્યતા આપતો નથી કે ભારતીય પ્રતિભૂતિ અને વિનિમય બોર્ડ શેરબજારોનું નિયમન કરે છે તે રીતે ક્રિપ્ટો બજારોનું નિયમન કરતો નથી. જે અસ્તિત્વમાં છે તે કર, મની-લોન્ડરિંગ વિરોધી નોંધણી અને રિપોર્ટિંગની એક સીમારેખા છે, જેની અંદર રોકાણકારને મોટે ભાગે પોતાનું રક્ષણ જાતે કરવાનું રહે છે.
ભારતમાં ક્રિપ્ટોમાંથી થતી આવક પર કેવી રીતે કર લાગે છે?
વર્ચ્યુઅલ ડિજિટલ એસેટ (virtual digital asset)ના હસ્તાંતરણમાંથી થતી આવક પર, એસેટ મૂડી એસેટ હોય કે ન હોય, લાગુ સરચાર્જ અને સેસ ઉપરાંત 30 ટકાના એકસમાન દરે કર લાગે છે. સંપાદન ખર્ચ સિવાય કોઈ પણ ખર્ચ કે ભથ્થાની કપાત મળતી નથી. ટૂંકા ગાળા અને લાંબા ગાળાના ધારણ વચ્ચે કોઈ ભેદ નથી, અને ઇન્ડેક્સેશન નથી. 01/04/2026થી આવકવેરા અધિનિયમ, 2025 (Income-tax Act, 2025) લાગુ પડે છે: વ્યાખ્યા કલમ 2(111)માં, કરનો બોજ કલમ 194(1)માં, એક ટકાની કપાત કલમ 393(1)માં અને રિપોર્ટિંગની જવાબદારી કલમ 509માં છે.
શું એક ક્રિપ્ટો એસેટ પરનું નુકસાન બીજી એસેટ પરના નફા સામે સરભર કરી શકાય?
ના. વર્ચ્યુઅલ ડિજિટલ એસેટના હસ્તાંતરણ પરનું નુકસાન અન્ય કોઈ આવક સામે સરભર કરી શકાતું નથી, અને પછીનાં વર્ષોમાં આગળ લઈ જઈ શકાતું નથી. ધારક રોકાણકાર હોય કે વેપારી, આ નામંજૂરી લાગુ પડે છે. પરિણામ કઠોર હોઈ શકે: જે પોર્ટફોલિયોમાં એક કોઇન પર Rs. 3,00,000નો નફો અને બીજા કોઇન પર Rs. 3,00,000નું નુકસાન થયું હોય, તેની કર કાયદાની નજરે Rs. 3,00,000ની કરપાત્ર આવક છે અને સરચાર્જ તથા સેસ પહેલાં Rs. 90,000નો કર બને છે, જોકે રોકાણકારે એકંદરે કંઈ કમાયું નથી.
ક્રિપ્ટો પર 1 ટકા TDS શું છે, અને તે કોણ કાપે છે?
વર્ચ્યુઅલ ડિજિટલ એસેટના હસ્તાંતરણ માટે અવેજ તરીકે ચૂકવાતી કોઈ પણ રકમ પર એક ટકાના દરે સ્રોત પર કર કપાત (tax deducted at source) લાગુ પડે છે, જે હવે આવકવેરા અધિનિયમ, 2025ની કલમ 393(1) હેઠળ છે. એક્સચેન્જ પર, એક્સચેન્જ કર કાપે છે અને વેચનારના કાયમી ખાતા નંબર (permanent account number) સામે જમા કરાવે છે. પીઅર-ટુ-પીઅર સોદામાં ખરીદનારે કપાત કરવાની હોય છે, તેથી મિત્ર પાસેથી ખરીદનાર વ્યક્તિ તેના માટે જવાબદાર બની શકે છે. એક કોઇનની બીજા કોઇન સાથે અદલાબદલી પણ હસ્તાંતરણ છે, અને જ્યાં રોકડની કોઈ આપ-લે ન થાય ત્યાં ચૂકવનારે અવેજ છૂટો કરતાં પહેલાં કર ચૂકવાઈ ગયો છે તેની ખાતરી કરવી જોઈએ.
ક્રિપ્ટો વ્યવહારોને કયું રિપોર્ટિંગ લાગુ પડે છે?
2023થી પાંચ ક્રિપ્ટો પ્રવૃત્તિઓ મની-લોન્ડરિંગ નિવારણ અધિનિયમ, 2002 (Prevention of Money-laundering Act, 2002)ના દાયરામાં આવે છે, તેથી એક્સચેન્જો રિપોર્ટિંગ એન્ટિટી છે જેમણે ફાઇનાન્શિયલ ઇન્ટેલિજન્સ યુનિટ, ઇન્ડિયા (FIU-IND) સાથે નોંધણી કરાવવી, ઓળખ ચકાસવી, રેકોર્ડ રાખવા અને શંકાસ્પદ પ્રવૃત્તિની જાણ કરવી ફરજિયાત છે. આવકવેરા અધિનિયમ, 2025ની કલમ 509 હેઠળ નિર્ધારિત રિપોર્ટિંગ એન્ટિટીઓએ ક્રિપ્ટો-એસેટ વ્યવહારોની જાણ કર વિભાગને કરવી પડે છે, અને દરેક વેચાણ પર કાપેલો કર વેચનારના કાયમી ખાતા નંબર સામે જમા થાય છે. નાણાકીય ખાતાની માહિતીના આંતરરાષ્ટ્રીય સ્વયંસંચાલિત આદાનપ્રદાનના નિયમો હવે ક્રિપ્ટો-એસેટ્સને પણ લાગુ પડે છે. ઘણી નોટિસો ત્રીજા પક્ષે જે જાણ કરી અને રિટર્નમાં જે જાહેર કરાયું તે વચ્ચેના તફાવતમાંથી ઊભી થાય છે.
આ જવાબો ઉપરના લેખના શૈક્ષણિક સારાંશ છે; તે કોઈ વ્યક્તિગત બાબત અંગે કાનૂની સલાહ નથી.
સુધારા: જો તમને આ લેખમાં કાયદા કે હકીકતની કોઈ ભૂલ જણાય, તો 'Correction' (સુધારો) વિષય સાથે contact@lokeshbhardwajlawoffices.com પર લખો. સુધારા લખાણમાં કરવામાં આવે છે અને અહીં તારીખ સાથે નોંધવામાં આવે છે.
આ લેખ માત્ર સામાન્ય માહિતી અને જાહેર કાનૂની શિક્ષણ માટે પ્રકાશિત કરવામાં આવ્યો છે. તે કાનૂની સલાહ, રોકાણ સલાહ કે કર સલાહ નથી, તે કોઈ ક્રિપ્ટો-એસેટ, ટોકન, એક્સચેન્જ કે પ્લેટફોર્મની ભલામણ કરતો નથી, અને તે એડવોકેટ અને અસીલ વચ્ચેનો સંબંધ સ્થાપિત કરતો નથી. ક્રિપ્ટો-એસેટ્સ અસ્થિર હોય છે અને ધારક રોકેલી સંપૂર્ણ રકમ ગુમાવી શકે છે. દરેક વ્યવહાર તેની પોતાની હકીકતો અને દસ્તાવેજો પર આધાર રાખે છે, અને દર્શાવેલો કાયદો 24/09/2026ના રોજ સમજાયા મુજબનો છે અને તેમાં ફેરફાર થઈ શકે છે. વાચકોએ કાર્યવાહી કરતાં પહેલાં, કર સહિત, પોતાની હકીકતોને અનુરૂપ સલાહ મેળવવી જોઈએ. બાર કાઉન્સિલ ઓફ ઇન્ડિયાના નિયમો, પ્રકરણ II, ભાગ VI, નિયમ 36ના પાલનમાં પ્રકાશિત. આ લેખનો કોઈ પણ ભાગ વ્યાવસાયિક કામગીરી મેળવવા કે જાહેરાત કરવાના હેતુથી નથી.
← લેખો