Lokesh Bhardwaj Law Offices ← બધાં કાર્યક્ષેત્રો

આ પાનું અંગ્રેજીમાં લખાયેલા પાનાનો અનુવાદ છે. બંનેમાં ફરક હોય ત્યાં અંગ્રેજી લખાણ માન્ય ગણાશે. અંગ્રેજી પાનું વાંચો

Lokesh Bhardwaj Law Offices · એડવોકેટ્સ અને કાનૂની સલાહકારો, નવી દિલ્હી · lokeshbhardwajlawoffices.com
કાર્યક્ષેત્ર

ખાતાકીય તપાસની કાર્યપદ્ધતિ: ચાર્જશીટથી રજૂઆત સુધી

ખાતાકીય તપાસ એ કાર્યપદ્ધતિ છે જે રાજ્યએ પોતાના કર્મચારીને શિક્ષા કરતાં પહેલાં અનુસરવી પડે, અને તેમાં સરકારી કર્મચારીના મોટા ભાગના અધિકારો એ છે કે ચોક્કસ પગલું ચોક્કસ રીતે લેવાય.

ટૂંકમાં

તમે સાંભળશો તે શબ્દો

આરોપોનું મેમોરેન્ડમ (Memorandum of charge, ચાર્જશીટ)
મોટી શિક્ષાની તપાસ શરૂ કરતો દસ્તાવેજ: નિશ્ચિત અને અલગ અલગ આરોપના મુદ્દા, આક્ષેપોનું નિવેદન, અને આધાર રખાયેલા દસ્તાવેજો અને સાક્ષીઓની યાદી (નિયમ 14(3)).
શિસ્ત સત્તાધિકારી (Disciplinary authority)
શિક્ષા કરવા માટે સત્તા ધરાવતો સત્તાધિકારી. તે આરોપ ઘડે છે, તપાસ અધિકારીની નિમણૂક કરે છે અને અહેવાલ પરથી કેસનો નિર્ણય લે છે.
તપાસ અધિકારી (Inquiring authority, inquiry officer)
જે અધિકારી, ક્યારેક નિવૃત્ત, તપાસ ચલાવે છે અને દરેક આરોપ પર તારણોનો અહેવાલ આપે છે. તે ખાતાના પ્રતિનિધિ તરીકે નહીં, પણ સ્વતંત્ર નિર્ણાયક તરીકે કામ કરે છે.
રજૂઆત અધિકારી (Presenting officer)
તપાસ અધિકારી સમક્ષ ખાતાનો કેસ રજૂ કરવા નિયુક્ત સરકારી કર્મચારી કે કાયદા વ્યવસાયી (નિયમ 14(5)(c)).
બચાવ સહાયક (Defence assistant)
બીજા કાર્યરત કે નિવૃત્ત સરકારી કર્મચારી, જે આરોપિત અધિકારીને બચાવ રજૂ કરવામાં મદદ કરે છે, સાક્ષીઓની ઊલટતપાસ સહિત.
બચાવનું લેખિત નિવેદન (Written statement of defence)
આરોપોના મેમોરેન્ડમનો આરોપિત અધિકારીનો જવાબ, જે દરેક મુદ્દો સ્વીકારે કે નકારે છે અને જણાવે છે કે અધિકારી રૂબરૂ સાંભળવામાં આવે એવું ઇચ્છે છે કે નહીં.
એકતરફી તપાસ (Ex parte inquiry)
અધિકારી જવાબ ન આપે કે હાજર ન થાય ત્યાં તેની ગેરહાજરીમાં ચલાવાતી તપાસ (નિયમ 14(20)).
અસંમતિની નોંધ (Disagreement note)
તપાસ અધિકારીનાં તારણોથી જુદા પડવા માટે શિસ્ત સત્તાધિકારીનાં કામચલાઉ કારણો, જે રજૂઆત માટે અધિકારીને અપાય છે.

વિગતવાર

કારણદર્શક નોટિસ અને ચાર્જશીટના જવાબો

પહેલાં ઓળખો કે શું મળ્યું છે. હકીકત શોધવાની કવાયતમાં ખુલાસો માગતો પત્ર આરોપ નથી. નિયમ 16 હેઠળનો મેમોરેન્ડમ નાની શિક્ષાની દરખાસ્ત કરે છે અને રજૂઆત મંગાવે છે. નિયમ 14 હેઠળનો મેમોરેન્ડમ મોટી શિક્ષા માટે આરોપના મુદ્દા ઘડે છે અને બચાવનું લેખિત નિવેદન મંગાવે છે.

બચાવના લેખિત નિવેદન માટે સમય

નિયમ 14(4) મુજબ આરોપના મુદ્દા, આક્ષેપોનું નિવેદન અને દસ્તાવેજો તથા સાક્ષીઓની યાદીઓ પહોંચાડવી પડે, અને બચાવ નિર્દિષ્ટ સમયમાં દાખલ કરવો પડે. કર્મચારી અને તાલીમ વિભાગ (Department of Personnel and Training, DoPT) તેની 26/03/2024 ની સંકલિત માર્ગદર્શિકામાં 15 દિવસ આપે છે, જે નોંધેલાં કારણોસર એક વખતે 15 દિવસ સુધી વધારી શકાય, અને આરોપો મળ્યાથી 45 દિવસથી વધુ નહીં. સમય પૂરો થાય તે પહેલાં વધુ સમય માટે લેખિતમાં માગણી કરો.

જવાબમાં શું થવું જોઈએ

  • પહેલાં યાદીમાંના દરેક દસ્તાવેજની માગણી કરો, અને વિનંતી નોંધાવો.
  • દરેક મુદ્દો અલગથી સ્વીકારો કે નકારો. બધા સ્વીકારાય તો તપાસ વગર તારણો નોંધાય છે (નિયમ 14(5)(a)), તેથી ઢીલી કબૂલાતથી કેસ પૂરો થઈ શકે.
  • મૂળ સુધી જતા વાંધા ઉઠાવો: સત્તાધિકારીની ક્ષમતા, અસ્પષ્ટતા, પહેલેથી તપાસાયેલો આરોપ, ભંગ થયો હોવાનું કહેવાય એવો કોઈ નિયમ નહીં, અને ખુલાસા વગરનો વિલંબ.
  • જણાવો કે અધિકારી રૂબરૂ સાંભળવામાં આવે એવું ઇચ્છે છે કે નહીં.

આ તબક્કે અદાલત ભાગ્યે જ કાર્યવાહી રોકે છે. Union of India v. Kunisetty Satyanarayana, (2006) 12 SCC 28 માં સુપ્રીમ કોર્ટે ઠરાવ્યું કે સામાન્ય રીતે ચાર્જશીટ કે કારણદર્શક નોટિસ સામે કોઈ રિટ થઈ શકતી નથી, સિવાય કે અધિકારક્ષેત્ર વગર અપાયેલી હોય એવા દુર્લભ કિસ્સાઓમાં. બચાવ તપાસની અંદર જ કરવો પડે.

જ્યાં એ જ હકીકતો પર ફોજદારી કેસ પડતર હોય, ત્યાં બંને આગળ વધી શકે. Capt. M. Paul Anthony v. Bharat Gold Mines Ltd., (1999) 3 SCC 679 માં સુપ્રીમ કોર્ટે ઠરાવ્યું કે એકસાથે કાર્યવાહી પર કોઈ પ્રતિબંધ નથી, પણ જ્યાં ફોજદારી આરોપ ગંભીર હોય, સમાન હકીકતો પર આધારિત હોય અને તેમાં હકીકત અને કાયદાના જટિલ પ્રશ્નો હોય, ત્યાં ખાતાકીય તપાસ મોકૂફ રાખી શકાય, જોકે અનિશ્ચિત સમય માટે નહીં. ખાતાકીય સાબિતીનું ધોરણ સંભાવનાઓની સરસાઈ છે.

CCS (CCA) નિયમો હેઠળ મોટી શિક્ષાની તપાસ

નિયમ 11 નવ શિક્ષાઓની યાદી આપે છે. પહેલી ચાર, કલમ (iii a) માંના એક તબક્કાના ઘટાડા સાથે, નાની છે. કલમો (v) થી (ix) મોટી છે: ઇજાફા અંગેના નિર્દેશો સાથે નિર્દિષ્ટ સમયગાળા માટે પગારના નીચલા તબક્કે ઘટાડો, નીચલા સમય-ધોરણ, ગ્રેડ, જગ્યા કે સેવામાં ઘટાડો, ફરજિયાત નિવૃત્તિ, નોકરીમાંથી દૂર કરવું અને બરતરફી. નિયમ 14(1) નિયમો 14 અને 15 મુજબ ચલાવાયેલી તપાસ પછી સિવાય કોઈ પણ મોટી શિક્ષાની મનાઈ કરે છે, જે ભારતના બંધારણના અનુચ્છેદ 311(2) ને અમલી બનાવે છે.

તપાસના તબક્કા

  1. નિમણૂક. શિસ્ત સત્તાધિકારી જાતે તપાસ કરે છે અથવા તપાસ અધિકારીની નિમણૂક કરે છે, જે નિવૃત્ત સરકારી કર્મચારી હોઈ શકે (નિયમ 14(2)); જાતીય સતામણીની ફરિયાદ માટે ફરિયાદ સમિતિ તપાસ અધિકારી ગણાય છે. રજૂઆત અધિકારીની નિમણૂક થઈ શકે (નિયમ 14(5)(c)).
  2. હાજરી અને દલીલ. તપાસ અધિકારીને કાગળો મળ્યાના દસ કામકાજી દિવસમાં અધિકારી હાજર થાય છે, જે દસ દિવસ વધારી શકાય (નિયમ 14(7)); ગુનાની કોઈ પણ કબૂલાત નોંધાય છે (નિયમો 14(9) અને 14(10)).
  3. તૈયારી. દસ્તાવેજોના નિરીક્ષણ, બચાવના સાક્ષીઓની યાદી અને વધુ દસ્તાવેજો માટેની નોટિસ માટે કેસ (30 દિવસ સુધી) મુલતવી રખાય છે (નિયમ 14(11)).
  4. ખાતાના પુરાવા. સાક્ષીઓની જુબાની અને ઊલટતપાસ થાય છે (નિયમ 14(14)). નવા પુરાવાની છૂટ આપી શકાય, પણ ખામી પૂરવા માટે નહીં (નિયમ 14(15) ની નોંધ).
  5. બચાવ. અધિકારી બચાવ જણાવે છે, પોતે પુરાવો આપી શકે અને સાક્ષીઓને બોલાવે છે (નિયમો 14(16) અને 14(17)). અધિકારીએ પુરાવો ન આપ્યો હોય તો તપાસ અધિકારીએ તેની વિરુદ્ધના સંજોગો અંગે તેને સામાન્ય રીતે પ્રશ્ન પૂછવા પડે (નિયમ 14(18)); DoPT નું 18/02/2015 નું OM ચેતવે છે કે આ ચૂકી જવાથી તપાસો રદ થઈ છે.
  6. લેખિત દલીલો અને અહેવાલ. લેખિત દલીલો દાખલ કરી શકાય, પહેલાં રજૂઆત અધિકારીની (નિયમ 14(19)). અહેવાલ દરેક આરોપ, બચાવ, પુરાવાનું મૂલ્યાંકન અને કારણો સાથેનાં તારણો જણાવે છે (નિયમ 14(23)).

સમયમર્યાદાઓ

02/06/2017 ના G.S.R. 548(E) થી, તપાસ અધિકારીએ પોતાનો નિમણૂક આદેશ મળ્યાના છ મહિનામાં અહેવાલ આપવો જોઈએ; શિસ્ત સત્તાધિકારી નોંધેલાં કારણોસર એક વખતે છ મહિના સુધી સમય વધારી શકે (નિયમ 14(24)). DoPT ની સૂચનાઓ એવી અપેક્ષા પણ રાખે છે કે મોટી શિક્ષાનો કેસ ચાર્જશીટના 18 મહિનામાં પૂરો થાય. ફક્ત વિલંબથી કાર્યવાહી રદ થતી નથી, પણ નુકસાન કરતો ખુલાસા વગરનો વિલંબ પડકારનો આધાર છે.

State of U.P. v. Saroj Kumar Sinha, (2010) 2 SCC 772 માં સુપ્રીમ કોર્ટે ઠરાવ્યું કે તપાસ અધિકારી ખાતાનો પ્રતિનિધિ નહીં, પણ સ્વતંત્ર નિર્ણાયક છે; એકતરફી તપાસમાં પણ ખાતાએ પોતાના દસ્તાવેજો પુરાવા દ્વારા સાબિત કરવા પડે.

નિયમોમાં સમયાંતરે સુધારા થાય છે, જેમાં કેન્દ્રીય સિવિલ સેવા (વર્ગીકરણ, નિયંત્રણ અને અપીલ) સુધારા નિયમો, 2025 (Central Civil Services (Classification, Control and Appeal) Amendment Rules, 2025) (12/01/2026 નું G.S.R. 21(E)) પણ આવે છે, તેથી દરેક નિયમ આદેશની તારીખે જે રીતે હતો તે રીતે વાંચવો જોઈએ.

AIS (શિસ્ત અને અપીલ) નિયમો હેઠળની તપાસ

અખિલ ભારતીય સેવાઓ અધિનિયમ, 1951 (All India Services Act, 1951) ની કલમ 3(1) હેઠળ ઘડાયેલા AIS નિયમો IAS, IPS અને ભારતીય વન સેવાને લાગુ પડે છે. તેમની કાર્યપદ્ધતિ CCS (CCA) નિયમો જેવી જ છે, અને ફરક એ હકીકતમાંથી આવે છે કે અધિકારી રાજ્ય અને સંઘ બંનેની સેવા કરે છે.

  • કઈ સરકાર કાર્યવાહી કરે. નિયમ 7 નક્કી કરે છે કે કઈ સરકાર કાર્યવાહી શરૂ કરી શકે. ફક્ત કેન્દ્ર સરકાર જ બરતરફી, દૂર કરવું કે ફરજિયાત નિવૃત્તિની શિક્ષા કરી શકે (નિયમ 7(2)), અને બીજી સરકાર શિક્ષા કરે તે પહેલાં કેડર સરકાર સાથે પરામર્શ કરવો પડે (નિયમ 7(3)).
  • તપાસ. નિયમ 8 નિયમ 14 ને પગલેપગલું અનુસરે છે. તપાસ માટે નિયુક્ત બોર્ડમાં ઓછામાં ઓછા બે વરિષ્ઠ અધિકારીઓ હોવા જોઈએ, જેમાંથી એક અધિકારીની પોતાની સેવામાંથી (નિયમ 8(3)); કાયદા વ્યવસાયીને ફક્ત ત્યારે જ રોકી શકાય જો રજૂઆત અધિકારી કાયદા વ્યવસાયી હોય અથવા શિસ્ત સત્તાધિકારી પરવાનગી આપે (નિયમ 8(9)).
  • રાજ્ય અને કેન્દ્ર. જે રાજ્યને લાગે કે બરતરફી, દૂર કરવું કે ફરજિયાત નિવૃત્તિ જરૂરી છે, તે રેકોર્ડ કેન્દ્ર સરકારને મોકલે છે (નિયમ 8(22)).
  • સસ્પેન્શન. 23/12/2015 ના સુધારા (G.S.R. 814(E)) પછી, DoPT નું 25/05/2016 નું OM નોંધે છે કે ભારત સરકારને 48 કલાકમાં જાણ કરવી પડે, કેન્દ્ર પુષ્ટિ ન કરે તો રાજ્યનું સસ્પેન્શન 30 દિવસ પછી રદ થઈ જાય છે, અને કેન્દ્રીય સમીક્ષા સમિતિ (Central Review Committee) ની ભલામણ સિવાય સસ્પેન્શન એક વર્ષ (ભ્રષ્ટાચારના આરોપમાં બે વર્ષ) થી વધુ ચાલી શકે નહીં.
  • અપીલ. આદેશ પહોંચ્યાના 45 દિવસમાં, પૂરતા કારણસર મોડી અપીલ સ્વીકારવાની સત્તા સાથે (નિયમ 17); મેમોરિયલ નિયમ 25 હેઠળ થાય છે.

પછીના સુધારાઓએ CCS (CCA) નિયમોની રીતે બચાવ અને તપાસ માટે સમયમર્યાદાઓ ઉમેરી છે; આંકડા માટે હાલનું લખાણ ચકાસવું જોઈએ.

નાની શિક્ષાની કાર્યવાહી

નિયમ 11 માંની નાની શિક્ષાઓ આ છે: ઠપકો, બઢતી રોકવી, બેદરકારી કે આદેશોના ભંગથી સરકારને થયેલા નુકસાનની પગારમાંથી વસૂલાત, સંચિત અસર વગર અને પેન્શનને અસર કર્યા વગર ત્રણ વર્ષથી વધુ નહીં એટલા સમય માટે પગારમાં એક તબક્કાનો ઘટાડો, અને ઇજાફા રોકવા.

નિયમ 16(1) મુજબ અધિકારીને દરખાસ્ત અને આક્ષેપોની લેખિતમાં જાણ કરવી પડે અને રજૂઆત કરવાની વાજબી તક આપવી પડે; શિસ્ત સત્તાધિકારીને જરૂરી લાગે ત્યાં નિયમ 14 ની રીતે તપાસ; UPSC ની કોઈ સલાહ હોય તો તેની નકલ, જવાબ માટે 15 દિવસ સાથે; અને દરેક આક્ષેપ પર તારણ.

સંપૂર્ણ તપાસ ક્યારે ફરજિયાત છે

જ્યાં દરખાસ્ત પેન્શનને અસર કરે તેવી રીતે ઇજાફા રોકવાની, ત્રણ વર્ષથી વધુ સમય માટે ઇજાફા રોકવાની, અથવા સંચિત અસર સાથે ઇજાફા રોકવાની હોય, ત્યાં નિયમ 16(1-A) નિયમ 14 હેઠળ તપાસ ફરજિયાત કરે છે. બીજા કિસ્સાઓમાં DoPT નું 28/10/1985 નું OM શિસ્ત સત્તાધિકારીને તપાસની વિનંતી પર વિચારપૂર્વક ધ્યાન આપવા કહે છે, ખાસ કરીને જ્યાં અધિકારી દસ્તાવેજોનું નિરીક્ષણ કે સાક્ષીઓની ઊલટતપાસ માગે, અને ના પાડે તો કારણો આપવા કહે છે.

વારંવાર આવતા મુદ્દા

  • ચેતવણી શિક્ષા નથી, પણ ગોપનીય ફાઇલમાં મુકાયેલી ચેતવણી પ્રતિકૂળ નોંધ છે જેની સામે રજૂઆત થઈ શકે (DoPT નું 06/12/2016 નું OM); જ્યાં કાર્યવાહીમાં દોષ જણાય ત્યાં ચેતવણી નહીં, પણ ઓછામાં ઓછો ઠપકો આપવાનો છે.
  • સારરૂપે મોટી હોય એવી શિક્ષા નિયમ 16 દ્વારા કરી શકાય નહીં. એથી ઊલટું, નિયમ 14 ની તપાસ પછી નાની શિક્ષા સીધી કરી શકાય (નિયમ 15(5)).
  • નાની શિક્ષા પણ બઢતીને અસર કરે છે અને 45 દિવસમાં તેની સામે અપીલ થઈ શકે (નિયમો 23 અને 25).

અનુચ્છેદ 235 હેઠળ ન્યાયિક અધિકારીઓ સામેની તપાસ

બંધારણનો અનુચ્છેદ 235 જિલ્લા અદાલતો અને તેમના તાબાની અદાલતો પરનું નિયંત્રણ હાઈકોર્ટને સોંપે છે. State of West Bengal v. Nripendra Nath Bagchi, AIR 1966 SC 447 માં સુપ્રીમ કોર્ટે ઠરાવ્યું કે આ નિયંત્રણમાં પ્રમુખ અધિકારીઓ પરના શિસ્તના અધિકારક્ષેત્રનો સમાવેશ થાય છે, તેથી જિલ્લા ન્યાયતંત્રના સભ્યો સામેની તપાસ રાજ્ય સરકારની નહીં, પણ હાઈકોર્ટની સત્તા હેઠળ શરૂ થાય છે અને ચલાવાય છે.

ન્યાયિક અધિકારીઓ રાજ્ય હેઠળ સિવિલ હોદ્દા ધરાવે છે, તેથી અનુચ્છેદ 311 લાગુ પડે છે. તેમની શિસ્ત રાજ્ય કે કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશના ન્યાયિક સેવા નિયમો અને હાઈકોર્ટના નિયમોથી ચાલે છે, જે તપાસ માટે સામાન્ય રીતે રાજ્યના વર્ગીકરણ, નિયંત્રણ અને અપીલ નિયમો અપનાવે છે. હાઈકોર્ટની વહીવટી સમિતિ કે ફુલ કોર્ટ અહેવાલ પર વિચાર કરી શિક્ષાની ભલામણ કરે છે, અને ઔપચારિક આદેશ રાજ્ય સરકાર બહાર પાડે છે. તેમના સેવા વિવાદો સેન્ટ્રલ એડમિનિસ્ટ્રેટિવ ટ્રિબ્યુનલમાં નહીં, પણ હાઈકોર્ટ અને સુપ્રીમ કોર્ટમાં જાય છે.

ખોટા આદેશો ગેરવર્તણૂક નથી

05/01/2026 ના રોજ નક્કી થયેલા Nirbhay Singh Suliya v. State of Madhya Pradesh, 2026 LiveLaw (SC) 2 માં સુપ્રીમ કોર્ટે એક એડિશનલ ડિસ્ટ્રિક્ટ એન્ડ સેશન્સ જજને દૂર કરવાનો આદેશ રદ કર્યો, જેના જામીન આદેશો બેવડાં ધોરણો બતાવતા હોવાનું કહેવાયું હતું. તેણે ઠરાવ્યું કે ભ્રષ્ટ હેતુ કે બાહ્ય વિચારણાના પુરાવા વગર, ખોટો આદેશ, અથવા વિવેકાધિકારનો ભૂલભરેલો ઉપયોગ, પોતે જ શિસ્તની કાર્યવાહીનો આધાર નથી; કે હાઈકોર્ટોએ સાવચેત રહેવું જોઈએ, કારણ કે આવી કાર્યવાહીના ડરથી ટ્રાયલ જજ જામીન આપવામાં ખચકાય છે; કે ખોટી ફરિયાદો ઊભી કરનારાઓ સામે કાર્યવાહી થવી જોઈએ; અને કે પ્રથમદર્શી રીતે સાચી જણાતી ફરિયાદ તરત પગલાં માગે છે.

દસ્તાવેજોનું નિરીક્ષણ અને ઊલટતપાસ

અનુચ્છેદ 311(2) હેઠળ વાજબી તકનો વ્યવહારુ અર્થ છે પુરાવા જોવા અને તેની ચકાસણી કરવી.

દસ્તાવેજો

  • યાદીમાંના દસ્તાવેજો. તપાસ અધિકારીના આદેશના પાંચ દિવસમાં અધિકારી તેમનું નિરીક્ષણ કરી શકે, જે પાંચ દિવસ સુધી વધારી શકાય (નિયમ 14(11)(i)).
  • સાક્ષીઓનાં નિવેદનો. ખાતાના યાદીમાંના સાક્ષીઓનાં અગાઉનાં નિવેદનોની નકલો વિનંતી પર, તેમની જુબાની શરૂ થાય તેના ઓછામાં ઓછા ત્રણ દિવસ પહેલાં, આપવાની છે (નિયમ 14(11) ની નોંધ).
  • વધારાના દસ્તાવેજો. સરકાર પાસે હોય પણ યાદીમાં ન હોય એવા દસ્તાવેજો માટેની નોટિસ, તેમની પ્રસ્તુતતા જણાવીને, દસ દિવસમાં અપાય છે, જે દસ દિવસ સુધી વધારી શકાય (નિયમ 14(11)(iii)). તપાસ અધિકારી દસ્તાવેજ મંગાવવાની ના ફક્ત લેખિતમાં નોંધેલાં કારણોસર પાડી શકે કે તે પ્રસ્તુત નથી (નિયમ 14(12)), અને તેનો કબજો ધરાવનાર તેને ફક્ત જાહેર હિત કે રાજ્યની સુરક્ષાના નોંધેલા આધારો પર જ રોકી શકે (નિયમ 14(13)).

DoPT ની સૂચના (25/08/1961 નું OM) એ છે કે પ્રસ્તુતતા બચાવની દૃષ્ટિએ નક્કી થાય છે: બચાવની કોઈ પણ સંભવિત દિશા માટે દસ્તાવેજ પ્રસ્તુત હોઈ શકે તો તે જોવાની ના પાડવી ન જોઈએ, અને જાહેર હિતના આધારે ઇનકાર ભાગ્યે જ અને કારણો સાથે થવો જોઈએ.

સાક્ષીઓ

  • ખાતાના દરેક સાક્ષીની ઊલટતપાસ થઈ શકે (નિયમ 14(14)). ફેરતપાસમાં નવી બાબતની છૂટ અપાય, તો તેના પર વધુ ઊલટતપાસની છૂટ આપવી જોઈએ (24/09/1970 નું OM).
  • પ્રાથમિક તપાસનું નિવેદન મુખ્ય જુબાની તરીકે ફક્ત ત્યારે જ ગણાય જ્યારે તે વાંચી સંભળાવાય ત્યારે સાક્ષી તેને સ્વીકારે; ત્યાર પછી ઊલટતપાસ થાય છે.
  • અધિકારીની લેખિત વિનંતી પર બચાવ સહાયક ઊલટતપાસ કરી શકે.

વકીલો અને બચાવ સહાયકો

નિયમ 14(8)(a) બીજા સરકારી કર્મચારીની મદદની છૂટ આપે છે, પણ કાયદા વ્યવસાયીની ફક્ત ત્યારે જો રજૂઆત અધિકારી કાયદા વ્યવસાયી હોય અથવા શિસ્ત સત્તાધિકારી પરવાનગી આપે. DoPT નું 23/07/1984 નું OM કહે છે કે જ્યાં CBI પ્રોસિક્યુટર કે સરકારી લૉ ઑફિસર કેસ રજૂ કરે, ત્યાં અધિકારીને વકીલની ના પાડવી મનસ્વી ઠરવાની શક્યતા છે. નિવૃત્ત કેન્દ્ર સરકારી કર્મચારી એક સમયે સાત કેસ સુધી બચાવ સહાયક તરીકે કામ કરી શકે (05/02/2003 નું OM).

તપાસ અહેવાલ સામેની રજૂઆતો

અહેવાલ નિર્ણય નથી; નિયમ 15 કોઈ પણ શિક્ષા પહેલાં વધુ એક તબક્કો મૂકે છે.

  1. શિસ્ત સત્તાધિકારી નોંધેલાં કારણોસર કેસ વધુ તપાસ માટે પાછો મોકલી શકે (નિયમ 15(1)).
  2. તેણે અધિકારીને અહેવાલની નકલ મોકલવી પડે અને, કોઈ તારણ સાથે અસંમત હોય તો, અસંમતિનાં પોતાનાં કામચલાઉ કારણો. અહેવાલ અનુકૂળ હોય કે ન હોય, અધિકારી 15 દિવસમાં લેખિત રજૂઆત કરી શકે (નિયમ 15(2)).
  3. સંઘ લોક સેવા આયોગ (Union Public Service Commission) સાથે પરામર્શ થાય ત્યાં તેની સલાહ અધિકારીને મોકલાય છે, જેની પાસે જવાબ આપવા 15 દિવસ છે (નિયમ 15(3)).
  4. શિસ્ત સત્તાધિકારી રજૂઆતો પર વિચાર કરી પોતાનાં તારણો નોંધે છે (નિયમ 15(4)), પછી નાની કે મોટી શિક્ષા કરે છે અથવા દોષમુક્ત કરે છે (નિયમો 15(5) અને 15(6)). સૂચિત શિક્ષા અંગે વધુ નોટિસની જરૂર નથી.

Managing Director, ECIL v. B. Karunakar, (1993) 4 SCC 727 માં બંધારણીય બેન્ચે ઠરાવ્યું કે શિસ્ત સત્તાધિકારી નિર્ણય લે તે પહેલાં અધિકારીને તપાસ અહેવાલ મેળવવાનો હક છે, અને તે ન આપવાથી શિક્ષા ફક્ત ત્યારે જ દૂષિત થાય જો નુકસાન (prejudice) બતાવાય, એટલે કે અધિકારીએ જણાવવું પડે કે શી દલીલ કરાઈ હોત. Punjab National Bank v. Kunj Behari Misra, (1998) 7 SCC 84 માં સુપ્રીમ કોર્ટે ઠરાવ્યું કે જ્યાં શિસ્ત સત્તાધિકારી તપાસ અધિકારીના અધિકારીની તરફેણના તારણથી જુદો પડે, ત્યાં તેણે કામચલાઉ કારણો નોંધવાં પડે અને પોતાનું તારણ નોંધતાં પહેલાં અધિકારીને સાંભળવો પડે.

રજૂઆતે અહેવાલનો દરેક તારણવાર જવાબ પુરાવાના સંદર્ભો સાથે આપવો જોઈએ, બતાવવું જોઈએ કે કયું તારણ કોઈ પુરાવા વગર, સાબિત ન થયેલા દસ્તાવેજો પર કે આરોપની બહારની બાબતો પર આધારિત છે, કાર્યપદ્ધતિનો દરેક ભંગ અને તેનાથી થયેલું નુકસાન જણાવવું જોઈએ, અને શિક્ષાની પ્રમાણસરતાનો મુદ્દો ઉઠાવવો જોઈએ.

અંતિમ આદેશ કારણો સાથેનો (speaking order) હોવો જોઈએ. નિયમ 23 હેઠળ આદેશ પહોંચ્યાના 45 દિવસમાં અપીલ થાય છે (નિયમ 25); મોટી શિક્ષા માટે અપીલ સત્તાધિકારી રૂબરૂ સુનાવણી આપી શકે (28/10/1985 નું OM). નિયમ 29 હેઠળ રિવિઝન (અપીલ સત્તાધિકારી દ્વારા, છ મહિનામાં) અને નિયમ 29A હેઠળ નવી સામગ્રી પર રાષ્ટ્રપતિ દ્વારા રિવ્યૂ થાય છે. ત્યાર પછી સેન્ટ્રલ એડમિનિસ્ટ્રેટિવ ટ્રિબ્યુનલ વહીવટી ટ્રિબ્યુનલ અધિનિયમ, 1985 (Administrative Tribunals Act, 1985) ની કલમ 21 માંના સમયમાં ઓરિજિનલ એપ્લિકેશન સાંભળે છે.

લોકો પૂછે છે તે પ્રશ્નો

ખાતાકીય તપાસમાં ચાર્જશીટનો જવાબ આપવા મારી પાસે કેટલો સમય છે?

CCS (CCA) નિયમોનો નિયમ 14(4) સમય મેમોરેન્ડમમાં નિર્દિષ્ટ કરવા પર છોડે છે. DoPT ની 26/03/2024 ની સંકલિત માર્ગદર્શિકા તે 15 દિવસ જણાવે છે, જે શિસ્ત સત્તાધિકારી નોંધેલાં કારણોસર એક વખતે 15 દિવસ સુધી વધારી શકે, અને આરોપના મુદ્દા મળ્યાથી 45 દિવસની અંતિમ મર્યાદા છે. યાદીમાંના દસ્તાવેજો તરત માગો અને, તે ન અપાયા હોય તો, મુદત પૂરી થાય તે પહેલાં વધુ સમય માટે લેખિતમાં માગણી કરો. બચાવનું લેખિત નિવેદન દાખલ ન થાય તો નિયમ 14(20) હેઠળ તપાસ એકતરફી (ex parte) આગળ વધી શકે.

બચાવનું લેખિત નિવેદન દાખલ કરતાં પહેલાં હું દસ્તાવેજો જોઈ શકું?

તમને આરોપ સાથે દસ્તાવેજો અને સાક્ષીઓની યાદી મેળવવાનો હક છે, અને DoPT ની સૂચનાઓ કહે છે કે લેખિત નિવેદન પહેલાં, આધાર રખાયેલાં નિવેદનોની નકલો માટે કરાયેલી વિનંતી મંજૂર થવી જોઈએ. નિરીક્ષણનો ઔપચારિક હક તપાસ અધિકારીના નિયમ 14(11) હેઠળના આદેશ પછી આવે છે, પાંચ દિવસમાં, જે પાંચ દિવસ વધારી શકાય. વ્યવહારમાં, આરોપ સાથે યાદીમાંના દરેક દસ્તાવેજની લેખિત માગણી કરો, અને તે મળે ત્યાં સુધી જવાબ આપવા માટે સમય માગો. વિનંતી અને કોઈ પણ ઇનકાર એ રેકોર્ડનો ભાગ બને છે જે ટ્રિબ્યુનલ પછીથી વાંચશે.

ખાતાકીય તપાસમાં હું વકીલ લઈ જઈ શકું?

ફક્ત મર્યાદિત કિસ્સાઓમાં. CCS (CCA) નિયમોનો નિયમ 14(8)(a) અને AIS નિયમોનો નિયમ 8(9)(a) કાયદા વ્યવસાયીની છૂટ આપે છે જો રજૂઆત અધિકારી કાયદા વ્યવસાયી હોય, અથવા સંજોગો ધ્યાનમાં લઈ શિસ્ત સત્તાધિકારી તેની પરવાનગી આપે. DoPT નું 23/07/1984 નું OM કહે છે કે જ્યાં ખાતાનો કેસ CBI પ્રોસિક્યુટર કે સરકારી લૉ ઑફિસર રજૂ કરે, ત્યાં વકીલ માટેની વિનંતી સામાન્ય રીતે મંજૂર થવી જોઈએ. અન્યથા કાર્યરત કે નિવૃત્ત સરકારી કર્મચારી બચાવ સહાયક તરીકે કામ કરી શકે, અને વકીલ છતાં જવાબ, દસ્તાવેજો અને ઊલટતપાસ અંગે સલાહ આપી શકે.

એ જ હકીકતો પર ફોજદારી કેસ પડતર હોય ત્યારે ખાતું તપાસ ચલાવી શકે?

હા. Capt. M. Paul Anthony v. Bharat Gold Mines Ltd. માં સુપ્રીમ કોર્ટે ઠરાવ્યું કે બંને સાથે ચાલી શકે, કારણ કે તેમના હેતુ જુદા છે અને ખાતાકીય સાબિતીનું ધોરણ સંભાવનાઓની સરસાઈ (preponderance of probabilities) છે. જ્યાં ફોજદારી આરોપ ગંભીર હોય, સમાન હકીકતો પર આધારિત હોય અને તેમાં હકીકત અને કાયદાના જટિલ પ્રશ્નો હોય, ત્યાં ખાતાકીય તપાસ મોકૂફ રાખવી ઇચ્છનીય હોઈ શકે, પણ અનિશ્ચિત સમય માટે નહીં; ફોજદારી કેસમાં અયોગ્ય વિલંબ થાય તો તપાસ ફરી શરૂ થઈ શકે. મોકૂફી ખાતા કે અદાલત પાસેથી, કારણો સાથે, માગવી પડે.

હું તપાસમાં હાજર ન રહું તો શું થાય?

નિયમ 14(20) હેઠળ તમે બચાવ દાખલ ન કરો, હાજર ન થાઓ, અથવા અન્ય રીતે પાલન ન કરો તો તપાસ અધિકારી એકતરફી આગળ વધી શકે. છતાં ખાતાએ પુરાવા વડે પોતાનો કેસ સાબિત કરવો પડે; State of U.P. v. Saroj Kumar Sinha માં સુપ્રીમ કોર્ટે ઠરાવ્યું તેમ, સાબિત ન થયેલા દસ્તાવેજો પર આધારિત એકતરફી અહેવાલ ટકતો નથી. તમે કોઈ સાચા કારણસર હાજર ન રહી શકો, જેમ કે માંદગી કે સસ્પેન્શન દરમિયાન નિર્વાહ ભથ્થું ન ચૂકવાયું હોય, તો પુરાવા સાથે લેખિતમાં જણાવો, કારણ કે આવા સંજોગોમાં મુદત આપવાની ના પાડવાથી અદાલતોએ કાર્યવાહી રદ કરી છે.

ખાતાકીય તપાસ પૂરી કરવા માટે કોઈ સમયમર્યાદા છે?

02/06/2017 થી CCS (CCA) નિયમોનો નિયમ 14(24) તપાસ અધિકારીને તેની નિમણૂકના છ મહિનામાં અહેવાલ આપવાનું ફરજિયાત કરે છે, જે શિસ્ત સત્તાધિકારી નોંધેલાં કારણોસર એક વખતે છ મહિના સુધી વધારી શકે. DoPT ની સૂચનાઓ એવી અપેક્ષા પણ રાખે છે કે મોટી શિક્ષાનો કેસ ચાર્જશીટના 18 મહિનામાં પૂરો થાય. વિલંબથી પોતે જ કાર્યવાહી રદ થતી નથી, પણ ન્યાયી બચાવ મુશ્કેલ બનાવે એવો લાંબો, ખુલાસા વગરનો વિલંબ પડકારનો માન્ય આધાર છે, અને મુદત વધારાના આદેશો સત્તા અને કારણો માટે ચકાસવા જોઈએ.

અસંમતિની નોંધ (disagreement note) શું છે અને મારે તેનો જવાબ કેવી રીતે આપવો?

જ્યાં શિસ્ત સત્તાધિકારી તપાસ અધિકારીનું કોઈ તારણ સ્વીકારે નહીં, ત્યાં તેણે કામચલાઉ કારણો નોંધીને અહેવાલ સાથે તમને મોકલવાં પડે (નિયમ 15(2)). પછી લેખિત રજૂઆત કરવા તમારી પાસે 15 દિવસ છે, અને Punjab National Bank v. Kunj Behari Misra માં સુપ્રીમ કોર્ટે ઠરાવ્યું તેમ, સત્તાધિકારીએ પોતાનું તારણ નોંધતાં પહેલાં તેના પર વિચાર કરવો પડે. દરેક કારણનો ચોક્કસ જવાબ પુરાવાના સંદર્ભો સાથે આપો, અને બતાવો કે કારણો ક્યાં એવી સામગ્રી પર આધાર રાખે છે જે તપાસ દરમિયાન તમારી સમક્ષ ક્યારેય મુકાઈ ન હતી.

શું હું ચાર્જશીટને સીધી CAT કે હાઈકોર્ટમાં પડકારી શકું?

સામાન્ય રીતે નહીં. Union of India v. Kunisetty Satyanarayana માં સુપ્રીમ કોર્ટે ઠરાવ્યું કે ફક્ત ચાર્જશીટ કે કારણદર્શક નોટિસ સામેની રિટ અરજી સામાન્ય રીતે અકાળ છે, કારણ કે તે પોતે કંઈ નક્કી કરતી નથી; ફક્ત દુર્લભ કિસ્સાઓમાં, જેમ કે અધિકારક્ષેત્ર વગરના સત્તાધિકારીએ આપેલી કે સંપૂર્ણ ગેરકાયદે ચાર્જશીટ, અદાલત એ તબક્કે દખલ કરશે. સામાન્ય રસ્તો એ છે કે દરેક વાંધો બચાવના લેખિત નિવેદનમાં ઉઠાવવો, તપાસમાં બચાવ કરવો, અને ખાતાકીય અપીલ પછી અંતિમ આદેશને પડકારવો.

ખોટો જામીન આદેશ આપવા બદલ ન્યાયાધીશને હોદ્દા પરથી દૂર કરી શકાય?

ફક્ત એ કારણે નહીં. 05/01/2026 ના રોજ નક્કી થયેલા Nirbhay Singh Suliya v. State of Madhya Pradesh માં સુપ્રીમ કોર્ટે એક એડિશનલ ડિસ્ટ્રિક્ટ એન્ડ સેશન્સ જજને દૂર કરવાનો આદેશ રદ કર્યો અને ઠરાવ્યું કે ભ્રષ્ટ હેતુ કે બાહ્ય વિચારણાના પુરાવા વગર, ખોટો કે ભૂલભરેલો ન્યાયિક આદેશ શિસ્તની કાર્યવાહીનો આધાર બની શકે નહીં. તેણે અનુચ્છેદ 235 હેઠળ શિસ્તનું નિયંત્રણ ધરાવતી હાઈકોર્ટોને ખૂબ સાવચેતીથી વર્તવા કહ્યું, અને સાથે ફરિયાદ પ્રથમદર્શી રીતે સાચી જણાય ત્યાં તરત પગલાં લેવાનો નિર્દેશ પણ આપ્યો.

શું IAS અને IPS અધિકારીઓ માટે કાર્યપદ્ધતિ એ જ છે?

મોટે ભાગે, હા. અખિલ ભારતીય સેવાઓ (શિસ્ત અને અપીલ) નિયમો, 1969 (All India Services (Discipline and Appeal) Rules, 1969) CCS (CCA) નિયમોની જ રૂપરેખા અનુસરે છે: આરોપના મુદ્દા, બચાવનું લેખિત નિવેદન, દસ્તાવેજોનું નિરીક્ષણ, ઊલટતપાસ, કારણો સાથેનો અહેવાલ અને રજૂઆતની તક. ફરક અધિકારીની બેવડી નિષ્ઠામાંથી ઊભા થાય છે: નિયમ 7 નક્કી કરે છે કે કઈ સરકાર કાર્યવાહી કરે, ફક્ત કેન્દ્ર સરકાર જ અધિકારીને બરતરફ, દૂર કે ફરજિયાત નિવૃત્ત કરી શકે, અને રાજ્યના સસ્પેન્શનના આદેશો કેન્દ્રની પુષ્ટિ અને સમીક્ષાને આધીન છે. અપીલ નિયમ 17 હેઠળ 45 દિવસમાં થાય છે.

આ જવાબો શૈક્ષણિક સારાંશ છે; તે કોઈ પણ વ્યક્તિગત બાબત અંગેની કાનૂની સલાહ નથી.

કામ સોંપવું

ગંભીર પ્રશ્ન માટે કાગળો પૂરેપૂરા વંચાય તે જરૂરી છે.

રૂબરૂ મુલાકાત (કોન્ફરન્સ) અગાઉથી સમય લઈને G-46, Basement, Greater Kailash III, New Delhi ખાતે થાય છે. પત્રવ્યવહાર પ્રિન્સિપાલ પોતે વાંચે છે.

અસ્વીકરણ આ પાનું એ ક્ષેત્રોનું વર્ણન કરે છે જેમાં ઑફિસ કામ સ્વીકારે છે; તે માહિતી માટે છે, બાર કાઉન્સિલ ઑફ ઇન્ડિયાના નિયમો (Bar Council of India Rules) ના પ્રકરણ II, ભાગ VI, નિયમ 36 ના પાલનમાં પ્રસિદ્ધ કરાયું છે, અને તે જાહેરાત કે કામ મેળવવાનો પ્રયાસ નથી. અહીંનું કશું કાનૂની સલાહ નથી, અને તે વાંચવાથી વકીલ અને અસીલનો કોઈ સંબંધ ઊભો થતો નથી.

આ પાનું Lokesh Bhardwaj Law Offices ના કામ વિશે, બાર કાઉન્સિલ ઑફ ઇન્ડિયાના નિયમો (Bar Council of India Rules) હેઠળ માન્ય હોય તે રીતે, સામાન્ય માહિતી આપે છે. તે કાનૂની સલાહ નથી, અને તે વકીલ અને અસીલનો સંબંધ ઊભો કરતું નથી. LBLO કોઈ બાબતમાં ફક્ત લેખિતમાં નક્કી થયેલી નિમણૂક (engagement) પર જ કામ કરે છે.

16/11/2026 ના રોજનો કાયદો દર્શાવ્યો છે.

WhatsApp