Lokesh Bhardwaj Law Offices ← બધાં કાર્યક્ષેત્રો

આ પાનું અંગ્રેજીમાં લખાયેલા પાનાનો અનુવાદ છે. બંનેમાં ફરક હોય ત્યાં અંગ્રેજી લખાણ માન્ય ગણાશે. અંગ્રેજી પાનું વાંચો

Lokesh Bhardwaj Law Offices · એડવોકેટ્સ અને કાનૂની સલાહકારો, નવી દિલ્હી · lokeshbhardwajlawoffices.com
કાર્યક્ષેત્ર

સસ્પેન્શન, સીલબંધ કવર અને પેન્શન: નોકરીના લાભ ક્યારે અટકાવાય છે

કોઈ પણ શિક્ષા થાય તેના ઘણા પહેલાં, શિસ્તનો કે ફોજદારી કેસ અધિકારીનું કામ, બઢતી અને નિવૃત્તિના લાભ અટકાવી શકે; આ દરેક તેના પોતાના નિયમથી ચાલે છે, તેની પોતાની મર્યાદાઓ અને પોતાના ઉપાય સાથે.

ક્રમ: પ્રતિકૂળ આદેશ, રજૂઆત કે ખાતાકીય અપીલ, સેન્ટ્રલ એડમિનિસ્ટ્રેટિવ ટ્રિબ્યુનલ કે હાઈકોર્ટ, ખંડપીઠ, સુપ્રીમ કોર્ટ.
ફરિયાદથી ઉપાય સુધી

ટૂંકમાં

તમે સાંભળશો તે શબ્દો

માની લેવાયેલું સસ્પેન્શન (Deemed suspension)
નિયમ મુજબ આપોઆપ થતું સસ્પેન્શન, ઉદાહરણ તરીકે 48 કલાકથી વધુ કસ્ટડીમાં અટકાયતની તારીખથી (નિયમ 10(2)).
સમીક્ષા સમિતિ (Review Committee)
જે સમિતિની ભલામણ પર સસ્પેન્શનની સમીક્ષા થાય છે અને તેની મુદત વધારાય છે કે તે રદ કરાય છે.
નિર્વાહ ભથ્થું (Subsistence allowance)
સસ્પેન્શન દરમિયાન પગારને બદલે ચૂકવાતી રકમ, જે મૂળભૂત નિયમ 53 થી ચાલે છે.
ખાતાકીય બઢતી સમિતિ (Departmental Promotion Committee, DPC)
બઢતી માટે અધિકારીઓનું મૂલ્યાંકન કરતી સમિતિ.
સીલબંધ કવર (Sealed cover)
જે કવરમાં કેસનો સામનો કરતા અધિકારીનું DPC એ કરેલું મૂલ્યાંકન કેસ પૂરો થાય ત્યાં સુધી ખોલ્યા વગર રખાય છે.
નોશનલ બઢતી (Notional promotion)
વરિષ્ઠતા અને પગાર નિર્ધારણ માટે અગાઉની તારીખથી અમલી ગણાતી બઢતી, બાકી રકમ સાથે કે વગર.
કામચલાઉ પેન્શન (Provisional pension)
ખાતાકીય કે ન્યાયિક કાર્યવાહી પડતર હોય ત્યાં નિવૃત્તિથી અંતિમ આદેશ સુધી ચૂકવાતું પેન્શન (નિયમ 8(3) અને (4)).
ગંભીર ગેરવર્તણૂક (Grave misconduct)
પેન્શન કે ગ્રેચ્યુઇટી રોકી કે પાછાં ખેંચી શકાય તે પહેલાં પેન્શન નિયમો જે તારણ જરૂરી ઠરાવે છે તે.
કમ્યુટેશન (Commutation)
પેન્શનના એક ભાગનું એકસામટી રકમમાં રૂપાંતર, જે CCS (પેન્શનનું કમ્યુટેશન) નિયમો, 1981 થી ચાલે છે.

વિગતવાર

સસ્પેન્શન, સમીક્ષા અને તેને રદ કરવું

સસ્પેન્શનનો આદેશ ક્યારે થઈ શકે

CCS (CCA) નિયમોનો નિયમ 10(1) નિમણૂક સત્તાધિકારી, તે જેને તાબે હોય તે સત્તાધિકારી, શિસ્ત સત્તાધિકારી કે સત્તા અપાયેલા સત્તાધિકારીને સરકારી કર્મચારીને સસ્પેન્શન હેઠળ મૂકવાની છૂટ આપે છે, જ્યાં શિસ્તની કાર્યવાહી વિચારાધીન કે પડતર હોય, જ્યાં અધિકારી રાજ્યની સુરક્ષાને નુકસાનકારક પ્રવૃત્તિઓમાં સંડોવાયો હોવાનું માનવામાં આવે, અથવા જ્યાં ફોજદારી કેસ તપાસ, ઇન્ક્વાયરી કે ટ્રાયલ હેઠળ હોય. સસ્પેન્ડ કરનાર નીચલા સત્તાધિકારીએ તરત નિમણૂક સત્તાધિકારીને સંજોગોનો અહેવાલ આપવો પડે.

બે સ્થિતિમાં સસ્પેન્શન માની લેવાય છે (નિયમ 10(2)): અધિકારી 48 કલાકથી વધુ કસ્ટડીમાં અટકાયતમાં હોય તો અટકાયતની તારીખથી, અને તેને 48 કલાકથી વધુની કેદની સજા થાય અને તરત બરતરફ, દૂર કે ફરજિયાત નિવૃત્ત ન કરાય તો દોષિત ઠર્યાની તારીખથી. જ્યાં બરતરફી, દૂર કરવા કે ફરજિયાત નિવૃત્તિની શિક્ષા રદ થાય અને વધુ તપાસનો આદેશ અપાય, ત્યાં સસ્પેન્શન ચાલુ રહેલું માની લેવાય છે (નિયમો 10(3) અને 10(4)).

સમીક્ષા અને 90 દિવસનો નિયમ

  • સસ્પેન્શનની સમીક્ષા તે રદ કરવા સક્ષમ સત્તાધિકારીએ, સમીક્ષા સમિતિની ભલામણ પર, તે અમલી બન્યાની તારીખથી 90 દિવસ પહેલાં કરવી પડે, અને સત્તાધિકારીએ તેની મુદત વધારવી કે તેને રદ કરવું પડે (નિયમ 10(6)).
  • આવી સમીક્ષા પછી મુદત વધારાય નહીં તો 90 દિવસ પછી સસ્પેન્શન માન્ય નથી (નિયમ 10(7)). અટકાયતને કારણે માની લેવાયેલા સસ્પેન્શન માટે, 90 દિવસ છુટકારાથી અથવા છુટકારાની જાણથી, જે પાછળ હોય તે મુજબ, ગણાય છે.
  • મુદત વધારો એક વખતે 180 દિવસથી વધુ ન હોઈ શકે, અને પછીની સમીક્ષાઓ દરેક વધારેલો સમયગાળો પૂરો થાય તે પહેલાં થવી પડે (નિયમ 10(6)).

Ajay Kumar Choudhary v. Union of India, (2015) 7 SCC 291 માં સુપ્રીમ કોર્ટે નિર્દેશ આપ્યો કે ત્રણ મહિનામાં આરોપોનો મેમોરેન્ડમ ન બજાવાય તો સસ્પેન્શન એ સમયગાળાથી આગળ ચાલુ ન રહેવું જોઈએ, અને બજાવાય તો સસ્પેન્શનની મુદત વધારવા કારણો સાથેનો આદેશ જરૂરી છે. DoPT નું 23/08/2016 નું OM આ લાગુ કરે છે: સસ્પેન્શનના 90 દિવસમાં ચાર્જશીટ આપવી પડે, નહીં તો સસ્પેન્શન રદ થઈ જાય છે. અદાલતે એ પણ નોંધ્યું કે સરકાર તેના બદલે અધિકારીની બદલી કરી શકે અથવા રેકોર્ડ અને સાક્ષીઓ સાથેનો સંપર્ક મર્યાદિત કરી શકે.

નિર્વાહ ભથ્થું અને સસ્પેન્શનનો અંત

સસ્પેન્શન દરમિયાન અધિકારીને મૂળભૂત નિયમ 53 હેઠળ અર્ધ પગાર પરના રજા પગાર જેટલું નિર્વાહ ભથ્થું મળે છે; ત્રણ મહિના પછી, વિલંબ અધિકારીના દોષથી છે કે નહીં તે મુજબ, તે 50 ટકા સુધી વધારી કે ઘટાડી શકાય. Capt. M. Paul Anthony v. Bharat Gold Mines Ltd., (1999) 3 SCC 679 માં સુપ્રીમ કોર્ટે ઠરાવ્યું કે નિર્વાહ ભથ્થું ન ચૂકવવું ગંભીર બાબત છે, અને ભથ્થું ન મળવાને કારણે હાજર ન રહી શકનાર અધિકારી સામે એકતરફી ચલાવાયેલી તપાસ દૂષિત હતી.

સસ્પેન્શનનો આદેશ પોતે નિયમ 23(i) હેઠળ 45 દિવસમાં અપીલપાત્ર છે (નિયમ 25), અને એ જ રીતે નિર્વાહ ભથ્થું નક્કી કરતા આદેશો અને સસ્પેન્શન પૂરું થાય ત્યારે તેનો સમયગાળો કેવી રીતે ગણવો તે નક્કી કરતા આદેશો પણ (નિયમ 23(v)(d) થી (f)). સમયગાળો કેવી રીતે ગણવો તે અંગેનો આદેશ પગાર, ભથ્થાં અને એ સમય ફરજ તરીકે ગણાય કે નહીં તે નક્કી કરે છે, તેથી તે સસ્પેન્શન જેટલું જ ધ્યાન માગે છે.

અખિલ ભારતીય સેવાઓના સભ્યો માટે, AIS નિયમોના નિયમ 3 હેઠળનું સસ્પેન્શન કેન્દ્ર સરકારનાં વધારાનાં નિયંત્રણોને આધીન છે; તેનો સાર તપાસની કાર્યપદ્ધતિ અંગેના પાના પર છે.

સીલબંધ કવર અને બઢતીના વિવાદો

સીલબંધ કવરની પદ્ધતિ DoPT ના 14/09/1992 ના OM No. 22011/4/91-Estt.(A) માં ઠરાવાઈ છે. તે એવા સરકારી કર્મચારીઓને લાગુ પડે છે જેઓ સસ્પેન્શન હેઠળ હોય, જેમની સામે ચાર્જશીટ અપાઈ હોય અને શિસ્તની કાર્યવાહી પડતર હોય, અથવા જેમની સામે ફોજદારી આરોપ માટે કેસ (prosecution) પડતર હોય.

તે કેવી રીતે કામ કરે છે

  1. DPC આવા અધિકારીનું મૂલ્યાંકન બીજાઓ સાથે, પડતર કેસને ધ્યાનમાં લીધા વગર, કરે છે, અને પોતાનું મૂલ્યાંકન, "અયોગ્ય" (unfit) ના કોઈ તારણ સહિત, સીલબંધ કવરમાં રાખે છે. ખાલી જગ્યા ફક્ત કાર્યકારી (officiating) ધોરણે ભરાય છે (ફકરો 2.1).
  2. કેસ પૂરો થાય ત્યાં સુધી પછીની દરેક DPC આ પદ્ધતિ ફરી અનુસરે છે (ફકરો 2.2).
  3. જે પહેલી DPC એ તારણો સીલબંધ કર્યાં તેનાથી દર છ મહિને નિમણૂક સત્તાધિકારીએ કેસની સમીક્ષા કરવી પડે (ફકરો 4).
  4. એ પહેલી DPC થી બે વર્ષમાં કેસ પૂરો ન થાય, અને અધિકારી સસ્પેન્શન હેઠળ ન હોય, તો નિમણૂક સત્તાધિકારી એડ હૉક બઢતી પર વિચાર કરી શકે, જાહેર હિત, આરોપોની ગંભીરતા, કેસનો સંભવિત અંત, વિલંબ અધિકારીને કારણે છે કે નહીં, અને ઊંચા હોદ્દાના દુરુપયોગનું જોખમ તોળીને (ફકરો 5).
  5. અંતે, આક્ષેપો પડતા મુકાય અને અધિકારી સંપૂર્ણ દોષમુક્ત થાય, તો કવર ખોલાય છે અને અધિકારીને પછીના જુનિયરની બઢતીની તારીખના સંદર્ભે, જરૂર પડે તો નોશનલ રીતે, બઢતી અપાય છે (ફકરો 3).
  6. કોઈ પણ શિક્ષા થાય તો કવર પર અમલ થતો નથી, અને પછીની DPC શિક્ષાને ધ્યાનમાં રાખીને અધિકારી પર વિચાર કરે છે (ફકરો 3.1).

તે ક્યારે વાપરી ન શકાય

Union of India v. K.V. Jankiraman, (1991) 4 SCC 109 માં સુપ્રીમ કોર્ટે ઠરાવ્યું કે આરોપોનો મેમોરેન્ડમ કે ચાર્જશીટ ખરેખર અપાઈ ગયા પછી જ સીલબંધ કવરનો આશરો લઈ શકાય; પડતર પ્રાથમિક તપાસ પૂરતી નથી. મહત્ત્વની તારીખ DPC ની તારીખ છે. જેની બઢતી ફક્ત તપાસને કારણે, અથવા DPC ની બેઠક પછી અપાયેલી ચાર્જશીટને કારણે, રોકાઈ હોય એવા અધિકારી પાસે સમીક્ષા DPC માગવાનો આધાર છે. DoPT ની સૂચનાઓ એ પણ ઠરાવે છે કે જ્યાં DPC ની ભલામણ પછી પણ વાસ્તવિક બઢતી પહેલાં ત્રણમાંથી કોઈ એક સંજોગ ઊભો થાય, ત્યાં અધિકારી સાથે એ રીતે વ્યવહાર થાય છે જાણે કેસ સીલબંધ કવરમાં મુકાયો હોય.

દોષમુક્તિ પછી બાકી રકમ

દોષમુક્તિથી જુનિયરની તારીખથી નોશનલ બઢતી મળે છે, પણ પગારની સંપૂર્ણ બાકી રકમ આપોઆપ મળતી નથી. OM ના ફકરા 3 હેઠળ નિમણૂક સત્તાધિકારી બધા સંજોગો ધ્યાનમાં લઈ નક્કી કરે છે કે નોશનલ સમયગાળાની બાકી રકમ ચૂકવવાપાત્ર છે કે નહીં, અને ના પાડે તો કારણો નોંધવાં પડે, ઉદાહરણ તરીકે જ્યાં અધિકારીએ કાર્યવાહીમાં વિલંબ કર્યો હોય અથવા નિર્દોષ છુટકારો શંકાના લાભ પર થયો હોય. કારણો વગરનો, અથવા રેકોર્ડથી સમર્થન ન મળતાં કારણોસરનો, ઇનકાર પડકારને પાત્ર છે, પહેલાં રજૂઆત દ્વારા અને પછી સેન્ટ્રલ એડમિનિસ્ટ્રેટિવ ટ્રિબ્યુનલ સમક્ષ.

રોકાયેલું કે પાછું ખેંચાયેલું પેન્શન અને ગ્રેચ્યુઇટી

જૂની પેન્શન યોજના હેઠળના કેન્દ્ર સરકારના કર્મચારીઓનું પેન્શન અને ગ્રેચ્યુઇટી કેન્દ્રીય સિવિલ સેવા (પેન્શન) નિયમો, 2021 થી ચાલે છે. નિયમ 8, 1972 ના નિયમોના નિયમ 9 ને આગળ લઈ જાય છે, અને 2022 ના સુધારા (07/10/2022 નું G.S.R. 770(E)) એ સત્તા કોણ વાપરી શકે તે બદલ્યું.

સત્તા અને તેની શરત

નિયમ 8(1) પેન્શન કે ગ્રેચ્યુઇટી કે બંનેને પૂરેપૂરાં કે અંશતઃ રોકવાની, અથવા પેન્શનને કાયમ માટે કે કોઈ સમયગાળા માટે પાછું ખેંચવાની, અને સરકારને થયેલા આર્થિક નુકસાનની વસૂલાતની છૂટ આપે છે, પણ ફક્ત ત્યારે જો ખાતાકીય કે ન્યાયિક કાર્યવાહીમાં પેન્શનર સેવા દરમિયાન, પુનઃનિમણૂક પરની સેવા સહિત, ગંભીર ગેરવર્તણૂક કે બેદરકારી માટે દોષિત ઠરે. પેન્શનનો ભાગ રોકાય ત્યાં તે લઘુતમ પેન્શનથી નીચે ન જઈ શકે. 2022 ના સુધારા પછી, રાષ્ટ્રપતિની મંજૂરી ફક્ત ત્યાં જરૂરી છે જ્યાં રાષ્ટ્રપતિ એ જગ્યા માટે નિમણૂક સત્તાધિકારી હતા; બીજા કિસ્સાઓમાં વહીવટી મંત્રાલય કે વિભાગના સચિવ તેનો આદેશ આપી શકે, રાષ્ટ્રપતિ નિમણૂક સત્તાધિકારી ન હોય ત્યાં સંઘ લોક સેવા આયોગ (Union Public Service Commission) સાથે પરામર્શ જરૂરી નથી, અને અપીલ (નિયમ 8(6A)), રિવિઝન અને રિવ્યૂની જોગવાઈ ઉમેરાઈ છે.

નિવૃત્તિ વખતે કે પછીની કાર્યવાહી

  • સેવામાં શરૂ થયેલી. અધિકારી સેવામાં હતો ત્યારે શરૂ થયેલી ખાતાકીય કાર્યવાહી નિવૃત્તિ પછી નિયમ 8 હેઠળની કાર્યવાહી તરીકે, એ જ સત્તાધિકારી સમક્ષ, ચાલુ રહે છે.
  • નિવૃત્તિ પછી શરૂ થયેલી. તેને મંજૂરી જરૂરી છે અને તે શરૂ થાય તેના ચાર વર્ષથી વધુ પહેલાંની ઘટના અંગે હોઈ શકે નહીં. 19/05/2026 ના રોજ નક્કી થયેલા Delhi Development Authority v. Mohd. Hakim Khan, W.P.(C) 6970/2026, દિલ્હી હાઈકોર્ટ, માં દિલ્હી હાઈકોર્ટે 1972 ના નિયમોના સમાન શબ્દો પર ઠરાવ્યું કે ચાર વર્ષ ઘટનાથી ગણાય છે, નોકરીદાતાને તેની જાણ થઈ તે તારીખથી નહીં.
  • કાર્યવાહી ક્યારે શરૂ થયેલી ગણાય. ખાતાકીય કાર્યવાહી આરોપોનું નિવેદન અપાય ત્યારે, અથવા સસ્પેન્શન વહેલું હોય તો તેની તારીખથી, શરૂ થયેલી ગણાય; ફોજદારી કાર્યવાહી અદાલત પોલીસ અહેવાલ કે ફરિયાદ પર સંજ્ઞાન લે ત્યારે.

કામચલાઉ પેન્શન અને ગ્રેચ્યુઇટી

નિવૃત્તિ વખતે કાર્યવાહી પડતર હોય ત્યાં, એકાઉન્ટ્સ ઑફિસર અંતિમ આદેશ સુધી લાયક સેવા પરના મહત્તમ પેન્શન જેટલું કામચલાઉ પેન્શન મંજૂર કરે છે, અને કાર્યવાહી પૂરી થાય ત્યાં સુધી કોઈ ગ્રેચ્યુઇટી ચૂકવાતી નથી (નિયમ 8(3) અને (4)). નિયમ 8(4)(d) ઉમેરે છે કે આક્ષેપો ફક્ત તપાસ હેઠળ હોય અથવા કાર્યવાહી ફક્ત વિચારાધીન હોય ત્યાં આ લાગુ પડતું નથી. 22/08/2025 ના રોજ નક્કી થયેલા Swaraj Basu v. Indira Gandhi National Open University, W.P.(C) 16729/2024, દિલ્હી હાઈકોર્ટ, માં દિલ્હી હાઈકોર્ટે આ લાગુ કરીને, જેની સામેની FIR હજી તપાસ હેઠળ હતી એવા નિવૃત્ત અધિકારીને નિયમિત પેન્શન, ગ્રેચ્યુઇટી અને રજાના રોકડ રૂપાંતર (leave encashment) ની રકમ છૂટી કરવાનો નિર્દેશ આપ્યો. જ્યાં નાણાં વસૂલપાત્ર બને તેમ હોય ત્યાં CCS (રજા) નિયમો, 1972 (CCS (Leave) Rules, 1972) ના નિયમ 39(3) હેઠળ રજાનું રોકડ રૂપાંતર અલગથી રોકી શકાય.

કાર્યવાહી પડતર હોય ત્યારે કામચલાઉ પેન્શન કમ્યુટ કરી શકાતું નથી. DoPPW નું 29/10/2026 નું OM સ્પષ્ટ કરે છે કે પેન્શન મંજૂર કરતો અંતિમ આદેશ નીકળે પછી કમ્યુટેશન માટે અરજી કરી શકાય, અને અરજી એ આદેશના એક વર્ષમાં કચેરીના વડા સુધી પહોંચે તો તબીબી તપાસની જરૂર નથી.

મિલકત તરીકે પેન્શન

State of Jharkhand v. Jitendra Kumar Srivastava, (2013) 12 SCC 210 માં સુપ્રીમ કોર્ટે ઠરાવ્યું કે પેન્શન અને ગ્રેચ્યુઇટી અનુચ્છેદ 300A હેઠળ મિલકત છે અને કાયદાકીય બળ વગરની વહીવટી સૂચના હેઠળ રોકી શકાય નહીં. તેથી કોઈ પણ રોકાણ કોઈ નિયમ અને તેની શરતો સુધી શોધી બતાવવું પડે. જ્યાં તે ન થઈ શકે, અથવા જ્યાં લેણાંની પતાવટમાં વિલંબ અધિકારીના દોષથી ન હોય, ત્યાં દાવો વ્યાજ સાથે રકમ છૂટી કરવાનો છે, જે રજૂઆત દ્વારા અને પછી સેન્ટ્રલ એડમિનિસ્ટ્રેટિવ ટ્રિબ્યુનલ સમક્ષ કરાય છે. પેન્શન દર મહિને ચૂકવાય છે, તેથી તેની ગણતરીમાંની ભૂલ ચાલુ રહેતો અન્યાય છે, જોકે બાકી રકમ સામાન્ય રીતે મર્યાદિત હોય છે; નોકરી અને પેન્શનની બાબતો અંગેની સમજૂતી આ સમજાવે છે.

લોકો પૂછે છે તે પ્રશ્નો

કેન્દ્ર સરકારના કર્મચારીને કેટલો સમય સસ્પેન્શન હેઠળ રાખી શકાય?

CCS (CCA) નિયમોમાં કોઈ નિશ્ચિત અંતિમ મર્યાદા નથી, પણ સમીક્ષાનું કડક ચક્ર છે. સમીક્ષા સમિતિની ભલામણ પર 90 દિવસ પહેલાં સસ્પેન્શનની સમીક્ષા થવી પડે અને મુદત વધારાય નહીં તો 90 દિવસ પછી તે રદ થઈ જાય છે; દરેક મુદત વધારો 180 દિવસ સુધીનો હોઈ શકે અને તે પૂરો થાય તે પહેલાં ફરી સમીક્ષા થવી પડે (નિયમ 10(6) અને (7)). Ajay Kumar Choudhary v. Union of India પછી, DoPT નું 23/08/2016 નું OM ઉમેરે છે કે સસ્પેન્શનના 90 દિવસમાં ચાર્જશીટ ન બજાવાય તો સસ્પેન્શન રદ થઈ જાય છે.

શું ચાર્જશીટ વગર મને સસ્પેન્ડ કરી શકાય?

હા, થોડા સમય માટે. નિયમ 10(1) શિસ્તની કાર્યવાહી ફક્ત વિચારાધીન હોય, અથવા ફોજદારી કેસની તપાસ ચાલતી હોય, ત્યાં સસ્પેન્શનની છૂટ આપે છે. પણ પછી સસ્પેન્શનના 90 દિવસમાં ચાર્જશીટ આવવી જ જોઈએ, નહીં તો DoPT ના 23/08/2016 ના OM હેઠળ સસ્પેન્શન રદ થઈ જાય છે, જે Ajay Kumar Choudhary માં સુપ્રીમ કોર્ટના નિર્દેશનો અમલ કરે છે. સસ્પેન્શન સામે નિયમ 23(i) હેઠળ 45 દિવસમાં અપીલ પણ થઈ શકે, તેથી આદેશ અને તેનાં કારણો તે મળે કે તરત તપાસવાં જોઈએ.

સસ્પેન્શન દરમિયાન કેટલું નિર્વાહ ભથ્થું ચૂકવાય છે?

મૂળભૂત નિયમ 53 (Fundamental Rule 53) હેઠળ નિર્વાહ ભથ્થું એ રજા પગાર જેટલું હોય છે જે અધિકારીને અર્ધ પગારી રજા પર મળે. ત્રણ મહિના પછી, લાંબું સસ્પેન્શન અધિકારીના દોષથી ન હોય તો સક્ષમ સત્તાધિકારી તે 50 ટકા સુધી વધારી શકે, અથવા દોષથી હોય તો 50 ટકા સુધી ઘટાડી શકે. ભથ્થું નક્કી કરતા આદેશ સામે નિયમ 23(v)(d) હેઠળ અપીલ થઈ શકે. ચુકવણી ન થવી ગંભીર બાબત છે: ભથ્થું ન મળવાને કારણે હાજર ન રહી શકનાર અધિકારી સામે એકતરફી ચલાવાયેલી તપાસ સુપ્રીમ કોર્ટે રદ કરી છે.

બઢતીમાં સીલબંધ કવરની પદ્ધતિ શું છે?

DoPT ના 14/09/1992 ના OM હેઠળ, જ્યારે અધિકારી સસ્પેન્શન હેઠળ હોય, પડતર શિસ્તની કાર્યવાહીમાં તેને ચાર્જશીટ બજાવાઈ હોય, અથવા તેની સામે ફોજદારી કેસ ચાલતો હોય, ત્યારે DPC બીજા બધાની જેમ તેનું મૂલ્યાંકન કરે છે પણ પોતાનાં તારણો સીલબંધ રાખે છે. કેસ પૂરો થાય ત્યારે જ કવર ખોલાય છે. અધિકારી સંપૂર્ણ દોષમુક્ત થાય તો, જુનિયરને બઢતી મળી તે તારીખના સંદર્ભે બઢતી અપાય છે. શિક્ષા થાય તો કવરની અવગણના થાય છે અને પછીની DPC અધિકારી પર નવેસરથી વિચાર કરે છે.

શું ચાર્જશીટ અપાય તે પહેલાં ખાતું સીલબંધ કવર વાપરી શકે?

ના. Union of India v. K.V. Jankiraman માં સુપ્રીમ કોર્ટે ઠરાવ્યું કે આરોપોનો મેમોરેન્ડમ કે ચાર્જશીટ ખરેખર અપાઈ ગયા પછી જ સીલબંધ કવરની પદ્ધતિ અપનાવી શકાય; પ્રાથમિક તપાસથી તે વાજબી ઠરતી નથી. DPC ની બેઠક થઈ તે તારીખની સ્થિતિ મહત્ત્વની છે. ફક્ત તપાસના આધારે બઢતી રોકાઈ હોય તો અધિકારી સમીક્ષા DPC (review DPC) માગી શકે અને, ના પડાય તો, ખાતાકીય ઉપાય પછી સેન્ટ્રલ એડમિનિસ્ટ્રેટિવ ટ્રિબ્યુનલમાં જઈ શકે.

સીલબંધ કવર મારી તરફેણમાં ખૂલે તો શું મને પગારની બાકી રકમ (arrears) મળશે?

આપોઆપ નહીં. 14/09/1992 ના OM નો ફકરો 3 ઠરાવે છે કે દોષમુક્ત અધિકારીને જુનિયરની તારીખથી નોશનલ બઢતી (notional promotion) અપાય છે, પણ નોશનલ સમયગાળાની બાકી રકમ ચૂકવવાપાત્ર છે કે નહીં તે નિમણૂક સત્તાધિકારી નક્કી કરે છે, અને ના પાડે તો કારણો નોંધવાં પડે. OM વાજબી ઇનકારનાં જે ઉદાહરણ આપે છે તે છે અધિકારીને કારણે થયેલો વિલંબ, અથવા શંકાના લાભ પર નિર્દોષ છુટકારો. કારણો વગરનો, અથવા રેકોર્ડથી સમર્થન ન મળતાં કારણો પરનો, ઇનકાર રજૂઆત દ્વારા અને પછી ટ્રિબ્યુનલ સમક્ષ પડકારી શકાય.

નિવૃત્તિ વખતે ખાતાકીય કેસ પડતર હોવાથી મારું પેન્શન કે ગ્રેચ્યુઇટી બંધ કરી શકાય?

બંધ નહીં, પણ અંશતઃ રોકી શકાય. કેન્દ્રીય સિવિલ સેવા (પેન્શન) નિયમો, 2021 (Central Civil Services (Pension) Rules, 2021) ના નિયમ 8 હેઠળ, જેની સામે ખાતાકીય કે ન્યાયિક કાર્યવાહી શરૂ થઈ ગઈ હોય તેવા નિવૃત્ત અધિકારીને લાયક સેવા પર મળવાપાત્ર મહત્તમ જેટલું કામચલાઉ પેન્શન (provisional pension) મળે છે, અને કાર્યવાહી પૂરી થાય ત્યાં સુધી ગ્રેચ્યુઇટી રોકી રખાય છે. પેન્શન કે ગ્રેચ્યુઇટીને અંતિમ રીતે રોકવા કે પાછાં ખેંચવા માટે ગંભીર ગેરવર્તણૂક કે બેદરકારીનું તારણ જરૂરી છે. 2025 માં Swaraj Basu v. IGNOU માં દિલ્હી હાઈકોર્ટે ઠરાવ્યું તેમ, ફક્ત તપાસ, અથવા ફક્ત વિચારાધીન કાર્યવાહી, રોકવાને વાજબી ઠરાવતી નથી.

હું નિવૃત્ત થાઉં પછી સરકાર ખાતાકીય કેસ શરૂ કરી શકે?

હા, પણ મર્યાદામાં. પેન્શન નિયમો હેઠળ, અધિકારી સેવામાં હતો ત્યારે શરૂ ન થયેલી ખાતાકીય કાર્યવાહી માટે મંજૂરી જરૂરી છે અને તે શરૂ થાય તેના ચાર વર્ષથી વધુ પહેલાં બનેલી ઘટના અંગે હોઈ શકે નહીં. મે 2026 માં Delhi Development Authority v. Mohd. Hakim Khan માં દિલ્હી હાઈકોર્ટે ઠરાવ્યું કે ચાર વર્ષ ઘટનાની તારીખથી જ ગણાય છે, ખાતાને તેની જાણ થઈ તે તારીખથી નહીં, અને એ મુદત બહાર અપાયેલી ચાર્જશીટ રદ કરવાનો આદેશ માન્ય રાખ્યો.

ખાતાકીય કેસ પડતર હોય ત્યારે શું હું મારું પેન્શન કમ્યુટ કરાવી શકું?

ના. DoPPW નું 29/10/2026 નું OM સ્પષ્ટ કરે છે કે CCS (પેન્શન) નિયમો, 2021 ના નિયમ 8 હેઠળ મંજૂર થયેલું કામચલાઉ પેન્શન ખાતાકીય કે ન્યાયિક કાર્યવાહી પડતર હોય ત્યારે કમ્યુટ કરી શકાતું નથી, કારણ કે CCS (પેન્શનનું કમ્યુટેશન) નિયમો, 1981 (CCS (Commutation of Pension) Rules, 1981) નો નિયમ 4 તેની મનાઈ કરે છે. કાર્યવાહી પૂરી થાય અને પેન્શન મંજૂર કરતો આદેશ નીકળે પછી પેન્શનર કમ્યુટેશન માટે અરજી કરી શકે; અરજી એ આદેશના એક વર્ષમાં કચેરીના વડા સુધી પહોંચે તો તબીબી તપાસની જરૂર નથી.

સસ્પેન્શન, સીલબંધ કવરના નિર્ણય કે રોકાયેલા પેન્શનને હું ક્યાં પડકારું?

પહેલાં ખાતાની અંદર: સસ્પેન્શન કે પેન્શનના આદેશ સામે CCS (CCA) નિયમોના નિયમ 23 હેઠળ 45 દિવસમાં અપીલ, અથવા સમીક્ષા DPC કે લેણાં છૂટાં કરવા માટે રજૂઆત. પછી, કેન્દ્ર સરકારના કર્મચારીઓ માટે, વહીવટી ટ્રિબ્યુનલ અધિનિયમ, 1985 (Administrative Tribunals Act, 1985) ની કલમ 19 હેઠળ સેન્ટ્રલ એડમિનિસ્ટ્રેટિવ ટ્રિબ્યુનલ સમક્ષ ઓરિજિનલ એપ્લિકેશન, સામાન્ય રીતે અંતિમ આદેશના, અથવા આદેશ વગર છ મહિના વીત્યાના, એક વર્ષમાં. ટ્રિબ્યુનલના આદેશને હાઈકોર્ટની ખંડપીઠ સમક્ષ, અને ત્યાંથી સુપ્રીમ કોર્ટમાં પડકારી શકાય.

આ જવાબો શૈક્ષણિક સારાંશ છે; તે કોઈ પણ વ્યક્તિગત બાબત અંગેની કાનૂની સલાહ નથી.

કામ સોંપવું

ગંભીર પ્રશ્ન માટે કાગળો પૂરેપૂરા વંચાય તે જરૂરી છે.

રૂબરૂ મુલાકાત (કોન્ફરન્સ) અગાઉથી સમય લઈને G-46, Basement, Greater Kailash III, New Delhi ખાતે થાય છે. પત્રવ્યવહાર પ્રિન્સિપાલ પોતે વાંચે છે.

અસ્વીકરણ આ પાનું એ ક્ષેત્રોનું વર્ણન કરે છે જેમાં ઑફિસ કામ સ્વીકારે છે; તે માહિતી માટે છે, બાર કાઉન્સિલ ઑફ ઇન્ડિયાના નિયમો (Bar Council of India Rules) ના પ્રકરણ II, ભાગ VI, નિયમ 36 ના પાલનમાં પ્રસિદ્ધ કરાયું છે, અને તે જાહેરાત કે કામ મેળવવાનો પ્રયાસ નથી. અહીંનું કશું કાનૂની સલાહ નથી, અને તે વાંચવાથી વકીલ અને અસીલનો કોઈ સંબંધ ઊભો થતો નથી.

આ પાનું Lokesh Bhardwaj Law Offices ના કામ વિશે, બાર કાઉન્સિલ ઑફ ઇન્ડિયાના નિયમો (Bar Council of India Rules) હેઠળ માન્ય હોય તે રીતે, સામાન્ય માહિતી આપે છે. તે કાનૂની સલાહ નથી, અને તે વકીલ અને અસીલનો સંબંધ ઊભો કરતું નથી. LBLO કોઈ બાબતમાં ફક્ત લેખિતમાં નક્કી થયેલી નિમણૂક (engagement) પર જ કામ કરે છે.

16/11/2026 ના રોજનો કાયદો દર્શાવ્યો છે.

WhatsApp