Lokesh Bhardwaj Law Offices ← બધાં કાર્યક્ષેત્રો

આ પાનું અંગ્રેજીમાં લખાયેલા પાનાનો અનુવાદ છે. બંનેમાં ફરક હોય ત્યાં અંગ્રેજી લખાણ માન્ય ગણાશે. અંગ્રેજી પાનું વાંચો

Lokesh Bhardwaj Law Offices · એડવોકેટ્સ અને કાનૂની સલાહકારો, નવી દિલ્હી · lokeshbhardwajlawoffices.com
કાર્યક્ષેત્ર

દિલ્હીમાં શાળાઓ: પ્રવેશ, ફી, માન્યતા, શિક્ષકો, મ્યુનિસિપલ કાર્યવાહી અને શૈક્ષણિક સોસાયટીઓ

દિલ્હીની દરેક શાળા, સરકારી હોય કે ખાનગી, અનુદાનિત હોય કે બિન-અનુદાનિત, દિલ્હી શાળા શિક્ષણ અધિનિયમ, 1973 (Delhi School Education Act, 1973) અને તેના નિયમોના દાયરામાં, તથા બાળકોના મફત અને ફરજિયાત શિક્ષણના અધિકાર અંગેના અધિનિયમ, 2009 (Right of Children to Free and Compulsory Education Act, 2009) ના દાયરામાં કામ કરે છે.

ટૂંકમાં

તમે સાંભળશો તેવા શબ્દો

માન્યતાપ્રાપ્ત શાળા (Recognised school)
DSEA ની કલમ 4 હેઠળ યોગ્ય સત્તાધિકારીએ માન્યતા આપેલી શાળા (કલમ 2(t)).
અનુદાનિત અને બિન-અનુદાનિત શાળાઓ (Aided and unaided schools)
અનુદાનિત શાળા એટલે નિભાવ અનુદાન મેળવતી માન્યતાપ્રાપ્ત ખાનગી શાળા; બિન-અનુદાનિત શાળાને કોઈ અનુદાન મળતું નથી (કલમ 2(d)).
બિન-અનુદાનિત લઘુમતી શાળા (Unaided minority school)
અનુચ્છેદ 30(1) હેઠળ લઘુમતીએ સ્થાપેલી અને ચલાવેલી માન્યતાપ્રાપ્ત શાળા, જેને કોઈ અનુદાન મળતું નથી (કલમ 2(o) અને (x)). નોકરીની શરતો અંગેનું પ્રકરણ IV તેને લાગુ પડતું નથી (કલમ 12).
સંચાલન યોજના (Scheme of management)
દરેક માન્યતાપ્રાપ્ત શાળાએ નિયમો હેઠળ, યોગ્ય સત્તાધિકારીની મંજૂરીથી, પોતાની મેનેજિંગ કમિટી માટે બનાવવી પડતી યોજના (કલમ 5).
મેનેજિંગ કમિટી (Managing committee)
માન્યતાપ્રાપ્ત ખાનગી શાળાનું સંચાલન જેને સોંપાયું હોય તે વ્યક્તિઓનું મંડળ (કલમ 2(n)).
શિક્ષણ નિયામક (Director of Education)
શિક્ષણ નિયામક, દિલ્હી, અને નિયામક જેને અધિકૃત કરે તે કોઈ પણ અધિકારી (કલમ 2(g)); શિક્ષણ નિયામકની કચેરી (Directorate of Education) એ વિભાગ છે.
દિલ્હી સ્કૂલ ટ્રિબ્યુનલ (Delhi School Tribunal)
એક સભ્યનું ટ્રિબ્યુનલ, જેના અધ્યક્ષ જિલ્લા ન્યાયાધીશના હોદ્દા પર રહી ચૂકેલી વ્યક્તિ હોય છે, અને જે કલમ 8(3) હેઠળ સ્ટાફની અપીલો સાંભળે છે (કલમ 11).
EWS અને DG બેઠકો (EWS and DG seats)
આર્થિક રીતે નબળા વર્ગો અને વંચિત જૂથોનાં બાળકો માટે RTE Act ની કલમ 12(1)(c) હેઠળ અનામત રાખેલી બેઠકો.
કેપિટેશન ફી અને સ્ક્રીનિંગ (Capitation fee and screening)
જાહેર કરેલી ફી ઉપરાંતનું કોઈ પણ ડોનેશન કે ચુકવણી, અને પ્રવેશ વખતે બાળક કે વાલીઓની કોઈ પણ કસોટી કે ઇન્ટરવ્યૂ; RTE Act ની કલમ 13 બંનેની મનાઈ કરે છે.

વિગતવાર

આ માર્ગદર્શિકા દિલ્હીમાં શાળાના વિવાદની સફરને અનુસરે છે: માન્યતા, પ્રવેશ અને ફી; દિલ્હી શાળા શિક્ષણ અધિનિયમ, 1973 હેઠળ નિયામકની કચેરીની સત્તાઓ; શિક્ષકો અને સ્ટાફના નોકરી અંગેના અધિકારો; શાળાની ઇમારતો સામે મ્યુનિસિપલ કાર્યવાહી; અને શાળા ચલાવતી સોસાયટી કે ટ્રસ્ટ. શાળાઓ અને કોચિંગ સંસ્થાઓ વિરુદ્ધની ગ્રાહક ફરિયાદોની ચર્ચા ગ્રાહક કેસોના પાના પર છે.

શાળામાં પ્રવેશ, ફી અને માન્યતા

માન્યતા અને તેને પાછી ખેંચવી

DSEA ની કલમ 4(1) હેઠળ યોગ્ય સત્તાધિકારી ખાનગી શાળાને માન્યતા આપી શકે છે, પરંતુ ત્યારે જ જ્યારે તેની પાસે નાણાકીય સ્થિરતા અને પગારની નિયમિત ચુકવણી સુનિશ્ચિત કરવા પૂરતું ભંડોળ, યોગ્ય રીતે મંજૂર સંચાલન યોજના, યોગ્ય જગ્યા અને સ્વચ્છતાની સુવિધાઓ, મંજૂર અભ્યાસક્રમો, નિર્ધારિત લાયકાત ધરાવતા શિક્ષકો, અને શારીરિક શિક્ષણ, પુસ્તકાલય, પ્રયોગશાળા તથા સહ-અભ્યાસિક પ્રવૃત્તિઓ માટેની નિર્ધારિત સુવિધાઓ હોય. અરજીનો નિર્ણય ચાર મહિનામાં કરવો જ પડે, અને માન્યતા નકારાય તો તે જ મુદતમાં કારણો આપવાં પડે (કલમ 4(2)). નકાર સામેની અપીલ જાણ થયાના ત્રીસ દિવસમાં નિર્ધારિત સત્તાધિકારી સમક્ષ થાય છે, જે પૂરતા કારણસર સમય સાઠ દિવસ લંબાવી શકે છે (કલમ 4(3)).

કારણદર્શક નોટિસ પછી માન્યતા પાછી ખેંચી શકાય છે, જ્યાં તે છેતરપિંડી કે ખોટી રજૂઆતથી મેળવાઈ હોય, અથવા જ્યાં શાળા શરતોનું પાલન કરવાનું બંધ કરે (કલમ 4(4)). શાળા અપીલ કરી શકે છે; અપીલનો નિર્ણય છ મહિનામાં કરવો જ પડે, અને જો ન થાય તો તે મુદત પૂરી થતાં માન્યતા પાછી ખેંચવાનો આદેશ રદ થયેલો ગણાય છે (કલમ 4(7)). RTE Act પોતાની અલગ વ્યવસ્થા ઉમેરે છે: સરકારી કે સ્થાનિક સત્તામંડળની શાળા સિવાયની કોઈ શાળા માન્યતાના પ્રમાણપત્ર વગર સ્થાપી કે ચલાવી શકાતી નથી (કલમ 18(1)); માન્યતા સુનાવણી પછી લેખિત આદેશથી પાછી ખેંચાય છે, જેમાં બાળકોને જે પડોશી શાળામાં દાખલ કરવાનાં છે તેનું નામ હોય છે (કલમ 18(3)); અને માન્યતા વગર, અથવા તે પાછી ખેંચાયા પછી, શાળા ચલાવવા બદલ Rs. 1 લાખ સુધીનો દંડ અને ઉલ્લંઘન ચાલુ રહે તેવા દરેક દિવસ માટે Rs. 10,000 નો દંડ થાય છે (કલમ 18(5)).

પ્રવેશ

DSEA ની કલમ 16 પાંચ વર્ષથી નાના બાળકના ધોરણ I માં પ્રવેશની મનાઈ કરે છે અને પ્રવેશનું નિયમન નિયમો પર છોડે છે. શિક્ષણ નિયામકની કચેરીએ પાયાના તબક્કા અંગેના જૂન 2025 ના પરિપત્રથી નિર્દેશ આપ્યો છે કે શૈક્ષણિક સત્ર 2026-27 થી બાળકને ધોરણ I માં ફક્ત છ વર્ષની ઉંમર પૂરી થયે જ પ્રવેશ આપી શકાશે, અને તે પહેલાં ત્રણ વર્ષનું પૂર્વ-પ્રાથમિક શિક્ષણ હશે (3+ પર નર્સરી, 4+ પર લોઅર KG, 5+ પર અપર KG). શાળાઓ દર વર્ષે નિયામકની કચેરીના જાહેર કરેલા માળખામાં રહીને પોતાના પ્રવેશ માપદંડ પણ બહાર પાડે છે.

RTE ની બે જોગવાઈઓ દરેક પ્રવેશને લાગુ પડે છે. કલમ 12(1)(c) બિન-અનુદાનિત શાળાઓ અને નિર્દિષ્ટ શ્રેણીઓની શાળાઓ માટે ફરજિયાત બનાવે છે કે તેઓ ધોરણ I માં પોતાની સંખ્યાના ઓછામાં ઓછા પચીસ ટકા બાળકો પડોશના નબળા વર્ગો અને વંચિત જૂથોમાંથી દાખલ કરે, અને પ્રાથમિક શિક્ષણ પૂરું થાય ત્યાં સુધી તેમને મફત શિક્ષણ આપે; શાળામાં પૂર્વ-પ્રાથમિક વર્ગો હોય ત્યાં તેમાંના પ્રવેશને પણ આ જ લાગુ પડે છે. કલમ 13 કોઈ પણ કેપિટેશન ફી અને બાળક કે વાલીઓના કોઈ પણ સ્ક્રીનિંગની મનાઈ કરે છે; કેપિટેશન ફી લેનારી શાળાને ફીની દસ ગણી રકમ સુધીનો દંડ થઈ શકે છે, અને બાળકનું સ્ક્રીનિંગ કરનારી શાળાને પહેલા ઉલ્લંઘન માટે Rs. 25,000 સુધીનો અને ત્યાર પછીના દરેક ઉલ્લંઘન માટે Rs. 50,000 સુધીનો દંડ થઈ શકે છે. બાળકને શારીરિક સજા અને માનસિક સતામણીની મનાઈ છે (કલમ 17).

ફી

DSEA અનુદાનિત અને બિન-અનુદાનિત શાળાઓ સાથે અલગ અલગ વ્યવહાર કરે છે. અનુદાનિત શાળા ફક્ત ડિરેક્ટરે નિર્દિષ્ટ કરેલી ફી અને ચાર્જ જ વસૂલી શકે (કલમ 17(1)). દરેક માન્યતાપ્રાપ્ત શાળાએ, અનુદાનિત હોય કે બિન-અનુદાનિત, દરેક સત્ર પહેલાં પોતાની ફીનું સંપૂર્ણ પત્રક ડિરેક્ટર પાસે ફાઇલ કરવું જ પડે, અને ડિરેક્ટરની અગાઉથી મંજૂરી વગર તે સત્ર દરમિયાન પત્રકમાં દર્શાવ્યા કરતાં વધુ લઈ શકાતું નથી (કલમ 17(3)). બિન-અનુદાનિત શાળા પોતાની ફી અલગ ભંડોળમાં જમા કરે છે અને ફીની આવક ફક્ત નિર્ધારિત શૈક્ષણિક હેતુઓ માટે જ વાપરી શકે છે, અને દરેક માન્યતાપ્રાપ્ત ખાનગી શાળા દર વર્ષે ઓડિટ થયેલાં રિટર્ન ફાઇલ કરે છે (કલમ 18(3) થી (5)).

2025 માં દિલ્હી વિધાનસભાએ ફી નક્કી કરવા અંગેનો એક અલગ કાયદો પણ હાથ પર લીધો, દિલ્હી શાળા શિક્ષણ (ફી નક્કી કરવામાં અને તેના નિયમનમાં પારદર્શિતા) વિધેયક, 2025 (Delhi School Education (Transparency in Fixation and Regulation of Fees) Bill, 2025). કોઈ ચોક્કસ શાળાના ફી વિવાદમાં ફરિયાદ કે અરજી દાખલ કરતાં પહેલાં તે કાયદા અને તે હેઠળના કોઈ પણ નિયમો અને આદેશો, તેમ જ DSEA, સાથે સરખાવીને તપાસ કરવી જોઈએ; કાયદો જાણો પાના પર તેના વિશે ટૂંકી નોંધ છે.

દિલ્હી શાળા શિક્ષણ અધિનિયમના મામલા

સત્તાધિકારીઓ

"યોગ્ય સત્તાધિકારી" કોણ છે તે શાળાને માન્યતા કોણે આપી તેના પર આધાર રાખે છે: કેન્દ્ર સરકારે નિયુક્ત કરેલ સત્તાધિકારી, દિલ્હી વહીવટીતંત્ર, કે દિલ્હી મ્યુનિસિપલ કોર્પોરેશન (કલમ 2(e)). મોટા ભાગની ખાનગી શાળાઓ માટે વ્યવહારમાં સત્તાધિકારી શિક્ષણ નિયામક અને નિયામકે અધિકૃત કરેલા અધિકારીઓ હોય છે (કલમ 2(g)). વહીવટદાર પોતાની સત્તાઓ નિયામક કે અન્ય અધિકારીઓને સોંપી શકે છે (કલમ 23).

સંચાલન યોજના (Scheme of management)

દરેક માન્યતાપ્રાપ્ત શાળા પાસે યોગ્ય સત્તાધિકારીની અગાઉથી મંજૂરીથી નિયમો હેઠળ બનાવેલી સંચાલન યોજના હોવી જ જોઈએ; બિન-અનુદાનિત શાળાની યોજના નિર્ધારિત ફેરફારો સાથે લાગુ પડે છે, અને બિન-અનુદાનિત લઘુમતી શાળાને પોતાની યોજના માટે અગાઉથી મંજૂરીની જરૂર નથી (કલમ 5). મેનેજિંગ કમિટીમાં કોણ છે તે અંગેના વિવાદો સામાન્ય રીતે મંજૂર યોજનાથી શરૂ થાય છે.

નિરીક્ષણ અને નિર્દેશો

દરેક માન્યતાપ્રાપ્ત શાળાનું દરેક નાણાકીય વર્ષમાં ઓછામાં ઓછું એક વાર નિરીક્ષણ થવું જ જોઈએ, અને નિયામક ખાસ નિરીક્ષણનો આદેશ આપી શકે છે (કલમ 24(1) અને (2)). નિયામક મેનેજરને જોવા મળેલી ખામીઓ સુધારવાનો નિર્દેશ આપી શકે છે, અને નિર્દેશનું પાલન ન થાય તો, મેનેજરના ખુલાસાનો વિચાર કર્યા પછી, અનુદાન બંધ કરવા અને માન્યતા પાછી ખેંચવા સહિતનાં પગલાં લઈ શકે છે (કલમ 24(3) અને (4)).

સંચાલન હાથમાં લેવું

જ્યાં કોઈ પણ શાળાની, માન્યતાપ્રાપ્ત હોય કે ન હોય, મેનેજિંગ કમિટી કે મેનેજર અધિનિયમ હેઠળની પોતાની ફરજોની ઉપેક્ષા કરે અને શાળા શિક્ષણના હિતમાં તે યોગ્ય હોય, ત્યાં વહીવટદાર કારણદર્શક નોટિસ પછી ત્રણ વર્ષ સુધી સંચાલન હાથમાં લઈ શકે છે, જે એક વખતે એક વર્ષ લેખે કુલ પાંચ વર્ષ સુધી લંબાવી શકાય (કલમ 20(1)). મેનેજિંગ કમિટી ત્રણ મહિનામાં વહીવટદાર સમક્ષ અપીલ કરી શકે છે (કલમ 20(4)). કલમ 20 લઘુમતી શાળાઓને લાગુ પડતી નથી (કલમ 21).

અદાલતો અને ઉપાયો

જે બાબત અંગે વહીવટદાર, નિયામક કે અધિનિયમ હેઠળના અન્ય સત્તાધિકારીને કાર્યવાહી કરવાની સત્તા હોય તેમાં કોઈ દીવાની અદાલતને અધિકારક્ષેત્ર નથી, અને અધિનિયમ હેઠળ કરાયેલી કોઈ પણ બાબત અંગે કોઈ દીવાની અદાલત મનાઈહુકમ આપી શકતી નથી (કલમ 25). તેથી નિયામકની કચેરીના આદેશો સામેના પડકારો, અધિનિયમ કે નિયમો જે અપીલની જોગવાઈ કરે તે પછી, અનુચ્છેદ 226 હેઠળ હાઈકોર્ટ સમક્ષ લાવવામાં આવે છે. જે મેનેજર વાજબી કારણ વગર ટ્રિબ્યુનલના આદેશનું પાલન ન કરે તેને ત્રણ મહિના સુધીની કેદ કે દંડ, અથવા બંને થઈ શકે છે (કલમ 27).

શાળાના શિક્ષકોના સર્વિસના મામલા

નિયામકની અગાઉથી મંજૂરી

DSEA ની કલમ 8(2) જોગવાઈ કરે છે કે, કોઈ નિયમને આધીન રહીને, માન્યતાપ્રાપ્ત ખાનગી શાળાના કોઈ કર્મચારીને નિયામકની અગાઉથી મંજૂરી વગર બરતરફ કરાશે નહીં, દૂર કરાશે નહીં કે હોદ્દામાં ઉતારાશે નહીં, અને તેની નોકરી અન્ય રીતે સમાપ્ત પણ કરાશે નહીં. "કર્મચારી" એટલે શિક્ષક અને માન્યતાપ્રાપ્ત શાળામાં કામ કરતો દરેક અન્ય કર્મચારી (કલમ 2(h)). Raj Kumar v. Director of Education, [2016] 1 S.C.R. 697 માં સુપ્રીમ કોર્ટે ઠરાવ્યું કે કલમ 8(2) ખાનગી માન્યતાપ્રાપ્ત શાળાઓના કર્મચારીઓ માટેનું પ્રક્રિયાગત રક્ષણ છે, કે તેને રદ કરતો દિલ્હી હાઈકોર્ટનો અગાઉનો નિર્ણય કાયદાની દૃષ્ટિએ ખોટો હતો, અને કે નિયામકની અગાઉથી મંજૂરી વગરની નોકરી સમાપ્તિ અમાન્ય હતી.

સસ્પેન્શન

જે મેનેજિંગ કમિટી કોઈ કર્મચારીને સસ્પેન્ડ કરવા માગતી હોય તેણે પોતાનો ઇરાદો નિયામકને જણાવવો અને અગાઉથી મંજૂરી મેળવવી જ પડે (કલમ 8(4)). નિર્ધારિત આચારસંહિતા હેઠળના ગંભીર ગેરવર્તન માટે તે મંજૂરી વગર તરત સસ્પેન્ડ કરી શકે છે, પરંતુ આવું તાત્કાલિક સસ્પેન્શન પંદર દિવસ પછી રદ થઈ જાય છે, સિવાય કે તે મુદતમાં તે નિયામકને જણાવાયું હોય અને મંજૂર થયું હોય (કલમ 8(4) ના પરંતુકો). પૂરતાં અને વાજબી કારણો હોય તો નિયામક મંજૂરી આપે છે (કલમ 8(5)).

દિલ્હી સ્કૂલ ટ્રિબ્યુનલમાં અપીલ

જે કર્મચારીને બરતરફ કરાયો હોય, દૂર કરાયો હોય કે હોદ્દામાં ઉતારાયો હોય તે આદેશ જણાવાય તે તારીખથી ત્રણ મહિનામાં દિલ્હી સ્કૂલ ટ્રિબ્યુનલમાં અપીલ કરી શકે છે (કલમ 8(3)). ટ્રિબ્યુનલ એક જ વ્યક્તિનું હોય છે, જે જિલ્લા ન્યાયાધીશ કે સમકક્ષ ન્યાયિક હોદ્દા પર રહી ચૂકી હોય (કલમ 11(1)). તે પોતાની પ્રક્રિયા પોતે નક્કી કરે છે, તેને દીવાની કાર્યવાહી સંહિતા, 1908 (Code of Civil Procedure, 1908) હેઠળ અપીલ અદાલતની સત્તાઓ હોય છે, અને તે અપીલ હેઠળના આદેશ પર શરતો સાથે સ્ટે આપી શકે છે (કલમ 11(5) અને (6)).

પગાર અને લાભો

માન્યતાપ્રાપ્ત ખાનગી શાળાના કર્મચારીઓનાં પગાર ધોરણ, ભથ્થાં, તબીબી સુવિધાઓ, પેન્શન, ગ્રેચ્યુઇટી, પ્રોવિડન્ટ ફંડ અને અન્ય નિર્ધારિત લાભો યોગ્ય સત્તાધિકારી દ્વારા ચલાવાતી શાળાઓના સમકક્ષ દરજ્જાના કર્મચારીઓ કરતાં ઓછાં ન હોવાં જોઈએ, અને સત્તાધિકારી મેનેજિંગ કમિટીને તે સ્તરે લાવવાનો નિર્દેશ આપી શકે છે; તેમાં નિષ્ફળતા માન્યતાની શરતોનું પાલન ન કર્યું હોવાનું ગણાય છે (કલમ 10(1)).

બિન-અનુદાનિત લઘુમતી શાળાઓ

કલમ 8 થી 11 સહિતનું પ્રકરણ IV બિન-અનુદાનિત લઘુમતી શાળાઓને લાગુ પડતું નથી (કલમ 12). તેને બદલે તેમના કર્મચારીઓને પ્રકરણ V રક્ષણ આપે છે: વહીવટદાર પાસે નોંધાયેલો નોકરીનો લેખિત કરાર, જેમાં પગાર, રજા, નિવૃત્તિ લાભો, સજાઓ, શિસ્ત અંગેની પ્રક્રિયા, અને પગાર, લાભો તથા શિસ્તભંગની કાર્યવાહી અંગેના વિવાદોના લવાદની જોગવાઈ હોવી જ જોઈએ (કલમ 15).

સરકારી અને મ્યુનિસિપલ શાળાઓના શિક્ષકો માટે સર્વિસ કાયદાનો સામાન્ય માર્ગ લાગુ પડે છે; સર્વિસના મામલાનું પાનું જુઓ.

શાળાઓ અને મ્યુનિસિપલ કાર્યવાહી

શાળાની ઇમારતો પણ બીજી કોઈ ઇમારતની જેમ બાંધકામના કાયદાને આધીન છે. દિલ્હી મ્યુનિસિપલ કોર્પોરેશનના વિસ્તારોમાં:

કાર્યવાહીનો સામનો કરતી શાળાએ પોતાના મંજૂર બાંધકામ નકશા, કમ્પ્લીશન કે ઓક્યુપન્સીના કાગળો, માન્યતાનો આદેશ અને નિયામકની કચેરી સાથેનો પત્રવ્યવહાર રેકોર્ડ પર મૂકવો જોઈએ, અને સ્ટે માટે વહેલી અરજી કરવી જોઈએ, કારણ કે મુદતો ટૂંકી છે. પગલાં MCD ડિમોલિશન અને સીલિંગના પાના અને MCD નોટિસ ચેકલિસ્ટ માં આપેલાં છે, અને મુદતના નિયમો DMC Act ની મુદતના પાના પર છે.

શૈક્ષણિક સોસાયટીઓ

દિલ્હીમાં ખાનગી શાળાઓ સામાન્ય રીતે નોંધાયેલી સોસાયટી કે ટ્રસ્ટ ચલાવે છે, જે જમીન અને ઇમારત ધરાવે છે અને શાળાની મંજૂર સંચાલન યોજના હેઠળ મેનેજિંગ કમિટીની રચના કરે છે. સોસાયટીનું સંચાલક મંડળ અને શાળાની મેનેજિંગ કમિટી જુદાં જુદાં કાર્યો ધરાવતાં અલગ મંડળો છે, અને ઘણા વિવાદો આ બંનેની ગેરસમજમાંથી ઊભા થાય છે.

લોકો પૂછે છે તેવા પ્રશ્નો

શું દિલ્હીની ખાનગી શાળા વર્ષની અધવચ્ચે ફી વધારી શકે?

ડિરેક્ટરની મંજૂરી વગર નહીં. દિલ્હી શાળા શિક્ષણ અધિનિયમ, 1973 (Delhi School Education Act, 1973) ની કલમ 17(3) દરેક માન્યતાપ્રાપ્ત શાળાના મેનેજરને દરેક શૈક્ષણિક સત્ર શરૂ થાય તે પહેલાં વસૂલવાની ફીનું સંપૂર્ણ પત્રક ડિરેક્ટર પાસે ફાઇલ કરવાનું ફરજિયાત બનાવે છે, અને ડિરેક્ટરની અગાઉથી મંજૂરી વિના તે સત્ર દરમિયાન પત્રક કરતાં વધુ કોઈ ફી લેવાની મનાઈ કરે છે. અનુદાનિત શાળા ફક્ત ડિરેક્ટરે નિર્દિષ્ટ કરેલી ફી જ વસૂલી શકે (કલમ 17(1)). ફી નક્કી કરવા અંગેનો 2025 નો અલગ કાયદો પણ તપાસી લેવો જોઈએ. વાલીઓએ ફીનું પત્રક, પરિપત્રો અને રસીદો સાચવી રાખવાં, અને શિક્ષણ નિયામકની કચેરી (Directorate of Education) ને ફરિયાદ કરવી.

દિલ્હીમાં ધોરણ 1 માં પ્રવેશ માટે લઘુતમ ઉંમર કેટલી છે?

જૂન 2025 ના પરિપત્રથી શિક્ષણ નિયામકની કચેરીએ નિર્દેશ આપ્યો કે શૈક્ષણિક સત્ર 2026-27 થી બાળકને ધોરણ I માં ફક્ત છ વર્ષની ઉંમર પૂરી થયે જ પ્રવેશ આપી શકાશે, અને ધોરણ I પહેલાં ત્રણ વર્ષનું પૂર્વ-પ્રાથમિક શિક્ષણ હશે: ત્રણ વર્ષથી વધુ ઉંમરે નર્સરી, ચાર વર્ષથી વધુ ઉંમરે લોઅર KG અને પાંચ વર્ષથી વધુ ઉંમરે અપર KG. દિલ્હી શાળા શિક્ષણ અધિનિયમ, 1973 પોતે પાંચ વર્ષથી નાના બાળકના ધોરણ I માં પ્રવેશની મનાઈ કરે છે (કલમ 16(1)). શાળાઓ દર વર્ષે નિયામકની કચેરીના માળખામાં રહીને પોતાનું પ્રવેશ સમયપત્રક અને માપદંડ પ્રસિદ્ધ કરે છે, તેથી અરજી કરતાં પહેલાં ચાલુ વર્ષની નોટિસ વાંચવી જોઈએ.

શું શાળા પ્રવેશ વખતે મારા બાળકનો ઇન્ટરવ્યૂ લઈ શકે કે ડોનેશન માગી શકે?

ના. બાળકોના મફત અને ફરજિયાત શિક્ષણના અધિકાર અંગેનો અધિનિયમ, 2009 (Right of Children to Free and Compulsory Education Act, 2009) ની કલમ 13(1) જોગવાઈ કરે છે કે કોઈ શાળા કે વ્યક્તિ બાળકને પ્રવેશ આપતી વખતે કોઈ કેપિટેશન ફી વસૂલશે નહીં અથવા બાળક કે વાલીઓને કોઈ સ્ક્રીનિંગ પ્રક્રિયામાંથી પસાર કરશે નહીં. કેપિટેશન ફી લેનારી શાળાને ફીની દસ ગણી રકમ સુધીનો દંડ થઈ શકે છે, અને બાળકનું સ્ક્રીનિંગ કરનારી શાળાને પહેલા ઉલ્લંઘન માટે Rs. 25,000 સુધીનો અને ત્યાર પછીના દરેક ઉલ્લંઘન માટે Rs. 50,000 સુધીનો દંડ થઈ શકે છે (કલમ 13(2)). કોઈ પણ લેખિત માગણી કે રસીદ સાચવી રાખો અને શિક્ષણ નિયામકની કચેરીને ફરિયાદ કરો.

ખાનગી શાળાઓમાં EWS અને વંચિત જૂથની બેઠકો કેવી રીતે કામ કરે છે?

બાળકોના મફત અને ફરજિયાત શિક્ષણના અધિકાર અંગેના અધિનિયમ, 2009 ની કલમ 12(1)(c) બિન-અનુદાનિત ખાનગી શાળાઓ અને નિર્દિષ્ટ શ્રેણીઓની શાળાઓ માટે ફરજિયાત બનાવે છે કે તેઓ ધોરણ I માં પોતાની સંખ્યાના ઓછામાં ઓછા પચીસ ટકા બાળકો પડોશના નબળા વર્ગો અને વંચિત જૂથોમાંથી દાખલ કરે, અને પ્રાથમિક શિક્ષણ પૂરું થાય ત્યાં સુધી તેમને મફત શિક્ષણ આપે. શાળામાં પૂર્વ-પ્રાથમિક વર્ગો હોય ત્યાં આ જવાબદારી તેમાંના પ્રવેશને લાગુ પડે છે. રાજ્ય શાળાને બાળક દીઠ ખર્ચ અથવા ખરેખર વસૂલાયેલી રકમ, બેમાંથી જે ઓછી હોય તેટલી રકમની ભરપાઈ કરે છે (કલમ 12(2)). અરજીઓ શિક્ષણ નિયામકની કચેરી દરેક સત્ર માટે જાહેર કરે તે રીતે કરવામાં આવે છે, અને નોટિસ વહેલી વાંચી લેવી જોઈએ.

એક ખાનગી શાળાએ નિયામકની કચેરીની મંજૂરી વગર શિક્ષકને બરતરફ કર્યા. શું તે માન્ય છે?

દિલ્હી શાળા શિક્ષણ અધિનિયમ, 1973 ની કલમ 8(2) જોગવાઈ કરે છે કે માન્યતાપ્રાપ્ત ખાનગી શાળાના કોઈ કર્મચારીને ડિરેક્ટરની અગાઉથી મંજૂરી વગર બરતરફ કરી શકાશે નહીં, દૂર કરી શકાશે નહીં, હોદ્દામાં ઉતારી શકાશે નહીં કે અન્ય રીતે તેની નોકરી સમાપ્ત કરી શકાશે નહીં. Raj Kumar v. Director of Education, [2016] 1 S.C.R. 697 માં સુપ્રીમ કોર્ટે આ જોગવાઈને કર્મચારીઓ માટેના રક્ષણ તરીકે માન્ય ઠેરવી અને એવી મંજૂરી વગર કરાયેલી નોકરી સમાપ્તિ રદ કરી. આ જોગવાઈ બિન-અનુદાનિત લઘુમતી શાળાઓને લાગુ પડતી નથી (કલમ 12), જેમનો સ્ટાફ કલમ 15 હેઠળના લેખિત કરારો પર આધાર રાખે છે. કર્મચારીએ તરત પગલાં લેવાં જોઈએ, કારણ કે અપીલની મુદત ટૂંકી છે.

શાળાના કર્મચારી પાસે દિલ્હી સ્કૂલ ટ્રિબ્યુનલમાં અપીલ કરવા કેટલો સમય હોય છે?

બરતરફી, દૂર કરવા કે હોદ્દામાં ઉતારવાનો આદેશ કર્મચારીને જણાવાય તે તારીખથી ત્રણ મહિના (કલમ 8(3), દિલ્હી શાળા શિક્ષણ અધિનિયમ, 1973). ટ્રિબ્યુનલ એક સભ્યનું હોય છે, જે જિલ્લા ન્યાયાધીશના હોદ્દા પર રહી ચૂક્યા હોય; તેને દીવાની કાર્યવાહી સંહિતા, 1908 (Code of Civil Procedure, 1908) હેઠળ અપીલ અદાલતની સત્તાઓ હોય છે, અને તે શરતો સાથે આદેશ પર સ્ટે આપી શકે છે (કલમ 11). અપીલ સાથે આદેશ, ચાર્જશીટ અને તપાસનો રેકોર્ડ હોય તો તે, અને ડિરેક્ટરની મંજૂરી અથવા તેના અભાવની વિગત જોડવી જોઈએ. ટ્રિબ્યુનલના આદેશોને અનુચ્છેદ 226 હેઠળ હાઈકોર્ટ સમક્ષ પડકારી શકાય છે.

નિયામકની કચેરીએ અમારી શાળાની માન્યતા પાછી ખેંચી લીધી છે. શાળા શું કરી શકે?

દિલ્હી શાળા શિક્ષણ અધિનિયમ, 1973 ની કલમ 4(7) હેઠળ, જે શાળાની માન્યતા પાછી ખેંચાઈ હોય તે નિર્ધારિત સત્તાધિકારી સમક્ષ અપીલ કરી શકે છે, જેણે અપીલ રજૂ થયાના છ મહિનામાં નિર્ણય કરવો જ પડે; જો તે નિર્ણય ન કરે, તો તે મુદત પૂરી થતાં માન્યતા પાછી ખેંચવાનો આદેશ રદ થયેલો ગણાય છે. માન્યતા પાછી ખેંચતાં પહેલાં કારણ દર્શાવવાની વાજબી તક આપવી જ પડે (કલમ 4(4)). RTE Act હેઠળ, માન્યતા પાછી ખેંચવાનો આદેશ લેખિતમાં હોવો જોઈએ, સુનાવણી પછી આપવો જોઈએ અને જે પડોશી શાળામાં બાળકોને પ્રવેશ અપાશે તેનું નામ આપવું જોઈએ, અને માન્યતા પાછી ખેંચાયા પછી શાળા ચલાવી શકાતી નથી (કલમ 18(3) અને (4)). અપીલ સંપૂર્ણ રેકોર્ડ સાથે તરત દાખલ કરવી જોઈએ.

MCD એ અમારી શાળાની ઇમારતનો એક ભાગ સીલ કર્યો છે. અમે ક્યાં જઈએ?

દિલ્હી મ્યુનિસિપલ કોર્પોરેશન અધિનિયમ, 1957 (Delhi Municipal Corporation Act, 1957) ની કલમ 345A હેઠળના સીલિંગ આદેશ સામે કલમ 347B હેઠળ આદેશના ત્રીસ દિવસમાં એપેલેટ ટ્રિબ્યુનલ, MCD સમક્ષ અપીલ થાય છે. કલમ 343 હેઠળના ડિમોલિશન આદેશ સામે આદેશમાં જણાવેલી મુદતમાં અપીલ થાય છે, જે આદેશ બજાવાયાથી પાંચથી પંદર દિવસની વચ્ચે હોય છે. કલમ 347E આ રીતે અપીલપાત્ર આદેશો સામે દીવાની દાવાની મનાઈ કરે છે, તેથી અપીલ જ સાચો માર્ગ છે. શાળાએ પોતાના મંજૂર નકશા, માન્યતાના કાગળો અને નિયામકની કચેરી સાથેનો પત્રવ્યવહાર રજૂ કરવો જોઈએ, અને પહેલી સુનાવણીમાં વચગાળાની રાહત માગવી જોઈએ.

શું સરકાર દિલ્હીની ખાનગી શાળાનું સંચાલન પોતાના હાથમાં લઈ શકે?

હા, મર્યાદિત કિસ્સાઓમાં. દિલ્હી શાળા શિક્ષણ અધિનિયમ, 1973 ની કલમ 20 વહીવટદાર (Administrator) ને, મેનેજિંગ કમિટી કે મેનેજરને કારણ દર્શાવવાની વાજબી તક આપ્યા પછી, એવી શાળાનું સંચાલન હાથમાં લેવાની છૂટ આપે છે જેના સંચાલને અધિનિયમ હેઠળની પોતાની ફરજોની ઉપેક્ષા કરી હોય, જ્યાં શાળા શિક્ષણના હિતમાં તે યોગ્ય હોય. સંચાલન વધુમાં વધુ ત્રણ વર્ષ માટે લેવાય છે, જે એક વખતે એક વર્ષ લેખે વધુમાં વધુ પાંચ વર્ષ સુધી લંબાવી શકાય. સંચાલન ત્રણ મહિનામાં વહીવટદાર સમક્ષ અપીલ કરી શકે છે. કલમ 20 લઘુમતી શાળાઓને લાગુ પડતી નથી (કલમ 21).

આ જવાબો શૈક્ષણિક સારાંશ છે; તે કોઈ પણ વ્યક્તિગત બાબત અંગેની કાનૂની સલાહ નથી.

કામ સોંપવું

ગંભીર પ્રશ્ન માટે કાગળો પૂરેપૂરા વંચાય તે જરૂરી છે.

રૂબરૂ મુલાકાત (કોન્ફરન્સ) અગાઉથી સમય લઈને G-46, Basement, Greater Kailash III, New Delhi ખાતે થાય છે. પત્રવ્યવહાર પ્રિન્સિપાલ પોતે વાંચે છે.

અસ્વીકરણ આ પાનું એ ક્ષેત્રોનું વર્ણન કરે છે જેમાં ઑફિસ કામ સ્વીકારે છે; તે માહિતી માટે છે, બાર કાઉન્સિલ ઑફ ઇન્ડિયાના નિયમો (Bar Council of India Rules) ના પ્રકરણ II, ભાગ VI, નિયમ 36 ના પાલનમાં પ્રસિદ્ધ કરાયું છે, અને તે જાહેરાત કે કામ મેળવવાનો પ્રયાસ નથી. અહીંનું કશું કાનૂની સલાહ નથી, અને તે વાંચવાથી વકીલ અને અસીલનો કોઈ સંબંધ ઊભો થતો નથી.

આ પાનું બાર કાઉન્સિલ ઑફ ઇન્ડિયાના નિયમો (Bar Council of India Rules) હેઠળ મંજૂર હોય તે રીતે Lokesh Bhardwaj Law Offices ના કામ વિશે સામાન્ય માહિતી આપે છે. તે કાનૂની સલાહ નથી, અને તેનાથી વકીલ અને અસીલનો સંબંધ ઊભો થતો નથી. LBLO કોઈ મામલામાં ફક્ત લેખિતમાં સંમત થયેલી નિમણૂકના આધારે જ કામ કરે છે.

16/11/2026 ના રોજનો કાયદો દર્શાવ્યો છે.

WhatsApp