Lokesh Bhardwaj Law Offices ← હોમ

આ પેજ અંગ્રેજીમાં લખાયેલા પેજનો અનુવાદ છે. જ્યાં બંને વચ્ચે તફાવત હોય ત્યાં અંગ્રેજી લખાણ માન્ય ગણાશે. આ પેજ અંગ્રેજીમાં વાંચો

કાયદો જાણો

લોકો ખરેખર જે શોધે છે તે કાનૂની પ્રશ્નોના 130 સરળ જવાબો.

પોલીસ અને જામીન. લગ્ન અને ભરણપોષણ. છેતરપિંડીનું રિફંડ. પગાર અને નોટિસ પિરિયડ. ચેક અને લોન. મિલકત ખરીદવી, ભાડે આપવી કે લેવી અને વારસામાં મેળવવી. સોસાયટીઓ અને MCD નોટિસ. અદાલતો અને વકીલો. ધંધો, સ્ટાર્ટઅપ અને શાળાઓ. સત્તાવાર હેલ્પલાઇન અને ફરિયાદ પોર્ટલની ડિરેક્ટરી, અને કેલ્ક્યુલેટર સાથે ફાઇલ કરવાની સમયમર્યાદાઓ, કાયદાવાર પણ જુઓ.

દરેક જવાબ ટૂંકા સારથી શરૂ થાય છે, પછી વિગત આવે છે, અને પછી તેને લાગુ પડતી કાયદાની કલમ, જેથી તમે કાયદો જાતે વાંચી શકો. આ પ્રશ્નો એ છે જે દિલ્હીના લોકો સર્ચ એન્જિનમાં ટાઇપ કરે છે અથવા વકીલ હોય તેવા કોઈ મિત્રને પૂછે છે. આમાંનું કશું તમારી પોતાની હકીકતો પરની સલાહ નથી; તેના માટે રૂબરૂ મુલાકાત (કોન્ફરન્સ) જરૂરી છે, અને પ્રશ્ન કરતાં કાગળો વધુ મહત્ત્વના છે.

લેખક: Lokesh Bhardwaj, એડવોકેટ · છેલ્લી સમીક્ષા 17/10/2026; 54 જવાબો અને પગલાંની યાદીઓ 10/11/2026 ના રોજ ઉમેરાયાં; 15/11/2026 ના રોજ 9 જવાબો ઉમેરાયા અને 12 અદ્યતન કરાયા · અન્યથા જણાવ્યું ન હોય ત્યાં દિલ્હીનો કાયદો અને કેન્દ્રીય કાયદો

પોલીસ, ધરપકડ અને જામીન

મોટા ભાગના ફોજદારી કેસોનો ફેંસલો પહેલા ચોવીસ કલાકમાં થઈ જાય છે. તે કલાકોમાં લાગુ પડતા નિયમો આ છે.

ફોજદારી · કલમ 173, BNSS

પોલીસ FIR નોંધવાની ના પાડે તો શું કરવું?

પોલીસ અધિકારના (કોગ્નિઝેબલ) કોઈ પણ ગુના માટે પોલીસે FIR નોંધવી જ પડે; તેમાં તેમને કોઈ વિવેકાધિકાર નથી. પોલીસ સ્ટેશન ના પાડે તો BNSS ની કલમ 173(4) હેઠળ ફરિયાદ લેખિતમાં નાયબ પોલીસ કમિશનર (Deputy Commissioner of Police) ને મોકલો, અને તેનાથી પણ કામ ન થાય તો સોગંદનામા અને તમે પહેલાં પોલીસ પાસે ગયા હતા તેના પુરાવા સાથે કલમ 175(3) હેઠળ મેજિસ્ટ્રેટને અરજી કરો.

દરેક ફરિયાદની નકલ, તેની પહોંચ અથવા ઈમેલ અને સ્પીડ પોસ્ટના રેકોર્ડ સાથે સાચવી રાખો. ગુનો ગમે ત્યાં બન્યો હોય, FIR કોઈ પણ પોલીસ સ્ટેશનમાં નોંધાવી શકાય છે; તેને ઝીરો FIR કહેવાય છે અને તે યોગ્ય પોલીસ સ્ટેશનને તબદીલ કરવી જ પડે. કલમ 173(2) હેઠળ તમને FIR ની નકલ મફત મેળવવાનો હક છે. ત્રણથી સાત વર્ષ સુધીની સજાને પાત્ર ગુનાઓમાં પોલીસ FIR નોંધતાં પહેલાં વધુમાં વધુ 14 દિવસની પ્રાથમિક તપાસ કરી શકે છે, પણ સીધેસીધી ના પાડી શકતી નથી.

શું કરવું, ક્રમ પ્રમાણે

  1. તમારી ફરિયાદ પોલીસ સ્ટેશનમાં લેખિતમાં આપો અને પહોંચ સાથે તેની નકલ રાખો.
  2. પોલીસ સ્ટેશન ના પાડે તો BNSS ની કલમ 173(4) હેઠળ ફરિયાદ લેખિતમાં નાયબ પોલીસ કમિશનરને મોકલો.
  3. દરેક ફરિયાદની નકલ તેની પહોંચ સાથે, અથવા ઈમેલ અને સ્પીડ પોસ્ટના રેકોર્ડ સાથે, સાચવી રાખો.
  4. તેનાથી પણ કામ ન થાય તો સોગંદનામા અને તમે પહેલાં પોલીસ પાસે ગયા હતા તેના પુરાવા સાથે કલમ 175(3) હેઠળ મેજિસ્ટ્રેટને અરજી કરો.
  5. FIR નોંધાઈ જાય પછી કલમ 173(2) હેઠળ તેની મફત નકલ માગો.

કાયદો: કલમ 173 અને 175, ભારતીય નાગરિક સુરક્ષા સંહિતા, 2023 (Bharatiya Nagarik Suraksha Sanhita, 2023). FIR નોંધવી ફરજિયાત છે તે વાત સુપ્રીમ કોર્ટે Lalita Kumari, (2014) 2 SCC 1 ના બંધારણીય બેન્ચના ચુકાદામાં નક્કી કરી દીધી છે. વધુ વાંચો: પીડિતો અને ફરિયાદીઓ માટે.

ફોજદારી · કલમ 35, BNSS

શું પોલીસ વોરંટ વગર મારી ધરપકડ કરી શકે?

હા, પોલીસ અધિકારના (કોગ્નિઝેબલ) ગુના માટે કરી શકે, પરંતુ સાત વર્ષ સુધીની સજાને પાત્ર ગુનાઓમાં પોલીસે પહેલાં BNSS ની કલમ 35(3) હેઠળ હાજર થવાની નોટિસ આપવી જ પડે અને ચોક્કસ કારણો નોંધે તો જ ધરપકડ કરી શકે. ગુનો ગમે તે હોય, ધરપકડનાં કારણો જણાવવાં જ પડે, શક્ય હોય ત્યાં લેખિતમાં, અને તમને 24 કલાકની અંદર મેજિસ્ટ્રેટ સમક્ષ રજૂ કરવા જ પડે.

તમને હક છે કે તમારા કોઈ સગા કે મિત્રને જાણ કરવામાં આવે, પૂછપરછ દરમિયાન તમે વકીલને મળી શકો, અને ડૉક્ટર તમારી તપાસ કરે. ધરપકડ મેમો માગો અને સમય નોંધી લો. નિવેદન પર સહી કરવાની ના પાડવી એ ગુનો નથી, અને પોલીસ અધિકારી સમક્ષ કરેલી કબૂલાત તો આમેય પુરાવા તરીકે ગ્રાહ્ય નથી.

શું કરવું, ક્રમ પ્રમાણે

  1. ધરપકડનાં કારણો માગો, શક્ય હોય ત્યાં લેખિતમાં.
  2. ધરપકડ મેમો માગો અને ધરપકડનો સમય નોંધી લો.
  3. માગણી કરો કે તમારા સગા કે મિત્રને જાણ કરવામાં આવે, પૂછપરછ દરમિયાન તમને વકીલને મળવા દેવામાં આવે, અને ડૉક્ટર તમારી તપાસ કરે.
  4. નિવેદન સાથે તમે સંમત ન હો તો તેના પર સહી કરવાની ના પાડો; સહી કરવાની ના પાડવી એ ગુનો નથી.
  5. ધરપકડથી 24 કલાક ગણો, જેની અંદર તમને મેજિસ્ટ્રેટ સમક્ષ રજૂ કરવા જ પડે.

કાયદો: BNSS ની કલમ 35, 36, 47 અને 58; બંધારણનો અનુચ્છેદ 22; Arnesh Kumar, (2014) 8 SCC 273 માં સુપ્રીમ કોર્ટના નિર્દેશો, અને ધરપકડનાં લેખિત કારણો અંગે 2024 અને 2025 ના નિર્દેશો. વિગતવાર સમજૂતી: પોલીસ તમારી ધરપકડ ક્યારે કરી શકે?

ફોજદારી · પ્રકરણ XXXV, BNSS

ધરપકડ પછી જામીન કેવી રીતે મળે, અને તેમાં કેટલો સમય લાગે?

જામીનપાત્ર ગુનામાં જામીન એ હક છે અને બોન્ડ આપતાં પોલીસે કે મેજિસ્ટ્રેટે તમને છોડવા જ પડે. બિનજામીનપાત્ર ગુનામાં BNSS ની કલમ 480 હેઠળ મેજિસ્ટ્રેટને અરજી કરો, અને કલમ 483 હેઠળ સેશન્સ કોર્ટ કે હાઈકોર્ટને; પહેલી અરજીનો નિર્ણય સામાન્ય રીતે થોડા દિવસોમાં આવી જાય છે.

પોલીસ 60 દિવસમાં (અથવા સૌથી ગંભીર ગુનાઓમાં 90 દિવસમાં) ચાર્જશીટ દાખલ ન કરે તો તમને કલમ 187(3) હેઠળ ડિફોલ્ટ જામીનનો હક મળે છે. પહેલી વાર ગુનો કરનાર જે વ્યક્તિએ કાચા કામના કેદી તરીકે મહત્તમ સજાનો એક તૃતીયાંશ સમય કસ્ટડીમાં વિતાવ્યો હોય તેને કલમ 479 હેઠળ છોડવી જ પડે. જામીનની શરતોમાં સામાન્ય રીતે પાસપોર્ટ જમા કરાવવો અને પોલીસ સ્ટેશનમાં હાજરી આપવી સામેલ હોય છે.

શું કરવું, ક્રમ પ્રમાણે

  1. ગુનો જામીનપાત્ર છે કે બિનજામીનપાત્ર તે જાણી લો.
  2. જામીનપાત્ર ગુનામાં, જ્યાં જામીન હક છે, પોલીસ કે મેજિસ્ટ્રેટને બોન્ડ આપો.
  3. બિનજામીનપાત્ર ગુનામાં BNSS ની કલમ 480 હેઠળ મેજિસ્ટ્રેટને અરજી કરો.
  4. કલમ 483 હેઠળ સેશન્સ કોર્ટ કે હાઈકોર્ટને અરજી કરો.
  5. ચાર્જશીટ 60 દિવસમાં, અથવા સૌથી ગંભીર ગુનાઓમાં 90 દિવસમાં, દાખલ ન થાય તો કલમ 187(3) હેઠળ ડિફોલ્ટ જામીન માગો.

કાયદો: કલમ 478 થી 483, 187(3) અને 479, ભારતીય નાગરિક સુરક્ષા સંહિતા, 2023 (Bharatiya Nagarik Suraksha Sanhita, 2023).

ફોજદારી · કલમ 482, BNSS

આગોતરા જામીન શું છે અને અરજી ક્યારે કરવી?

આગોતરા જામીન એ સેશન્સ કોર્ટ કે હાઈકોર્ટનો એવો આદેશ છે કે તમારી ધરપકડ થાય તો તમને જામીન પર છોડી દેવામાં આવશે. બિનજામીનપાત્ર ગુનામાં તમારી ધરપકડ થઈ શકે છે એવું માનવાનું કારણ મળે કે તરત અરજી કરો; FIR નોંધાઈ હોવી જરૂરી નથી, પણ એક વાર ધરપકડ થઈ જાય પછી આ અરજી થઈ શકતી નથી.

કોર્ટ આરોપનો પ્રકાર, તમારો પૂર્વ ઇતિહાસ, તમે ફરાર થાઓ તેવી શક્યતા, અને આરોપ અપમાનિત કરવાના ઇરાદે ઘડાયો હોય તેમ લાગે છે કે કેમ તે બધું તોલે છે. કલમ 482(4) માં જણાવેલા, મહિલાઓ અને બાળકો વિરુદ્ધના અમુક ગુનાઓમાં તે મળતા નથી.

શું કરવું, ક્રમ પ્રમાણે

  1. બિનજામીનપાત્ર ગુનામાં તમારી ધરપકડ થઈ શકે છે એવું માનવાનું કારણ મળે કે તરત અરજી કરો; FIR કે ધરપકડની રાહ ન જુઓ.
  2. પહેલાં BNSS ની કલમ 482(4) જોઈ લો, કારણ કે મહિલાઓ અને બાળકો વિરુદ્ધના અમુક ગુનાઓમાં આગોતરા જામીન મળતા નથી.
  3. કલમ 482 હેઠળ સેશન્સ કોર્ટ કે હાઈકોર્ટ સમક્ષ અરજી દાખલ કરો.
  4. અરજીમાં આરોપનો પ્રકાર, તમારો પૂર્વ ઇતિહાસ, તમે ફરાર કેમ નહીં થાઓ, અને આરોપ અપમાનિત કરવાના ઇરાદે ઘડાયો હોવાનો કોઈ સંકેત હોય તો તે જણાવો.

કાયદો: કલમ 482, ભારતીય નાગરિક સુરક્ષા સંહિતા, 2023 (Bharatiya Nagarik Suraksha Sanhita, 2023); રક્ષણની અવધિ અંગે Sushila Aggarwal, (2020) 5 SCC 1.

ફોજદારી · કલમ 43(5), BNSS

શું મહિલાની રાત્રે ધરપકડ થઈ શકે?

સૂર્યાસ્ત અને સૂર્યોદય વચ્ચે નહીં; અપવાદ માત્ર અસાધારણ સંજોગોમાં, પ્રથમ વર્ગના જ્યુડિશિયલ મેજિસ્ટ્રેટની આગોતરી લેખિત પરવાનગી સાથે, અને તે પણ માત્ર મહિલા પોલીસ અધિકારી દ્વારા. આ નિયમ માત્ર મહિલાઓને રક્ષણ આપે છે; પુરુષો માટે સૂર્યાસ્તનો કોઈ નિયમ નથી.

મહિલાને સાક્ષી તરીકે પોલીસ સ્ટેશને હાજર થવાની ફરજ પાડી શકાતી નથી; પોલીસે તેની પૂછપરછ તેના રહેઠાણે જ કરવી પડે. મહિલાની કોઈ પણ ઝડતી મહિલા દ્વારા જ લેવાવી જોઈએ.

શું કરવું, ક્રમ પ્રમાણે

  1. પોલીસ સૂર્યાસ્ત અને સૂર્યોદય વચ્ચે આવે તો તેમને પ્રથમ વર્ગના જ્યુડિશિયલ મેજિસ્ટ્રેટની આગોતરી લેખિત પરવાનગી બતાવવા કહો.
  2. ધરપકડ મહિલા પોલીસ અધિકારી કરી રહી છે કે નહીં તે ચકાસો.
  3. મહિલાની કોઈ પણ ઝડતી મહિલા દ્વારા જ લેવાય તેનો આગ્રહ રાખો.
  4. તમારી જરૂર માત્ર સાક્ષી તરીકે હોય તો પોલીસને તમારા રહેઠાણે પૂછપરછ કરવા કહો.

કાયદો: કલમ 43(5), 179(1) નો પરંતુક અને 46, ભારતીય નાગરિક સુરક્ષા સંહિતા, 2023 (Bharatiya Nagarik Suraksha Sanhita, 2023).

ફોજદારી · કલમ 35(3), BNSS

મને BNSS ની કલમ 35 (જૂની 41A) હેઠળ પોલીસની નોટિસ મળી છે. મારે શું કરવું?

નક્કી કરેલી તારીખે વકીલ સાથે હાજર થાઓ અને સહકાર આપો; સાત વર્ષ સુધીની સજાને પાત્ર ગુનામાં તમારી ધરપકડ કરવાને બદલે પોલીસ આ નોટિસનો વિકલ્પ અપનાવે છે. હાજર ન થવું એ જ એક એવી બાબત છે જે તેમને ધરપકડ કરવાની છૂટ આપે છે.

FIR નંબર અને FIR ની નકલ માગો. જે પૂછવામાં આવે તેનો જવાબ આપો, સામેથી વધારાની માહિતી ન આપો, અને લેખિત માગણી વગર તમારો ફોન ન સોંપો. તમે તમારો પક્ષ રજૂ કરતો લેખિત જવાબ આપી શકો છો, પણ તે વ્યવસ્થિત રીતે તૈયાર કરાવો; તે રેકોર્ડનો ભાગ બની જાય છે.

શું કરવું, ક્રમ પ્રમાણે

  1. નોટિસ વાંચો અને જે તારીખે હાજર થવાનું છે તે લખી લો.
  2. FIR નંબર અને FIR ની નકલ માગો.
  3. તે તારીખે હાજર થાઓ અને સહકાર આપો, કારણ કે હાજર ન થવું એ જ એક એવી બાબત છે જે પોલીસને ધરપકડ કરવાની છૂટ આપે છે.
  4. જે પૂછવામાં આવે તેનો જવાબ આપો, સામેથી વધુ ન કહો, અને લેખિત માગણી વગર તમારો ફોન ન સોંપો.
  5. તમારો પક્ષ રજૂ કરતો લેખિત જવાબ તે યોગ્ય રીતે તૈયાર થયા પછી જ આપો, કારણ કે તે રેકોર્ડનો ભાગ બની જાય છે.

કાયદો: કલમ 35(3) થી (6), ભારતીય નાગરિક સુરક્ષા સંહિતા, 2023 (Bharatiya Nagarik Suraksha Sanhita, 2023); Arnesh Kumar, (2014) 8 SCC 273.

ફોજદારી · કલમ 528, BNSS

સમાધાન પછી FIR રદ થઈ શકે કે પાછી ખેંચી શકાય?

હાઈકોર્ટ BNSS ની કલમ 528 હેઠળ FIR રદ કરી શકે છે, જ્યાં આરોપોમાંથી કોઈ ગુનો બનતો ન હોય, કાર્યવાહી કાનૂની પ્રક્રિયાનો દુરુપયોગ હોય, અથવા પક્ષકારોએ સમાધાન કરી લીધું હોય અને ગુનો ખાનગી પ્રકારનો હોય; સુપ્રીમ કોર્ટ પણ પોતાના અધિકારક્ષેત્રમાં આમ કરી શકે છે. ફરિયાદી FIR પાછી ખેંચી શકતો નથી; સમાધાનપાત્ર (કમ્પાઉન્ડેબલ) ગુનાઓનું કલમ 359 હેઠળ ટ્રાયલ કોર્ટ સમક્ષ સમાધાન થઈ શકે છે.

લગ્નજીવનના, વેપારી અને પડોશના વિવાદોમાં સમાધાન થયે અદાલતો સહેલાઈથી FIR રદ કરે છે; રાજ્ય કે સમાજ વિરુદ્ધના ગંભીર ગુનાઓમાં ભોગ બનનાર સંમત હોય તો પણ તેઓ ના પાડે છે. સમાધાન લેખિતમાં રજૂ કરો અને બંને પક્ષને હાજર રાખો.

શું કરવું, ક્રમ પ્રમાણે

  1. સમાધાન લેખિતમાં કરો અને બંને પક્ષની સહી લો.
  2. ગુનો સમાધાનપાત્ર હોય તો કલમ 359 હેઠળ ટ્રાયલ કોર્ટ સમક્ષ તેનું સમાધાન કરો; ફરિયાદી FIR એમ જ પાછી ખેંચી શકતો નથી.
  3. ગુનો ખાનગી પ્રકારનો હોય ત્યાં FIR રદ કરાવવા BNSS ની કલમ 528 હેઠળ હાઈકોર્ટમાં અરજી દાખલ કરો.
  4. અરજી સાથે લેખિત સમાધાન રજૂ કરો અને બંને પક્ષને કોર્ટ સમક્ષ હાજર રાખો.

કાયદો: કલમ 528 અને 359, ભારતીય નાગરિક સુરક્ષા સંહિતા, 2023 (Bharatiya Nagarik Suraksha Sanhita, 2023); Gian Singh, (2012) 10 SCC 303.

બંધારણીય · અનુચ્છેદ 226 અને 32

કોઈને કોર્ટના આદેશ વગર અટકાયતમાં રાખવામાં આવ્યા છે. હેબિયસ કોર્પસ શું છે?

તે અનુચ્છેદ 226 હેઠળ હાઈકોર્ટને, અથવા અનુચ્છેદ 32 હેઠળ સુપ્રીમ કોર્ટને કરાતી અરજી છે, જેમાં માગવામાં આવે છે કે તે વ્યક્તિને રજૂ કરવામાં આવે અને અટકાયત ગેરકાયદે હોય તો તેને છોડી મૂકવામાં આવે. તેની સુનાવણી તાકીદે, ઘણી વાર તે જ દિવસે, રાખવામાં આવે છે, અને અટકાયત પોલીસે કરી હોય, કોઈ ખાનગી વ્યક્તિએ કરી હોય કે માન્ય આદેશ વગર કામ કરતા કોઈ સત્તાધિકારીએ કરી હોય, તે બધામાં લાગુ પડે છે.

છેલ્લા સંપર્કનો સમય અને સ્થળ, હાજર લોકોનાં નામ, વાહનોના નંબર અને સંદેશા નોંધી લો, અને તરત વકીલને બોલાવો. આ ઑફિસે દિલ્હી હાઈકોર્ટની ખંડપીઠ સમક્ષ આવી કાર્યવાહી ચલાવી છે; તે કેસ પ્રેસ પેજ પર છે.

શું કરવું, ક્રમ પ્રમાણે

  1. છેલ્લા સંપર્કનો સમય અને સ્થળ, હાજર લોકોનાં નામ, વાહનોના નંબર અને સંદેશા નોંધી લો.
  2. અનુચ્છેદ 226 હેઠળ હાઈકોર્ટમાં, અથવા અનુચ્છેદ 32 હેઠળ સુપ્રીમ કોર્ટમાં, તરત હેબિયસ કોર્પસ અરજી દાખલ કરો.
  3. અરજીમાં માગો કે તે વ્યક્તિને કોર્ટ સમક્ષ રજૂ કરવામાં આવે અને અટકાયત ગેરકાયદે હોય તો છોડી મૂકવામાં આવે.
  4. તાકીદની સુનાવણી માગો, કારણ કે આવી અરજીઓ તાકીદે, ઘણી વાર તે જ દિવસે, સુનાવણી પર લેવાય છે.

કાયદો: ભારતના બંધારણના અનુચ્છેદ 21, 22, 32 અને 226.

ફોજદારી · કલમ 69, BNS

સંબંધ પછી છૂટા પડવું એ ગુનો છે? BNS ની કલમ 69 (લગ્નનું ખોટું વચન) શું છે?

ના. સંબંધ તોડવો, અથવા સાચા વચન પછી લગ્ન ન કરી શકવાં, એ ગુનો નથી. BNS ની કલમ 69 છેતરામણા ઉપાયોથી અથવા પાળવાના કોઈ ઇરાદા વગર આપેલા લગ્નના વચનથી મહિલા સાથે મેળવેલા શારીરિક સંબંધને સજાપાત્ર ઠરાવે છે, જેમાં દસ વર્ષ સુધીની કેદ અને દંડ થઈ શકે. વચન શરૂઆતથી જ ખોટું હોવું જોઈએ.

"છેતરામણા ઉપાયો" માં નોકરી કે બઢતીનું ખોટું વચન, પ્રલોભન, અથવા ઓળખ છુપાવીને લગ્ન કરવાં સામેલ છે. અદાલતો એ જુએ છે કે વચન આપતી વખતે ઇરાદો શો હતો: સાચા મનથી આપેલું વચન પાછળથી કુટુંબના વિરોધ કે બદલાયેલા સંજોગોને કારણે તૂટે તો તે વચનભંગ છે, આ ગુનો નથી. કલમના શબ્દો પ્રમાણે, તે ફરિયાદી મહિલા હોય ત્યાં લાગુ પડે છે. આ ગુનો પોલીસ અધિકારનો (કોગ્નિઝેબલ) અને બિનજામીનપાત્ર છે. સંદેશા, લગ્ન તરફ લેવાયેલાં પગલાં, અને સંબંધની અવધિ તથા પ્રકાર સામાન્ય રીતે બેમાંથી કોઈ પણ પક્ષ માટે કેસનો નિર્ણય કરે છે. માત્ર છૂટા પડવું એ કલમ 318 હેઠળની છેતરપિંડી પણ નથી, કારણ કે તેમાં અપ્રામાણિક છેતરામણી જરૂરી છે.

શું કરવું, ક્રમ પ્રમાણે

  1. બધા સંદેશા અને લગ્ન તરફ લેવાયેલાં પગલાંના પુરાવા સાચવો, કારણ કે સામાન્ય રીતે તે જ બેમાંથી કોઈ પણ પક્ષ માટે કેસનો નિર્ણય કરે છે.
  2. સંબંધની તારીખો, વચન ક્યારે અપાયું, અને લગ્ન કેમ ન થયાં તે લખી લો.
  3. વચન શરૂઆતથી જ ખોટું હતું કે કેમ તે તપાસો, કારણ કે સાચા મનથી આપેલું વચન પાછળથી તૂટે તો તે વચનભંગ છે, કલમ 69 હેઠળનો ગુનો નથી.
  4. કલમ 69 હેઠળની કોઈ પણ ફરિયાદને ગંભીરતાથી લો, કારણ કે આ ગુનો પોલીસ અધિકારનો (કોગ્નિઝેબલ) અને બિનજામીનપાત્ર છે.

કાયદો: કલમ 69 અને 318, ભારતીય ન્યાય સંહિતા, 2023 (Bharatiya Nyaya Sanhita, 2023). Pramod Suryabhan Pawar, (2019) 9 SCC 608; Kunal Rameshbhai Kalyani, 2026 INSC 987.

ફોજદારી · કલમ 482, BNSS

કોઈ મારી સામે ખોટો કેસ કરવાની ધમકી આપે છે. મારે શું કરવું?

દરેક ધમકી (સંદેશા, કોલ રેકોર્ડિંગ, ઈમેલ, સાક્ષીઓનાં નામ) સાચવી રાખો અને SHO ને તારીખ સાથેની લેખિત ફરિયાદ આપો, તેની નકલ DCP ને મોકલો, જેથી તમારી રજૂઆત રેકોર્ડ પર રહે. બિનજામીનપાત્ર ગુનામાં ધરપકડનો ખરેખર ડર હોવાનું કારણ હોય તો BNSS ની કલમ 482 હેઠળ આગોતરા જામીન માટે અરજી કરો. જે FIR હજી નોંધાઈ જ નથી તેની સામે કોઈ કોર્ટ સામાન્ય આગોતરો મનાઈહુકમ આપતી નથી.

પૈસા કે મિલકત પડાવવા માટે કોઈ વ્યક્તિ પર ગુનાનો આરોપ મૂકવાની ધમકી આપવી એ બળજબરીથી પડાવવાનો (ખંડણીનો) ગુનો છે; ભય પેદા કરવા કે તમારી પાસે કંઈક કરાવવા માટે અપાયેલી ધમકી એ ગુનાહિત ધાકધમકી છે. પોલીસને જાણીજોઈને ખોટી માહિતી આપવી, અને જાણીજોઈને ખોટો ફોજદારી કેસ દાખલ કરવો, એ પણ ગુના છે, જોકે સામાન્ય રીતે તેની કાર્યવાહી પહેલો કેસ પૂરો થયા પછી થાય છે. FIR નોંધાય તો તપાસમાં સહકાર આપો; કલમ 528 હેઠળ હાઈકોર્ટ પાસે તે રદ કરવાની માગણી કરી શકાય. ફરિયાદ ખોટી છે કે નહીં તે પુરાવાના આધારે નક્કી થાય છે, અને સામેની વ્યક્તિને પણ સાચી ફરિયાદ અંગે ફરિયાદ કરવાનો એટલો જ હક છે.

શું કરવું, ક્રમ પ્રમાણે

  1. દરેક ધમકી સાચવી રાખો, જેમાં સંદેશા, કોલ રેકોર્ડિંગ, ઈમેલ અને સાક્ષીઓનાં નામ આવી જાય.
  2. SHO ને તારીખ સાથેની લેખિત ફરિયાદ આપો, તેની નકલ DCP ને મોકલો, અને પહોંચવાળી નકલ રાખો જેથી તમારી રજૂઆત રેકોર્ડ પર રહે.
  3. બિનજામીનપાત્ર ગુનામાં ધરપકડનો ખરેખર ડર હોવાનું કારણ હોય તો BNSS ની કલમ 482 હેઠળ આગોતરા જામીન માટે અરજી કરો.
  4. FIR નોંધાય તો તપાસમાં સહકાર આપો.
  5. FIR રદ કરાવવા માટે કલમ 528 હેઠળ હાઈકોર્ટમાં જાઓ.

કાયદો: કલમ 217, 248, 308 અને 351, ભારતીય ન્યાય સંહિતા, 2023 (Bharatiya Nyaya Sanhita, 2023); કલમ 482 (જૂની 438 CrPC) અને 528, ભારતીય નાગરિક સુરક્ષા સંહિતા, 2023 (Bharatiya Nagarik Suraksha Sanhita, 2023).

ફોજદારી · કલમ 35 અને 179, BNSS

પોલીસ મને ફોન કે WhatsApp દ્વારા પોલીસ સ્ટેશને બોલાવે છે. શું મારે જવું જ પડે?

ફોન કોલ કે WhatsApp સંદેશ એ કાયદેસરનો સમન્સ નથી. પોલીસે લેખિત નોટિસ બજાવવી જ પડે: તમે શકમંદ હો તો BNSS ની કલમ 35(3) હેઠળ, અથવા સાક્ષી હો તો કલમ 179 હેઠળ. સુપ્રીમ કોર્ટે નિર્દેશ આપ્યો છે કે કલમ 35 ની નોટિસ WhatsApp કે અન્ય ઇલેક્ટ્રોનિક માધ્યમથી બજાવી શકાતી નથી. એક વાર યોગ્ય નોટિસ બજી જાય પછી તમારે તેનું પાલન કરવું જ પડે.

નમ્રતાથી અધિકારીનું નામ, પોલીસ સ્ટેશન, FIR કે ફરિયાદનો નંબર અને લેખિત નોટિસ માગો; આનાથી પોલીસના નામે થતી છેતરપિંડીથી પણ તમારું રક્ષણ થાય છે. જે સાક્ષી મહિલા હોય, 15 વર્ષથી નાનો કે 60 વર્ષથી મોટો પુરુષ હોય, અથવા દિવ્યાંગ કે ગંભીર રીતે બીમાર વ્યક્તિ હોય, તેને તેના રહેઠાણ સિવાય બીજે ક્યાંય હાજર થવાની ફરજ પાડી શકાતી નથી. હાજર થતાં પહેલાં તમે વકીલની સલાહ લઈ શકો છો અને નોટિસ સાથે લઈ જઈ શકો છો. કાયદેસર રીતે બજેલી કલમ 35 ની નોટિસની અવગણના કરવાથી પોલીસને ધરપકડ કરવાની છૂટ મળે છે, કોર્ટના કોઈ આદેશને આધીન રહીને, તેથી સાચી નોટિસને મરજિયાત ન ગણો.

શું કરવું, ક્રમ પ્રમાણે

  1. નમ્રતાથી અધિકારીનું નામ, પોલીસ સ્ટેશન અને FIR કે ફરિયાદનો નંબર પૂછો, અને તે લખી લો.
  2. લેખિત નોટિસ માગો: તમે શકમંદ હો તો BNSS ની કલમ 35(3) હેઠળ, અથવા સાક્ષી હો તો કલમ 179 હેઠળ.
  3. તમે સાક્ષી હો અને મહિલા, 15 વર્ષથી નાના કે 60 વર્ષથી મોટા પુરુષ, દિવ્યાંગ કે ગંભીર રીતે બીમાર હો, તો તમારા રહેઠાણે પૂછપરછ કરવા કહો.
  4. યોગ્ય રીતે બજેલી નોટિસનું પાલન કરો, અને હાજર થાઓ ત્યારે નોટિસ સાથે લઈ જાઓ.
  5. કાયદેસર રીતે બજેલી કલમ 35 ની નોટિસની અવગણના ન કરો, કારણ કે તેનાથી પોલીસને ધરપકડ કરવાની છૂટ મળે છે, કોર્ટના કોઈ આદેશને આધીન રહીને.

કાયદો: કલમ 35(3), 35(6) અને 179, ભારતીય નાગરિક સુરક્ષા સંહિતા, 2023 (Bharatiya Nagarik Suraksha Sanhita, 2023) (જૂની 41A અને 160 CrPC). Satender Kumar Antil, સુપ્રીમ કોર્ટનો 21/01/2025 નો આદેશ, જેની 16/07/2025 ના રોજ 2025 INSC 909 માં ફરી પુષ્ટિ થઈ.

ફોજદારી · કલમ 483, BNSS

સેશન્સ કોર્ટે જામીન નામંજૂર કર્યા છે. હવે શું?

સેશન્સ કોર્ટના નામંજૂરીના આદેશની નકલ સાથે BNSS ની કલમ 483 હેઠળ હાઈકોર્ટમાં નિયમિત જામીન માટે અરજી કરો. તે નવી અરજી છે, અપીલ નથી, અને તેમાં રાહ જોવાની કોઈ મુદત નથી. હાઈકોર્ટ પણ ના પાડે તો બંધારણના અનુચ્છેદ 136 હેઠળ સુપ્રીમ કોર્ટમાં સ્પેશિયલ લીવ પિટિશન દાખલ કરી શકાય.

એ જ કોર્ટમાં બીજી અરજી કરી શકાય છે, પણ માત્ર સંજોગો બદલાયા હોય ત્યારે, જેમ કે ચાર્જશીટ દાખલ થવી કે લાંબી કસ્ટડી, અને અગાઉની દરેક અરજી જાહેર કરવી જ પડે. અલગથી, પહેલા રિમાન્ડના 60 દિવસમાં, અથવા મૃત્યુદંડ, આજીવન કેદ કે દસ વર્ષ કે તેથી વધુની સજાને પાત્ર ગુનાઓમાં 90 દિવસમાં, ચાર્જશીટ દાખલ ન થાય તો આરોપીને ડિફોલ્ટ જામીનનો હક મળે છે. અગાઉ કોઈ સજા ન થઈ હોય તેવા કાચા કામના કેદીએ મહત્તમ સજાનો એક તૃતીયાંશ ભાગ ભોગવ્યો હોય તો તેને બોન્ડ પર છોડવાનો છે, સિવાય કે ગુનો મૃત્યુદંડ કે આજીવન કેદની સજાને પાત્ર હોય અથવા એકથી વધુ કેસ બાકી હોય.

શું કરવું, ક્રમ પ્રમાણે

  1. જામીન નામંજૂર કરતા સેશન્સ કોર્ટના આદેશની નકલ મેળવો.
  2. તે નકલ સાથે BNSS ની કલમ 483 હેઠળ હાઈકોર્ટમાં નિયમિત જામીન માટે અરજી કરો, કારણ કે રાહ જોવાની કોઈ મુદત નથી.
  3. હાઈકોર્ટ પણ ના પાડે તો બંધારણના અનુચ્છેદ 136 હેઠળ સુપ્રીમ કોર્ટમાં સ્પેશિયલ લીવ પિટિશન દાખલ કરો.
  4. પહેલા રિમાન્ડના 60 દિવસમાં, અથવા દસ વર્ષ કે તેથી વધુની સજાને પાત્ર ગુનાઓમાં 90 દિવસમાં, ચાર્જશીટ દાખલ ન થાય તો ડિફોલ્ટ જામીન માગો.
  5. એ જ કોર્ટમાં ફરી અરજી માત્ર સંજોગો બદલાયા હોય ત્યારે કરો, જેમ કે ચાર્જશીટ દાખલ થવી કે લાંબી કસ્ટડી, અને અગાઉની દરેક અરજી જાહેર કરો.

કાયદો: કલમ 483 (જૂની 439 CrPC), 187(3) અને 479, ભારતીય નાગરિક સુરક્ષા સંહિતા, 2023 (Bharatiya Nagarik Suraksha Sanhita, 2023); અનુચ્છેદ 136, ભારતનું બંધારણ.

ફોજદારી · MHA માર્ગદર્શિકા, 22/02/2021

લુક આઉટ સર્ક્યુલર (LOC) શું છે? શું મને એરપોર્ટ પર રોકી શકાય, અને તે રદ કેવી રીતે થાય?

લુક આઉટ સર્ક્યુલર એ બ્યુરો ઑફ ઇમિગ્રેશન (Bureau of Immigration) પાસે મુકાયેલી વિનંતી છે કે કોઈ વ્યક્તિને ભારત છોડતાં રોકવામાં આવે, અથવા તેના પ્રવાસની જાણ કરવામાં આવે. હા, તમને કોઈ આગોતરી નોટિસ વગર ઇમિગ્રેશન પર રોકી શકાય. વિનંતી કરનાર એજન્સી તેને પાછું ખેંચે અથવા કોર્ટ તેને રદ કરે ત્યારે જ તે પૂરું થાય છે, તેથી ઉપાય છે તે એજન્સીને રજૂઆત, ટ્રાયલ કોર્ટને અરજી, અથવા હાઈકોર્ટમાં રિટ અરજી.

LOC અધિકૃત વિનંતીકર્તાઓની વિનંતી પર ખોલવામાં આવે છે, જેમ કે પોલીસ, CBI, ED અને ગૃહ મંત્રાલયની માર્ગદર્શિકામાં જણાવેલી અન્ય એજન્સીઓ. 22/02/2021 ની સંકલિત માર્ગદર્શિકા હેઠળ, વિનંતીકર્તા તેને કાઢી નાખવાનું કહે ત્યાં સુધી LOC અમલમાં રહે છે; તે આપોઆપ પૂરું થતું નથી. બોમ્બે હાઈકોર્ટે 23/04/2024 ના રોજ ઠરાવ્યું કે જાહેર ક્ષેત્રની બેંકો લોન ન ભરનારાઓ સામે LOC ખોલાવી શકતી નથી, અને દિલ્હી હાઈકોર્ટે તે મત અનુસર્યો છે. LOC એ પાસપોર્ટ જપ્ત કરવાથી અલગ છે, જેનો આદેશ પાસપોર્ટ અધિનિયમ, 1967 (Passports Act, 1967) હેઠળ પાસપોર્ટ સત્તાધિકારી આપે છે. કેસ બાકી હોય તો પ્રવાસનું બુકિંગ કરતાં પહેલાં કોર્ટની પરવાનગી મેળવો.

શું કરવું, ક્રમ પ્રમાણે

  1. લુક આઉટ સર્ક્યુલર કઈ એજન્સીએ માગ્યું તે જાણો, જેમ કે પોલીસ, CBI કે ED.
  2. તે એજન્સીને સર્ક્યુલર પાછું ખેંચવા માટે લેખિત રજૂઆત આપો, અને પહોંચવાળી નકલ રાખો.
  3. એજન્સી તે પાછું ન ખેંચે તો ટ્રાયલ કોર્ટને અરજી કરો, અથવા હાઈકોર્ટમાં રિટ અરજી દાખલ કરો.
  4. કેસ બાકી હોય તો પ્રવાસનું બુકિંગ કરતાં પહેલાં કોર્ટની પરવાનગી મેળવો.

કાયદો: ગૃહ મંત્રાલયના 27/10/2010 અને 22/02/2021 ના ઑફિસ મેમોરેન્ડમ; અનુચ્છેદ 21, ભારતનું બંધારણ; કલમ 10, પાસપોર્ટ અધિનિયમ, 1967 (Passports Act, 1967). Viraj Chetan Shah, બોમ્બે હાઈકોર્ટ, 23/04/2024.

ફોજદારી · કલમ 316 અને 318, BNS

પોલીસ કહે છે કે મારી ફરિયાદ "દીવાની મામલો" છે અને કાર્યવાહી નહીં કરે. હું શું કરી શકું?

આવું લેબલ લગાડવાથી વાત પૂરી થતી નથી. એક જ હકીકતોમાંથી દીવાની દાવો અને ફોજદારી કેસ બંને ઊભા થઈ શકે, અને માત્ર દીવાની ઉપાય ઉપલબ્ધ છે એ કારણે પોલીસ FIR ની ના પાડી શકતી નથી. પરંતુ માત્ર કરારનો ભંગ કે ન ચૂકવાયેલું દેવું એ ગુનો નથી: છેતરપિંડી માટે છેક શરૂઆતથી અપ્રામાણિક ઇરાદો જોઈએ, અને ગુનાહિત વિશ્વાસઘાત માટે આરોપીને મિલકત સોંપાયેલી હોવી જોઈએ.

સ્ટેશન હાઉસ ઑફિસર (SHO) ને લેખિત ફરિયાદ આપો જેમાં છેતરામણી કે સોંપણીની વિગત તારીખો અને દસ્તાવેજો સાથે હોય, અને પહોંચ લો. FIR ન નોંધાય તો BNSS ની કલમ 173(4) હેઠળ તે નાયબ પોલીસ કમિશનરને મોકલો, પછી કલમ 175(3) હેઠળ મેજિસ્ટ્રેટને અરજી કરો. પોલીસ માત્ર બિન-પોલીસ અધિકારના ગુનાનો રિપોર્ટ (NCR) નોંધે તો તેઓ મેજિસ્ટ્રેટના આદેશ વગર તપાસ કરી શકતા નથી, તેથી તમારે મેજિસ્ટ્રેટ પાસે જવું જ પડે. તમારો દીવાની દાવો દાખલ કરવા માટે પોલીસની રાહ ન જુઓ: મુદત (લિમિટેશન) ચાલતી રહે છે, અને મોટા ભાગના પૈસાના દાવા માટે તે ત્રણ વર્ષ છે.

શું કરવું, ક્રમ પ્રમાણે

  1. એવી ફરિયાદ લખો જેમાં છેતરામણી કે સોંપણીની વિગત તારીખો અને દસ્તાવેજો સાથે હોય.
  2. તે સ્ટેશન હાઉસ ઑફિસરને આપો અને પહોંચ લો.
  3. FIR ન નોંધાય તો BNSS ની કલમ 173(4) હેઠળ ફરિયાદ નાયબ પોલીસ કમિશનરને મોકલો.
  4. કલમ 175(3) હેઠળ મેજિસ્ટ્રેટને અરજી કરો, અથવા માત્ર NCR નોંધાયો હોય તો મેજિસ્ટ્રેટ પાસે જાઓ.
  5. પોલીસની રાહ જોયા વગર તમારો દીવાની દાવો મુદતની અંદર દાખલ કરો, જે મોટા ભાગના પૈસાના દાવા માટે ત્રણ વર્ષ છે.

કાયદો: કલમ 316 અને 318, ભારતીય ન્યાય સંહિતા, 2023 (Bharatiya Nyaya Sanhita, 2023); કલમ 173, 174 અને 175, ભારતીય નાગરિક સુરક્ષા સંહિતા, 2023 (Bharatiya Nagarik Suraksha Sanhita, 2023). Indian Oil Corporation v. NEPC India Ltd. (સુપ્રીમ કોર્ટ, 2006); Sarabjit Kaur v. State of Punjab (સુપ્રીમ કોર્ટ, 01/03/2023).

લગ્ન, છૂટાછેડા અને કુટુંબ

જ્યાં અલગ થવાનો કાયદો મિલકત, બાળકો અને ગરિમાને મળે છે.

કુટુંબ · કલમ 13B, હિંદુ લગ્ન અધિનિયમ (Hindu Marriage Act)

ભારતમાં પરસ્પર સંમતિથી છૂટાછેડામાં કેટલો સમય લાગે?

શરતો પર સંમતિ હોય તો દિલ્હીમાં ત્રણથી આઠ મહિના. અધિનિયમ પ્રમાણે પ્રથમ મોશન, છ મહિનાનો પ્રતીક્ષા સમય, અને અઢાર મહિનાની અંદર બીજું મોશન જરૂરી છે; પરંતુ પ્રથમ મોશન પહેલાં દંપતી અઢાર મહિના (અરજી પહેલાં જરૂરી એક વર્ષ વત્તા છ મહિના) થી અલગ રહેતું હોય, મધ્યસ્થી નિષ્ફળ ગઈ હોય, બધા મુદ્દાઓનું સમાધાન થઈ ગયું હોય અને ફરી મેળ થવાની કોઈ શક્યતા ન હોય, ત્યાં ફેમિલી કોર્ટ છ મહિનાના સમયમાંથી મુક્તિ આપી શકે છે.

અરજી દાખલ કરતાં પહેલાં પતિ-પત્ની બંને ઓછામાં ઓછું એક વર્ષ અલગ રહ્યાં હોવાં જ જોઈએ. ભરણપોષણ, સ્ત્રીધન, બાળકની કસ્ટડી અને બાકી કેસો પાછા ખેંચવાને આવરી લેતું સમાધાન પ્રથમ મોશન વખતે નોંધવામાં આવે છે. બીજા મોશન પહેલાં સંમતિ પાછી ખેંચી શકાય છે, અને એટલે જ સમાધાનની રકમ સામાન્ય રીતે બે સુનાવણીઓ સાથે જોડાયેલા હપ્તામાં ચૂકવાય છે.

શું કરવું, ક્રમ પ્રમાણે

  1. ખાતરી કરો કે અરજી દાખલ કરતાં પહેલાં તમે બંને ઓછામાં ઓછું એક વર્ષ અલગ રહ્યાં છો.
  2. ભરણપોષણ, સ્ત્રીધન, કસ્ટડી અને બાકી કેસો પાછા ખેંચવાને આવરી લેતી શરતો લેખિતમાં નક્કી કરો.
  3. ફેમિલી કોર્ટ સમક્ષ કલમ 13B હેઠળ પ્રથમ મોશન રજૂ કરો અને સમાધાન નોંધાવો.
  4. પ્રથમ મોશન પહેલાં તમે અઢાર મહિનાથી અલગ રહેતાં હો, મધ્યસ્થી નિષ્ફળ ગઈ હોય, બધા મુદ્દાઓનું સમાધાન થઈ ગયું હોય અને ફરી મેળ શક્ય ન હોય, તો પ્રથમ મોશનના એક અઠવાડિયા પછી અરજી કરીને ફેમિલી કોર્ટને છ મહિનાના પ્રતીક્ષા સમયમાંથી મુક્તિ આપવા કહો.
  5. અઢાર મહિનાની અંદર બીજું મોશન રજૂ કરો, અને સમાધાનની રકમની હપ્તાવાર ચુકવણી બે સુનાવણીઓ સાથે જોડો.

કાયદો: કલમ 13B, હિંદુ લગ્ન અધિનિયમ, 1955 (Hindu Marriage Act, 1955); Amardeep Singh, (2017) 8 SCC 746 હેઠળ કૂલિંગ પિરિયડમાંથી મુક્તિ. વ્યાપક ચિત્ર: લગ્નવિષયક ભુલભુલામણી. વધુ વાંચો: કુટુંબ અને લગ્નવિષયક બાબતો.

કુટુંબ · કલમ 13, હિંદુ લગ્ન અધિનિયમ (Hindu Marriage Act)

મારા પતિ કે પત્ની છૂટાછેડા આપવાની ના પાડે છે. કયા વિકલ્પો છે?

કલમ 13 માંના કોઈ એક આધાર પર તકરારી છૂટાછેડા: ક્રૂરતા, બે વર્ષનો ત્યાગ, વ્યભિચાર, ધર્મપરિવર્તન, માનસિક અસ્વસ્થતા, અથવા ન્યાયિક અલગતા કે દાંપત્ય હકોની પુનઃસ્થાપનાના હુકમનામા પછી એક વર્ષ સુધી સહવાસ ન થવો. માત્ર લગ્નનું સુધારી ન શકાય તેવું ભંગાણ એ ફેમિલી કોર્ટ સમક્ષ કોઈ આધાર નથી; તે આધાર પર છૂટાછેડા માત્ર સુપ્રીમ કોર્ટ અનુચ્છેદ 142 હેઠળ આપે છે.

દિલ્હીમાં તકરારી કેસ સામાન્ય રીતે બેથી પાંચ વર્ષ લે છે, અને વચગાળાના ભરણપોષણનો નિર્ણય વહેલો થાય છે. ક્રૂરતાના પુરાવા સામાન્ય રીતે સંદેશા, તબીબી રેકોર્ડ, પોલીસ ફરિયાદો અને સાક્ષીઓ હોય છે; તે શરૂઆતથી જ સાચવો.

શું કરવું, ક્રમ પ્રમાણે

  1. કલમ 13 માંનો જે આધાર તમારી હકીકતોને લાગુ પડે તે નક્કી કરો, જેમ કે ક્રૂરતા, બે વર્ષનો ત્યાગ કે વ્યભિચાર.
  2. પુરાવા શરૂઆતથી જ સાચવો: સંદેશા, તબીબી રેકોર્ડ, પોલીસ ફરિયાદો અને સાક્ષીઓનાં નામ.
  3. તે આધાર પર ફેમિલી કોર્ટ સમક્ષ તકરારી છૂટાછેડાની અરજી દાખલ કરો; માત્ર લગ્નના સુધારી ન શકાય તેવા ભંગાણ પર આધાર ન રાખો.
  4. જરૂર હોય તો શરૂઆતમાં જ વચગાળાનું ભરણપોષણ માગો, કારણ કે તેનો નિર્ણય વહેલો થાય છે.
  5. દિલ્હીમાં તકરારી કેસ સામાન્ય રીતે બેથી પાંચ વર્ષ લે છે તે ધ્યાનમાં રાખીને આયોજન કરો.

કાયદો: કલમ 13, 13(1A) અને 23, હિંદુ લગ્ન અધિનિયમ, 1955 (Hindu Marriage Act, 1955); અનુચ્છેદ 142 અંગે Shilpa Sailesh, 2023 SCC OnLine SC 544.

કુટુંબ · કલમ 144, BNSS

પત્ની કેટલું ભરણપોષણ માગી શકે, અને નોકરી કરતી પત્ની તે માગી શકે?

કોઈ નિશ્ચિત ફોર્મ્યુલા નથી; આવક વગરની પત્નીને અદાલતો સામાન્ય રીતે પતિની ચોખ્ખી આવકના લગભગ પાંચમા ભાગથી ચોથા ભાગ જેટલી રકમ અપાવે છે, જેમાં બાળકો પ્રમાણે ફેરફાર થાય છે, અને નોકરી કરતી પત્નીની આવક લગ્નજીવનનું જીવનધોરણ જાળવી શકે તેટલી ન હોય તો તે પણ માગી શકે છે. બંને પક્ષે શરૂઆતમાં જ મિલકત અને આવકનું સોગંદનામું દાખલ કરવું જ પડે.

ભરણપોષણ BNSS ની કલમ 144 (અગાઉની CrPC ની કલમ 125), હિંદુ લગ્ન અધિનિયમ (Hindu Marriage Act) ની કલમ 24 અને 25, અને ઘરેલુ હિંસા અધિનિયમ (Domestic Violence Act) ની કલમ 20 હેઠળ મળી શકે છે; જુદા જુદા અધિનિયમો હેઠળ મંજૂર થયેલી રકમો કોર્ટ એકબીજા સામે મજરે ગણે છે. તે અરજીની તારીખથી ચૂકવવાપાત્ર છે, અને ચડેલી બાકી રકમ જપ્તી દ્વારા વસૂલ કરી શકાય છે.

શું કરવું, ક્રમ પ્રમાણે

  1. પતિની ચોખ્ખી આવક, તમારી પોતાની આવક અને લગ્નજીવન દરમિયાનના જીવનધોરણના પુરાવા ભેગા કરો.
  2. BNSS ની કલમ 144, હિંદુ લગ્ન અધિનિયમની કલમ 24 અને 25, અથવા ઘરેલુ હિંસા અધિનિયમની કલમ 20 હેઠળ વિલંબ વગર અરજી કરો.
  3. શરૂઆતમાં જ મિલકત અને આવકનું તમારું સોગંદનામું દાખલ કરો.
  4. બીજા કોઈ અધિનિયમ હેઠળ પહેલેથી મંજૂર થયેલી રકમ હોય તો કોર્ટને જણાવો, કારણ કે કોર્ટ આવી રકમો મજરે ગણે છે.
  5. ન ચૂકવાયેલી ચડેલી રકમ જપ્તી દ્વારા વસૂલ કરવાની માગણી કરો.

કાયદો: કલમ 144, BNSS, 2023; કલમ 24 અને 25, હિંદુ લગ્ન અધિનિયમ, 1955 (Hindu Marriage Act, 1955); Rajnesh v. Neha, (2021) 2 SCC 324.

કુટુંબ · વાલી અને પાલ્ય અધિનિયમ (Guardians and Wards Act)

છૂટાછેડા પછી બાળકની કસ્ટડી કોને મળે? શું પિતાને હક છે?

બાળકનું કલ્યાણ એ જ એકમાત્ર કસોટી છે; માતા કે પિતા, કોઈનો હક ચડિયાતો નથી. પાંચ વર્ષથી નાનું બાળક સામાન્ય રીતે માતા પાસે રખાય છે, પણ પિતાને નિયમિતપણે સારો એવો મુલાકાતનો હક, રાત્રિરોકાણ અને રજાઓની કસ્ટડી અપાય છે, અને દિલ્હીમાં માતા-પિતા બંને યોગ્ય હોય ત્યાં સંયુક્ત કે વહેંચાયેલી વ્યવસ્થા સામાન્ય છે.

કસ્ટડીના આદેશો ક્યારેય અંતિમ હોતા નથી અને સંજોગો બદલાતાં તેમાં ફેરફાર થઈ શકે છે. જે માતા કે પિતા આદેશનો ભંગ કરીને બાળકને લઈ જાય તે કસ્ટડી સંપૂર્ણપણે ગુમાવવાનું જોખમ વહોરે છે.

શું કરવું, ક્રમ પ્રમાણે

  1. તમારો કેસ બાળકના કલ્યાણની આસપાસ ઘડો, જે એકમાત્ર કસોટી છે, માતા કે પિતાના હકની આસપાસ નહીં.
  2. કોર્ટ પાસે કસ્ટડી, અથવા રાત્રિરોકાણ અને રજાઓની કસ્ટડી સાથે મુલાકાતનો હક, અથવા સંયુક્ત કે વહેંચાયેલી વ્યવસ્થા માગો.
  3. કસ્ટડીના દરેક આદેશનું પાલન કરો, કારણ કે જે માતા કે પિતા આદેશનો ભંગ કરીને બાળકને લઈ જાય તે કસ્ટડી સંપૂર્ણપણે ગુમાવવાનું જોખમ વહોરે છે.
  4. સંજોગો બદલાય ત્યારે આદેશમાં ફેરફાર માટે અરજી કરો, કારણ કે કસ્ટડીના આદેશો ક્યારેય અંતિમ હોતા નથી.

કાયદો: કલમ 7, 17 અને 25, વાલી અને પાલ્ય અધિનિયમ, 1890 (Guardians and Wards Act, 1890); કલમ 6, હિંદુ સગીરતા અને વાલીપણા અધિનિયમ, 1956 (Hindu Minority and Guardianship Act, 1956); કલમ 26, હિંદુ લગ્ન અધિનિયમ, 1955 (Hindu Marriage Act, 1955).

ફોજદારી · કલમ 85, BNS

મારી અને મારા કુટુંબ સામે 498A નો ખોટો કેસ દાખલ થયો છે. હવે શું થશે?

2025 માં સુપ્રીમ કોર્ટે નિર્દેશ આપ્યો કે અલ્હાબાદ હાઈકોર્ટની માર્ગદર્શિકાનો અમલ થાય: કલમ 498A (હવે કલમ 85 BNS) ના એવા કેસમાં જેમાં કોઈ ઈજા ન હોય, અને કલમ 307 IPC (હવે કલમ 109 BNS) હેઠળનો કે દસ વર્ષ કે તેથી વધુ સજાને પાત્ર બીજો કોઈ ગુનો ન હોય, ત્યાં FIR પછી બે મહિના સુધી સામાન્ય રીતે કોઈ ધરપકડ કે બળજબરીનું પગલું લેવાતું નથી, જે દરમિયાન મામલો ફેમિલી વેલ્ફેર કમિટી (Family Welfare Committee) પાસે જાય છે. આ નિર્દેશ સમાધાન થઈ ગયેલા કેસનો નિકાલ કરતા, રિપોર્ટ ન થનારા (non-reportable) આદેશમાં અપાયો હતો, તેથી ઉત્તર પ્રદેશની બહાર તે કેટલે અંશે લાગુ પડે છે તે હજી અનિશ્ચિત છે. જેનાં નામ લખાયાં હોય તે કુટુંબના દરેક સભ્ય માટે આગોતરા જામીનની અરજી કરો, અને લગ્નજીવનના ખરા ઇતિહાસના પુરાવા તરત ભેગા કરો.

પતિ કે તેનાં સગાં દ્વારા ક્રૂરતા હવે BNS ની કલમ 85 છે. ચોક્કસ આરોપો વગર નામ લખાયેલાં દૂરનાં સગાંને નિયમિતપણે ડિસ્ચાર્જ કરવામાં આવે છે અથવા તેમની સામેની કાર્યવાહી BNSS ની કલમ 528 હેઠળ રદ થાય છે. ફરિયાદીનો સીધો સંપર્ક ન કરો; દરેક સંદેશો પુરાવો બને છે.

શું કરવું, ક્રમ પ્રમાણે

  1. ફરિયાદી સાથેનો બધો સીધો સંપર્ક બંધ કરો, કારણ કે દરેક સંદેશો પુરાવો બને છે.
  2. લગ્નજીવનના ખરા ઇતિહાસના પુરાવા તરત ભેગા કરો.
  3. જેનાં નામ લખાયાં હોય તે કુટુંબના દરેક સભ્ય માટે આગોતરા જામીનની અરજી કરો.
  4. FIR ની તારીખ નોંધી લો, કારણ કે તે માર્ગદર્શિકા હેઠળ આવતા કેસમાં, મામલો ફેમિલી વેલ્ફેર કમિટી સમક્ષ હોય ત્યારે પહેલા બે મહિનામાં સામાન્ય રીતે કોઈ ધરપકડ થતી નથી.
  5. ચોક્કસ આરોપો વગર નામ લખાયેલાં દૂરનાં સગાં માટે ડિસ્ચાર્જ, અથવા BNSS ની કલમ 528 હેઠળ કાર્યવાહી રદ કરવાની માગણી કરો.

કાયદો: કલમ 85 અને 86, ભારતીય ન્યાય સંહિતા, 2023 (Bharatiya Nyaya Sanhita, 2023); કલમ 482 અને 528, BNSS; Arnesh Kumar, (2014) 8 SCC 273.

કુટુંબ · ઘરેલુ હિંસા અધિનિયમ (Domestic Violence Act), 2005

ઘરેલુ હિંસાનો કેસ કેવી રીતે દાખલ કરવો, અને કઈ રાહત મળી શકે?

ઘરેલુ હિંસાથી મહિલાઓના રક્ષણ અધિનિયમ (Protection of Women from Domestic Violence Act) ની કલમ 12 હેઠળ મેજિસ્ટ્રેટ સમક્ષ અરજી દાખલ કરો, સીધી અથવા સંરક્ષણ અધિકારી (Protection Officer) મારફત, અને કોર્ટ રક્ષણનો આદેશ, સહિયારા ઘરમાં રહેવા દેતો રહેઠાણનો આદેશ, આર્થિક રાહત, કસ્ટડી અને વળતર આપી શકે છે. તે દીવાની ઉપાય છે; અરજી દાખલ થવાથી કોઈની ધરપકડ થતી નથી.

હિંસામાં શારીરિક, ભાવનાત્મક, મૌખિક, જાતીય અને આર્થિક દુર્વ્યવહાર આવી જાય છે. ઘર તમારી માલિકીનું હોય કે ન હોય, રહેઠાણનો હક રહે છે. વચગાળાના આદેશો સામાન્ય રીતે પહેલી કે બીજી સુનાવણીમાં અપાય છે.

શું કરવું, ક્રમ પ્રમાણે

  1. દરેક બનાવ તેની તારીખ સાથે લખી લો, દુર્વ્યવહાર શારીરિક, ભાવનાત્મક, મૌખિક, જાતીય કે આર્થિક હતો તે સાથે.
  2. ઘરેલુ હિંસાથી મહિલાઓના રક્ષણ અધિનિયમની કલમ 12 હેઠળ મેજિસ્ટ્રેટ સમક્ષ અરજી દાખલ કરો, સીધી અથવા સંરક્ષણ અધિકારી મારફત.
  3. અરજીમાં તમને જોઈતી રાહતો માગો: રક્ષણનો આદેશ, રહેઠાણનો આદેશ, આર્થિક રાહત, કસ્ટડી અને વળતર.
  4. ઘર તમારી માલિકીનું હોય કે ન હોય, સહિયારા ઘરમાં રહેવાનો તમારો હક માગો.
  5. વચગાળાના આદેશો માગો, જે સામાન્ય રીતે પહેલી કે બીજી સુનાવણીમાં અપાય છે.

કાયદો: કલમ 3, 12, 17 થી 22, ઘરેલુ હિંસાથી મહિલાઓના રક્ષણ અધિનિયમ, 2005 (Protection of Women from Domestic Violence Act, 2005); સહિયારા ઘર અંગે Satish Chander Ahuja, (2021) 1 SCC 414.

કુટુંબ · દિલ્હીમાં લગ્ન નોંધણી

દિલ્હીમાં લગ્નની નોંધણી કેવી રીતે કરાવવી?

દિલ્હી e-District પોર્ટલ પર ઓનલાઇન અરજી કરો, પતિ કે પત્નીમાંથી કોઈ એક જ્યાં રહેતું હોય તે વિસ્તારના સબ-ડિવિઝનલ મેજિસ્ટ્રેટ પાસે એપોઇન્ટમેન્ટ લો, અને પતિ-પત્ની બંને, દરેક પક્ષનો એક સાક્ષી, ઉંમરનો પુરાવો, સરનામાનો પુરાવો અને લગ્નનો ફોટો લઈને હાજર થાઓ. હિંદુ લગ્ન અધિનિયમ (Hindu Marriage Act) હેઠળ પ્રમાણપત્ર સામાન્ય રીતે તે જ દિવસે મળી જાય છે; વિશેષ લગ્ન અધિનિયમ (Special Marriage Act) હેઠળ પહેલાં 30 દિવસની નોટિસ પ્રસિદ્ધ કરવી જ પડે.

2014 ના આદેશ હેઠળ દિલ્હીમાં નોંધણી ફરજિયાત છે, અને પાસપોર્ટ, વિઝા અને મોટા ભાગના નાણાકીય દાવાઓ માટે પ્રમાણપત્ર જરૂરી છે. જુદા ધર્મનાં યુગલો ધર્મપરિવર્તન વગર વિશેષ લગ્ન અધિનિયમ હેઠળ લગ્ન કરે છે.

શું કરવું, ક્રમ પ્રમાણે

  1. નક્કી કરો કે તમે હિંદુ લગ્ન અધિનિયમ હેઠળ નોંધણી કરાવો છો કે વિશેષ લગ્ન અધિનિયમ હેઠળ; જુદા ધર્મનાં યુગલો ધર્મપરિવર્તન વગર બીજાનો ઉપયોગ કરે છે.
  2. દિલ્હી e-District પોર્ટલ પર ઓનલાઇન અરજી કરો.
  3. પતિ કે પત્નીમાંથી કોઈ એક જ્યાં રહેતું હોય તે વિસ્તારના સબ-ડિવિઝનલ મેજિસ્ટ્રેટ પાસે એપોઇન્ટમેન્ટ લો.
  4. પતિ-પત્ની બંને, દરેક પક્ષનો એક સાક્ષી, ઉંમરનો પુરાવો, સરનામાનો પુરાવો અને લગ્નનો ફોટો લઈને હાજર થાઓ.
  5. પ્રમાણપત્ર મેળવો, જે હિંદુ લગ્ન અધિનિયમ હેઠળ સામાન્ય રીતે તે જ દિવસે મળે છે; વિશેષ લગ્ન અધિનિયમ હેઠળ પહેલાં 30 દિવસની નોટિસ પ્રસિદ્ધ થાય છે.

કાયદો: કલમ 8, હિંદુ લગ્ન અધિનિયમ, 1955 (Hindu Marriage Act, 1955); કલમ 5 થી 13, વિશેષ લગ્ન અધિનિયમ, 1954 (Special Marriage Act, 1954); દિલ્હી (લગ્નની ફરજિયાત નોંધણી) આદેશ, 2014 (Delhi (Compulsory Registration of Marriage) Order, 2014).

કુટુંબ · લિવ-ઇન સંબંધો

શું ભારતમાં લિવ-ઇન સંબંધ કાયદેસર છે, અને સાથીને કયા હક મળે છે?

હા; બે પુખ્ત વ્યક્તિ સાથે રહી શકે છે, અને દિલ્હીમાં કોઈ નોંધણી જરૂરી નથી. "લગ્નના પ્રકારના" સંબંધમાં રહેતી મહિલાને ઘરેલુ હિંસા અધિનિયમ (Domestic Violence Act) નાં રક્ષણો મળે છે, જેમાં રહેઠાણ અને આર્થિક રાહત સામેલ છે, પણ BNSS ની કલમ 144 હેઠળ ભરણપોષણ મળતું નથી, કારણ કે તેના માટે લગ્ન જરૂરી છે.

આવા સંબંધોથી જન્મેલાં બાળકો તેમનાં માતા-પિતા પાસેથી વારસો મેળવવા માટે કાયદેસર સંતાન ગણાય છે. સાથે ખરીદેલી મિલકતના દસ્તાવેજ કરી લેવા જોઈએ, કારણ કે છૂટા પડતી વખતે સંયુક્ત માલિકીનું કોઈ અનુમાન થતું નથી.

શું કરવું, ક્રમ પ્રમાણે

  1. સાથે ખરીદેલી કોઈ પણ મિલકતના દસ્તાવેજ કરી લો, કારણ કે છૂટા પડતી વખતે સંયુક્ત માલિકીનું કોઈ અનુમાન થતું નથી.
  2. તમે યુગલ તરીકે સાથે રહો છો તે બતાવતા કાગળો સાચવો, કારણ કે રક્ષણ લગ્નના પ્રકારના સંબંધ પર આધાર રાખે છે.
  3. તમે આવા સંબંધમાં રહેતી મહિલા હો અને રક્ષણની જરૂર હોય તો રહેઠાણ અને આર્થિક રાહત માટે ઘરેલુ હિંસા અધિનિયમ હેઠળ અરજી કરો.
  4. BNSS ની કલમ 144 હેઠળના ભરણપોષણ પર ગણતરી રાખ્યા વગર તમારું આર્થિક આયોજન કરો, કારણ કે તેના માટે લગ્ન જરૂરી છે.

કાયદો: કલમ 2(f), ઘરેલુ હિંસાથી મહિલાઓના રક્ષણ અધિનિયમ, 2005 (Protection of Women from Domestic Violence Act, 2005); Indra Sarma, (2013) 15 SCC 755.

કુટુંબ · દહેજ અને સ્ત્રીધન

દહેજની માગણી માટે શી સજા છે, અને મારું સ્ત્રીધન પાછું કેવી રીતે મેળવવું?

દહેજ પ્રતિબંધ અધિનિયમ (Dowry Prohibition Act) હેઠળ દહેજ આપવું કે લેવું ઓછામાં ઓછી પાંચ વર્ષની કેદની સજાને પાત્ર છે, અને તેની માગણી કરવી છ મહિનાથી બે વર્ષની કેદની. સ્ત્રીધન, એટલે કે લગ્ન વખતે કે તે પછી મહિલાને અપાયેલી ભેટો અને દાગીના, તેની સંપૂર્ણ માલિકીની મિલકત છે, અને તે ઘરેલુ હિંસા અધિનિયમ (Domestic Violence Act) મારફત અથવા ગુનાહિત વિશ્વાસઘાતની ફરિયાદ દ્વારા તે પાછું મેળવી શકે છે.

બને તેટલું વહેલું ફોટા અને બિલો સાથે સ્ત્રીધનની યાદી બનાવો; શું અપાયું હતું તેના પુરાવાના અભાવે પાછું મેળવવાના કેસો નિષ્ફળ જાય છે.

શું કરવું, ક્રમ પ્રમાણે

  1. બને તેટલું વહેલું ફોટા અને બિલો સાથે સ્ત્રીધનની યાદી બનાવો.
  2. દરેક વસ્તુ સામે નોંધો કે તે કોણે આપી, ક્યારે આપી અને હાલ કોની પાસે છે.
  3. તે પાછું મેળવવા ઘરેલુ હિંસા અધિનિયમ મારફત અરજી કરો, અથવા ગુનાહિત વિશ્વાસઘાતની ફરિયાદ દાખલ કરો.
  4. દહેજની કોઈ પણ માગણી અંગે દહેજ પ્રતિબંધ અધિનિયમ હેઠળ ફરિયાદ કરો, જે માગણી માટે છ મહિનાથી બે વર્ષની સજા કરે છે.

કાયદો: કલમ 3 અને 4, દહેજ પ્રતિબંધ અધિનિયમ, 1961 (Dowry Prohibition Act, 1961); કલમ 316 (ગુનાહિત વિશ્વાસઘાત), ભારતીય ન્યાય સંહિતા, 2023 (Bharatiya Nyaya Sanhita, 2023); કલમ 14, હિંદુ ઉત્તરાધિકાર અધિનિયમ, 1956 (Hindu Succession Act, 1956); કલમ 19(8), ઘરેલુ હિંસા અધિનિયમ, 2005 (Domestic Violence Act, 2005).

કુટુંબ · કલમ 14, હિંદુ લગ્ન અધિનિયમ (Hindu Marriage Act)

શું લગ્નના એક વર્ષની અંદર છૂટાછેડાની અરજી કરી શકાય?

સામાન્ય રીતે ના. લગ્નને એક વર્ષ પૂરું ન થાય ત્યાં સુધી કોર્ટ છૂટાછેડાની અરજી હાથ પર લઈ શકતી નથી. અપવાદ છે કોર્ટની પરવાનગી: અરજદારને અસાધારણ હાડમારી અથવા સામાવાળા તરફથી અસાધારણ દુરાચાર બતાવતી અરજી પર ફેમિલી કોર્ટ વહેલી અરજીની છૂટ આપી શકે છે. વિશેષ લગ્ન અધિનિયમ (Special Marriage Act) હેઠળનાં લગ્નોને પણ આ જ નિયમ લાગુ પડે છે.

આ પ્રતિબંધ માત્ર છૂટાછેડાને આવરે છે. લગ્નને રદબાતલ જાહેર કરવાની, રદ થવાપાત્ર લગ્નને રદ કરાવવાની (દાખલા તરીકે છેતરપિંડી કે શારીરિક સંબંધ ન બંધાવાના કારણે) અથવા ન્યાયિક અલગતાની અરજી પહેલા વર્ષમાં દાખલ કરી શકાય છે. પરવાનગીનો નિર્ણય કરતી વખતે કોર્ટ કોઈ બાળક હોય તો તેનાં હિત અને ફરી મેળ થવાની શક્યતા જુએ છે; હકીકત છુપાવીને મેળવેલી પરવાનગીને કારણે અરજદાર હુકમનામું ગુમાવી શકે છે. પરસ્પર સંમતિથી છૂટાછેડા માટે એક વર્ષ અલગ રહેવું જરૂરી છે, જોકે દિલ્હી હાઈકોર્ટની ફુલ બેન્ચે ડિસેમ્બર 2025 માં ઠરાવ્યું કે અસાધારણ કેસોમાં આ સમયમાંથી પણ મુક્તિ આપી શકાય.

શું કરવું, ક્રમ પ્રમાણે

  1. લગ્નની તારીખથી એક વર્ષ ગણો, કારણ કે તે પહેલાં કોર્ટ છૂટાછેડાની અરજી હાથ પર લઈ શકતી નથી.
  2. વહેલી અરજી દાખલ કરવાની પરવાનગી માટે ફેમિલી કોર્ટને અરજી કરો, જેમાં તમને અસાધારણ હાડમારી અથવા સામાવાળા તરફથી અસાધારણ દુરાચાર બતાવો.
  3. તે અરજીમાં બધી હકીકતો જાહેર કરો, કારણ કે હકીકત છુપાવીને મેળવેલી પરવાનગીને કારણે તમે હુકમનામું ગુમાવી શકો છો.
  4. હકીકતો બંધબેસતી હોય ત્યાં તેના બદલે લગ્નને રદબાતલ જાહેર કરવાની, રદ થવાપાત્ર લગ્નને રદ કરાવવાની અથવા ન્યાયિક અલગતાની અરજી દાખલ કરો, જેને આ પ્રતિબંધ આવરતો નથી.

કાયદો: કલમ 10, 11, 12, 13B અને 14, હિંદુ લગ્ન અધિનિયમ, 1955 (Hindu Marriage Act, 1955); કલમ 29, વિશેષ લગ્ન અધિનિયમ, 1954 (Special Marriage Act, 1954). એક વર્ષ અલગ રહેવાના સમયમાંથી મુક્તિ અંગે દિલ્હી હાઈકોર્ટ (ફુલ બેન્ચ), 2025:DHC:11467-FB.

કુટુંબ · કલમ 13, દીવાની કાર્યવાહી સંહિતા (Code of Civil Procedure)

વિદેશની કોર્ટે આપેલા છૂટાછેડા ભારતમાં માન્ય છે?

આપોઆપ નહીં. ભારતીય અદાલતો વિદેશી છૂટાછેડાને ત્યારે જ માન્યતા આપે છે જ્યારે દંપતીએ જે કાયદા હેઠળ લગ્ન કર્યાં હોય, દાખલા તરીકે હિંદુ લગ્ન અધિનિયમ (Hindu Marriage Act), તે કાયદા હેઠળ વિદેશી કોર્ટને અધિકારક્ષેત્ર હોય અને તેણે તે કાયદામાં ઉપલબ્ધ આધાર પર છૂટાછેડા આપ્યા હોય. જે હુકમનામાને બીજા જીવનસાથીએ સંમતિ આપી હોય, અથવા તે કોર્ટના અધિકારક્ષેત્રને સ્વેચ્છાએ સ્વીકાર્યા પછી આવા આધાર પર તેનો વિરોધ કર્યો હોય, તેને સામાન્ય રીતે માન્યતા મળે છે.

તેથી વિદેશમાં પરસ્પર સંમતિથી થયેલા છૂટાછેડા સામાન્ય રીતે સલામત છે. "લગ્નના સુધારી ન શકાય તેવા ભંગાણ" ના આધાર પર, જે હિંદુ લગ્ન અધિનિયમમાં કોઈ આધાર નથી, બીજા જીવનસાથીની ગેરહાજરીમાં અપાયેલું હુકમનામું જોખમમાં છે. હુકમનામાને માન્યતા ન મળે તો ભારતમાં લગ્ન ચાલુ રહે છે અને બીજાં લગ્ન દ્વિવિવાહ (બાયગેમી) નો ગુનો બની શકે છે. શંકા હોય ત્યાં ફેમિલી કોર્ટ પાસેથી વૈવાહિક દરજ્જાની જાહેરાત માગી શકાય, અથવા પતિ-પત્ની બંને ભારતમાં પરસ્પર સંમતિની નવી અરજી દાખલ કરી શકે. વિદેશી હુકમનામાની પ્રમાણિત નકલ અને બીજા જીવનસાથીને નોટિસ કેવી રીતે બજી તેનો પુરાવો સાચવો.

શું કરવું, ક્રમ પ્રમાણે

  1. વિદેશી હુકમનામાની પ્રમાણિત નકલ અને બીજા જીવનસાથીને નોટિસ કેવી રીતે બજી તેનો પુરાવો સાચવો.
  2. તપાસો કે હુકમનામું પરસ્પર સંમતિથી થયું હતું, કે તમે જે કાયદા હેઠળ લગ્ન કર્યાં, દાખલા તરીકે હિંદુ લગ્ન અધિનિયમ, તેમાં ઉપલબ્ધ આધાર પર તેનો વિરોધ થયો હતો.
  3. શંકા હોય ત્યાં ફેમિલી કોર્ટ પાસેથી વૈવાહિક દરજ્જાની જાહેરાત માગો.
  4. વિકલ્પ તરીકે, બીજા જીવનસાથી સાથે મળીને ભારતમાં પરસ્પર સંમતિની નવી અરજી દાખલ કરો.
  5. શંકા રહે ત્યાં સુધી ફરી લગ્ન ન કરો, કારણ કે હુકમનામાને માન્યતા ન મળે તો બીજાં લગ્ન દ્વિવિવાહનો ગુનો બની શકે છે.

કાયદો: કલમ 13 અને 14, દીવાની કાર્યવાહી સંહિતા, 1908 (Code of Civil Procedure, 1908); કલમ 7, ફેમિલી કોર્ટ અધિનિયમ, 1984 (Family Courts Act, 1984); કલમ 82, ભારતીય ન્યાય સંહિતા, 2023 (Bharatiya Nyaya Sanhita, 2023) (દ્વિવિવાહ). Y. Narasimha Rao v. Y. Venkata Lakshmi, (1991) 3 SCC 451.

કુટુંબ · મુસ્લિમ પર્સનલ લૉ

ભારતમાં મુસ્લિમ કાયદા હેઠળ છૂટાછેડા કેવી રીતે થાય છે? શું ટ્રિપલ તલાક માન્ય છે?

એક જ બેઠકમાં ઉચ્ચારાયેલો તાત્કાલિક ટ્રિપલ તલાક (તલાક-એ-બિદ્દત) રદબાતલ છે અને તે ત્રણ વર્ષ સુધીની કેદ અને દંડની સજાને પાત્ર ગુનો છે. તલાક-એ-અહસન કે તલાક-એ-હસન દ્વારા છૂટાછેડા, જે ફરી મેળ માટે અવકાશ રહે તેવા સમયગાળામાં ઉચ્ચારાય છે, માન્ય રહે છે. તે જ રીતે પત્નીની પહેલથી ખુલા, પરસ્પર સમજૂતીથી મુબારત, અને પત્નીએ માગેલું કોર્ટનું હુકમનામું પણ માન્ય છે.

પત્ની એવા આધારો પર લગ્નવિચ્છેદ માટે દાવો કરી શકે જેમ કે ચાર વર્ષથી પતિનો પત્તો ન હોવો, બે વર્ષ સુધી તેનું ભરણપોષણ ન કરવું, અથવા ક્રૂરતા. જે મહિલાને તાત્કાલિક તલાક અપાયો હોય તે મેજિસ્ટ્રેટ પાસે નિર્વાહ ભથ્થું અને સગીર બાળકોની કસ્ટડી માગી શકે છે; પોલીસ માત્ર તેણે પોતે અથવા લોહી કે લગ્નના સંબંધથી તેના સગાએ આપેલી માહિતી પર જ કાર્યવાહી કરી શકે. છૂટાછેડા પામેલી મુસ્લિમ મહિલા 1986 ના અધિનિયમ હેઠળના તેના હકો, જેમાં મહેર સામેલ છે, ઉપરાંત BNSS ની કલમ 144 હેઠળ ભરણપોષણ માગી શકે છે. તલાક-એ-હસનને પડકારતી અરજીઓ સુપ્રીમ કોર્ટ સમક્ષ બાકી છે.

શું કરવું, ક્રમ પ્રમાણે

  1. તલાક કેવી રીતે ઉચ્ચારાયો તે નોંધો: એક જ બેઠકમાં તાત્કાલિક ટ્રિપલ તલાક રદબાતલ છે, જ્યારે તલાક-એ-અહસન અને તલાક-એ-હસન માન્ય રહે છે.
  2. તમે છૂટાછેડા ઇચ્છતી પત્ની હો તો ખુલા માગો, મુબારત પર સંમત થાઓ, અથવા ક્રૂરતા જેવા આધારો પર લગ્નવિચ્છેદ માટે દાવો કરો.
  3. તમને તાત્કાલિક ટ્રિપલ તલાક અપાયો હોય તો પોલીસને માહિતી આપો, પોતે અથવા લોહી કે લગ્નના સંબંધથી સગા મારફત.
  4. તાત્કાલિક તલાક પછી મેજિસ્ટ્રેટ પાસે નિર્વાહ ભથ્થું અને સગીર બાળકોની કસ્ટડી માગો.
  5. છૂટાછેડા પછી 1986 ના અધિનિયમ હેઠળના તમારા હકો, જેમાં મહેર સામેલ છે, ઉપરાંત BNSS ની કલમ 144 હેઠળ ભરણપોષણ માગો.

કાયદો: કલમ 3 થી 7, મુસ્લિમ મહિલા (લગ્ન પરના અધિકારોનું રક્ષણ) અધિનિયમ, 2019 (Muslim Women (Protection of Rights on Marriage) Act, 2019); કલમ 2, મુસ્લિમ લગ્ન વિચ્છેદ અધિનિયમ, 1939 (Dissolution of Muslim Marriages Act, 1939); કલમ 3, મુસ્લિમ મહિલા (છૂટાછેડા પરના અધિકારોનું રક્ષણ) અધિનિયમ, 1986 (Muslim Women (Protection of Rights on Divorce) Act, 1986); કલમ 144, ભારતીય નાગરિક સુરક્ષા સંહિતા, 2023 (Bharatiya Nagarik Suraksha Sanhita, 2023). Shayara Bano v. Union of India, (2017) 9 SCC 1; Mohd. Abdul Samad v. State of Telangana, 2024 INSC 506.

કુટુંબ · BNS અને હિંદુ લગ્ન અધિનિયમ (Hindu Marriage Act)

પત્ની હિંસક હોય કે દુર્વ્યવહાર કરતી હોય તો પતિ પાસે કયા કાનૂની ઉપાયો છે?

તેની પાસે ઉપાયો છે, જોકે ઘરેલુ હિંસા અધિનિયમ (Domestic Violence Act) હેઠળ નહીં, કારણ કે તે માત્ર મહિલાઓને રાહત આપે છે. પતિ હુમલા, ધમકીઓ કે ગોંધી રાખવાની જાણ પોલીસને કરી શકે છે, કારણ કે ભારતીય ન્યાય સંહિતા (Bharatiya Nyaya Sanhita) હેઠળના ઈજા પહોંચાડવી, ગેરકાયદે અવરોધ અને ગુનાહિત ધાકધમકી જેવા ગુના, ગુનેગાર ગમે તે હોય, લાગુ પડે છે. ક્રૂરતા, શારીરિક કે માનસિક, પતિ કે પત્ની બંનેમાંથી કોઈ માટે છૂટાછેડા કે ન્યાયિક અલગતાનો આધાર પણ છે.

કટોકટીમાં 112 પર ફોન કરો. તે જ દિવસે તબીબી તપાસ કરાવો અને તબીબી રિપોર્ટ, ફોટા, સંદેશા અને દરેક ફરિયાદની નકલ તેની પહોંચ સાથે સાચવો. ફેમિલી કોર્ટ લગ્નમાંથી ઊભી થતી હેરાનગતિ કે દખલ પર રોક લગાવતો મનાઈહુકમ આપી શકે છે. જે પતિ પાસે પૂરતી સ્વતંત્ર આવક ન હોય તે હિંદુ લગ્ન અધિનિયમ હેઠળની કાર્યવાહીમાં કમાતી પત્ની પાસેથી ભરણપોષણ અને કેસનો ખર્ચ માગી શકે છે. દરેક પક્ષના આરોપો પુરાવા પર ચકાસાય છે, તેથી બનાવ વખતે જ તૈયાર કરેલી, તારીખવાળી નોંધ પાછળથી અપાયેલાં નિવેદનો કરતાં વધુ મહત્ત્વની છે.

શું કરવું, ક્રમ પ્રમાણે

  1. કટોકટીમાં 112 પર ફોન કરો.
  2. તે જ દિવસે તબીબી તપાસ કરાવો, અને તબીબી રિપોર્ટ, ફોટા અને સંદેશા સાચવો.
  3. હુમલા, ધમકીઓ કે ગોંધી રાખવાની જાણ પોલીસને કરો, અને દરેક ફરિયાદની નકલ તેની પહોંચ સાથે સાચવો.
  4. દરેક બનાવ બને ત્યારે જ તેની તારીખવાળી નોંધ રાખો, કારણ કે તે પાછળથી અપાયેલાં નિવેદનો કરતાં વધુ મહત્ત્વની છે.
  5. ફેમિલી કોર્ટ પાસે હેરાનગતિ પર રોક લગાવતો મનાઈહુકમ માગો, અથવા છૂટાછેડા કે ન્યાયિક અલગતાના આધાર તરીકે ક્રૂરતાનો આધાર લો.

કાયદો: કલમ 2(a), ઘરેલુ હિંસાથી મહિલાઓના રક્ષણ અધિનિયમ, 2005 (Protection of Women from Domestic Violence Act, 2005); કલમ 115, 126, 127 અને 351, ભારતીય ન્યાય સંહિતા, 2023 (Bharatiya Nyaya Sanhita, 2023); કલમ 10, 13(1)(ia), 24 અને 25, હિંદુ લગ્ન અધિનિયમ, 1955 (Hindu Marriage Act, 1955); કલમ 7, ફેમિલી કોર્ટ અધિનિયમ, 1984 (Family Courts Act, 1984).

કુટુંબ · વ્યભિચાર

મારા પતિ કે પત્નીનો લગ્નબાહ્ય સંબંધ છે. શું વ્યભિચાર ગુનો છે, અને હું કાયદેસર શું કરી શકું?

વ્યભિચાર ગુનો નથી. સુપ્રીમ કોર્ટે 2018 માં ભારતીય દંડ સંહિતા (Indian Penal Code) ની કલમ 497 રદ કરી, અને ભારતીય ન્યાય સંહિતા, 2023 (Bharatiya Nyaya Sanhita, 2023) એ તે ગુનો પાછો લાવ્યો નથી. તેનાં દીવાની પરિણામો હજી છે: જીવનસાથી સિવાયની વ્યક્તિ સાથે સ્વેચ્છાએ શારીરિક સંબંધ એ પતિ કે પત્ની બંનેમાંથી કોઈ માટે છૂટાછેડા કે ન્યાયિક અલગતાનો આધાર છે, અને તે ભરણપોષણને અસર કરી શકે છે.

જે પત્ની "વ્યભિચારમાં રહેતી" હોય, એટલે કે ચાલુ રહેતું વર્તન, એકાદ વારની ભૂલ નહીં, તે BNSS ની કલમ 144 હેઠળ ભરણપોષણ માગી શકતી નથી. પુરાવા ભેગા કરવા ફોન કે ઓનલાઇન ખાતામાં ઘૂસવું એ પોતે જ ગુનો બની શકે છે. જીવનસાથીના નોકરીદાતાને કહેવું કે સંબંધની વાત ઓનલાઇન મૂકવી એ બદનક્ષી કે ગોપનીયતાના દાવાને નોતરે છે. સશસ્ત્ર દળોના સભ્યો સામે તેમના સેવા કાયદાઓ હેઠળ હજી શિસ્તભંગની કાર્યવાહી થઈ શકે છે. 2025 માં દિલ્હી હાઈકોર્ટે ત્રીજી વ્યક્તિ સામે નુકસાની માટેનો દીવાની દાવો ચાલવાપાત્ર ઠરાવ્યો, પણ કાયદાનું તે ક્ષેત્ર હજી સ્થિર થયું નથી.

શું કરવું, ક્રમ પ્રમાણે

  1. પુરાવા ભેગા કરવા ફોન કે ઓનલાઇન ખાતામાં ન ઘૂસો, કારણ કે તે પોતે જ ગુનો બની શકે છે.
  2. તમારા જીવનસાથીના નોકરીદાતાને ન કહો અને સંબંધની વાત ઓનલાઇન ન મૂકો, કારણ કે તે બદનક્ષી કે ગોપનીયતાના દાવાને નોતરે છે.
  3. છૂટાછેડા કે ન્યાયિક અલગતાની અરજીમાં, જે પતિ કે પત્ની બંનેમાંથી કોઈ પણ દાખલ કરી શકે, આ સંબંધને આધાર તરીકે લો.
  4. ભરણપોષણની કાર્યવાહીમાં તે મુદ્દો ઉઠાવો, જ્યાં તે દાવાને અસર કરી શકે છે.

કાયદો: કલમ 10 અને 13(1)(i), હિંદુ લગ્ન અધિનિયમ, 1955 (Hindu Marriage Act, 1955); કલમ 144(4) અને (5), ભારતીય નાગરિક સુરક્ષા સંહિતા, 2023 (Bharatiya Nagarik Suraksha Sanhita, 2023); કલમ 356, ભારતીય ન્યાય સંહિતા, 2023 (Bharatiya Nyaya Sanhita, 2023) (બદનક્ષી). Joseph Shine v. Union of India, (2019) 3 SCC 39.

કુટુંબ · કલમ 23, ભારતીય કરાર અધિનિયમ (Indian Contract Act)

શું લગ્ન પહેલાંના કરાર (પ્રિનપ્શિયલ એગ્રીમેન્ટ) ભારતમાં માન્ય છે?

ભારતના મોટા ભાગમાં બંધનકર્તા કરાર તરીકે નહીં. લગ્ન અંગેનો કોઈ કાયદો લગ્ન પહેલાંના કરારને માન્યતા આપતો નથી, અને જે શરતો ભવિષ્યમાં છૂટા પડવાનું આયોજન કરે, અથવા ભરણપોષણ જતું કરે, તેને અદાલતોએ જાહેર નીતિની વિરુદ્ધ અને ભારતીય કરાર અધિનિયમ, 1872 (Indian Contract Act, 1872) ની કલમ 23 હેઠળ રદબાતલ ગણી છે. છૂટાછેડા, ભરણપોષણ કે કસ્ટડીનો નિર્ણય કરતી કોર્ટ આવા દસ્તાવેજથી બંધાયેલી નથી.

ભરણપોષણનો હક કાયદામાંથી આવે છે અને સહી કરીને તે જતો કરી શકાતો નથી, અને કસ્ટડીનો નિર્ણય હંમેશાં બાળકના કલ્યાણ પર થાય છે. દરેક વ્યક્તિ શાની માલિક છે તેની યાદી આપતો સ્પષ્ટ, સ્વૈચ્છિક કરાર માલિકીના અને લગ્ન પહેલાં શું જાહેર કરાયું હતું તેના પુરાવા તરીકે તોય ઉપયોગી થઈ શકે. બે પરિસ્થિતિ જુદી છે. ગોવામાં, હજી અમલમાં રહેલી પોર્ટુગીઝ સિવિલ કોડ (Portuguese Civil Code) દંપતીને લગ્ન પૂર્વેના કરાર દ્વારા પોતાની મિલકત વ્યવસ્થા પસંદ કરવા દે છે. મુસ્લિમ કાયદા હેઠળ નિકાહનામું, જેમાં મહેર સામેલ છે, માન્ય લગ્ન કરાર છે. બીજે બધે, પતિ-પત્ની મિલકતો પોતપોતાના નામે રાખીને જ તેને અલગ રાખે છે.

શું કરવું, ક્રમ પ્રમાણે

  1. ભારતના મોટા ભાગમાં લગ્ન પહેલાંના કરાર પર બંધનકર્તા કરાર તરીકે આધાર ન રાખો, કારણ કે છૂટાછેડા, ભરણપોષણ કે કસ્ટડીનો નિર્ણય કરતી કોર્ટ તેનાથી બંધાયેલી નથી.
  2. ભવિષ્યમાં છૂટા પડવાનું આયોજન કરતી કે ભરણપોષણ જતું કરતી શરતો ન રાખો, કારણ કે અદાલતોએ તેને રદબાતલ ગણી છે.
  3. દરેક વ્યક્તિ શાની માલિક છે તેની યાદી આપતો સ્પષ્ટ, સ્વૈચ્છિક કરાર લખો, જે માલિકી અને જાહેરાતના પુરાવા તરીકે ઉપયોગી થઈ શકે.
  4. મિલકતો અલગ રાખવા તેને પોતપોતાના નામે રાખો.
  5. જ્યાં તમને લાગુ પડતું હોય ત્યાં, ગોવામાં પોર્ટુગીઝ સિવિલ કોડ હેઠળ લગ્ન પૂર્વેના કરારનો, અથવા મુસ્લિમ કાયદા હેઠળ નિકાહનામાનો ઉપયોગ કરો.

કાયદો: કલમ 10 અને 23, ભારતીય કરાર અધિનિયમ, 1872 (Indian Contract Act, 1872); કલમ 24 અને 25, હિંદુ લગ્ન અધિનિયમ, 1955 (Hindu Marriage Act, 1955); કલમ 144, ભારતીય નાગરિક સુરક્ષા સંહિતા, 2023 (Bharatiya Nagarik Suraksha Sanhita, 2023); પોર્ટુગીઝ સિવિલ કોડ, 1867 (Portuguese Civil Code, 1867), ગોવામાં અમલમાં છે તે પ્રમાણે.

કુટુંબ · અનુચ્છેદ 21, બંધારણ

હું પુખ્ત છું. શું મારાં માતા-પિતા મને ઘર છોડતાં કે લગ્ન કરતાં રોકી શકે, અથવા મને પાછો લાવવા પોલીસનો ઉપયોગ કરી શકે?

ના. એક વાર તમે 18 વર્ષના થાઓ પછી તમે ઇચ્છો ત્યાં અને ઇચ્છો તેની સાથે રહી શકો છો, અને 18 વર્ષની મહિલા તથા 21 વર્ષનો પુરુષ માતા-પિતાની સંમતિ વગર પોતાની પસંદગીની વ્યક્તિ સાથે લગ્ન કરી શકે છે. આ પસંદગી અનુચ્છેદ 21 હેઠળના જીવન અને વ્યક્તિગત સ્વતંત્રતાના અધિકારનો ભાગ છે. પોલીસ પુખ્ત વ્યક્તિને ઘરે પાછા ફરવા મજબૂર કરી શકતી નથી, અને માતા-પિતા તમને કાયદેસર રીતે ગોંધી રાખી શકતાં નથી.

તમારાં માતા-પિતા ગુમ થયાની ફરિયાદ નોંધાવે તો, તમે પોલીસને કે મેજિસ્ટ્રેટને કહો કે તમે પુખ્ત છો અને પોતાની મરજીથી નીકળ્યા છો એટલે તે પૂરી થઈ જાય છે; ઉંમરનો પુરાવો સાથે રાખો. તમારા સ્થાનિક પોલીસ સ્ટેશનને અને તમારાં માતા-પિતા જ્યાં રહે છે ત્યાંના સ્ટેશન હાઉસ ઑફિસરને લેખિત જાણ મોકલો. તમને ધમકી અપાય કે ગોંધી રખાય તો 112 પર ફોન કરો (મહિલાઓ 181 પર પણ ફોન કરી શકે) અને અનુચ્છેદ 226 હેઠળ હાઈકોર્ટ પાસે પોલીસ રક્ષણ માગો. સુપ્રીમ કોર્ટે જોખમમાં રહેલાં યુગલો માટે ખાસ સેલ, 24 કલાકની હેલ્પલાઇન અને સલામત આશ્રયગૃહોનો નિર્દેશ આપ્યો છે. તમારા પોતાના દસ્તાવેજો લઈ જવા એ ચોરી નથી.

શું કરવું, ક્રમ પ્રમાણે

  1. ઘર છોડો ત્યારે ઉંમરનો પુરાવો અને તમારા પોતાના દસ્તાવેજો સાથે રાખો.
  2. તમારા સ્થાનિક પોલીસ સ્ટેશનને અને તમારાં માતા-પિતા જ્યાં રહે છે ત્યાંના સ્ટેશન હાઉસ ઑફિસરને લેખિત જાણ મોકલો કે તમે પોતાની મરજીથી નીકળ્યા છો.
  3. ગુમ થયાની ફરિયાદ નોંધાય તો પોલીસને કે મેજિસ્ટ્રેટને કહો કે તમે પુખ્ત છો અને પોતાની મરજીથી નીકળ્યા છો.
  4. તમને ધમકી અપાય કે ગોંધી રખાય તો 112 પર, અથવા તમે મહિલા હો તો 181 પર, ફોન કરો.
  5. ધમકીઓ ચાલુ રહે તો પોલીસ રક્ષણ માટે અનુચ્છેદ 226 હેઠળ હાઈકોર્ટને અરજી કરો.

કાયદો: અનુચ્છેદ 21, ભારતનું બંધારણ; લગ્નની ઉંમર માટે બાળલગ્ન પ્રતિબંધ અધિનિયમ, 2006 (Prohibition of Child Marriage Act, 2006). Lata Singh v. State of U.P., (2006) 5 SCC 475; Shakti Vahini v. Union of India, (2018) 7 SCC 192.

કુટુંબ · કલમ 13B, હિંદુ લગ્ન અધિનિયમ (Hindu Marriage Act)

અમે પરસ્પર સંમતિથી છૂટાછેડા પર સંમત થયાં હતાં, પણ હવે મારા જીવનસાથી બીજા મોશન માટે આવતા નથી અથવા તેમણે સંમતિ પાછી ખેંચી લીધી છે. હવે શું થશે?

પરસ્પર સંમતિથી છૂટાછેડા માટે હુકમનામું થાય ત્યાં સુધી પતિ-પત્ની બંનેની સંમતિ જરૂરી છે. બેમાંથી કોઈ પણ બીજા મોશન પહેલાં સંમતિ પાછી ખેંચી શકે છે, અને કોર્ટ એક પક્ષની વિનંતી પર છૂટાછેડા આપી શકતી નથી. તમારા જીવનસાથીએ સંમતિ પાછી ખેંચી હોય અથવા તે ફક્ત ગેરહાજર રહે, તો સંયુક્ત અરજી નિષ્ફળ જાય છે, અને તમારો ઉપાય ક્રૂરતા કે ત્યાગ જેવા આધારો પર તકરારી અરજી છે.

બીજું મોશન સંયુક્ત રીતે જ કરવું પડે, અરજી રજૂ થયાના છ મહિનાથી વહેલું નહીં અને 18 મહિનાથી મોડું નહીં; યોગ્ય કેસમાં કોર્ટ છ મહિનાની રાહમાંથી મુક્તિ આપી શકે છે. જે જીવનસાથી પ્રવાસ ન કરી શકે તે, કોર્ટ પરવાનગી આપે તો, વિડિયો કોન્ફરન્સ દ્વારા અથવા નજીકના સગા મારફત હાજર થઈ શકે છે. કોર્ટ કે મધ્યસ્થી કેન્દ્ર સમક્ષ નોંધાયેલું સમાધાન પોતે છૂટાછેડા માટે સંમતિ આપવાની ફરજ પાડતું નથી. બંનેની સંમતિ વગર, સુધારી ન શકાય તેવા ભંગાણના કારણે લગ્નનો અંત માત્ર સુપ્રીમ કોર્ટ, અનુચ્છેદ 142 હેઠળ, લાવી શકે છે.

શું કરવું, ક્રમ પ્રમાણે

  1. તમારા જીવનસાથીને લેખિતમાં પૂછો કે સંમતિ કાયમ છે કે નહીં, અને જવાબ સાચવો.
  2. તમારા જીવનસાથી તૈયાર હોય પણ પ્રવાસ ન કરી શકે તો કોર્ટને વિડિયો કોન્ફરન્સ દ્વારા અથવા નજીકના સગા મારફત હાજરીની પરવાનગી આપવા વિનંતી કરો.
  3. સંમતિ ચાલુ હોય તો અરજી રજૂ થયાના 18 મહિનાથી મોડું ન થાય તે રીતે બીજું મોશન સંયુક્ત રીતે કરો.
  4. સંમતિ પાછી ખેંચાઈ હોય તો ક્રૂરતા કે ત્યાગ જેવા આધારો પર તકરારી અરજી દાખલ કરો.

કાયદો: કલમ 13 અને 13B, હિંદુ લગ્ન અધિનિયમ, 1955 (Hindu Marriage Act, 1955); અનુચ્છેદ 142, ભારતનું બંધારણ. Sureshta Devi v. Om Prakash, (1991) 2 SCC 25; Amardeep Singh v. Harveen Kaur, (2017) 8 SCC 746.

છેતરપિંડી, બેંકો અને ગ્રાહક ફરિયાદો

જ્યાં સમય દિવસોમાં નહીં, કલાકોમાં ગણાય છે.

સાયબર · 1930 અને cybercrime.gov.in

UPI કે ઓનલાઇન છેતરપિંડી પછી મારા પૈસા પાછા કેવી રીતે મેળવવા?

પહેલા કલાકોમાં જ 1930 પર ફોન કરો અથવા cybercrime.gov.in પર જાણ કરો; રકમ ઉપાડી લેવાય તે પહેલાં રાષ્ટ્રીય રિપોર્ટિંગ સિસ્ટમ તેને મેળવનાર ખાતામાં ફ્રીઝ કરી શકે છે. પછી તે જ દિવસે પોલીસમાં લેખિત ફરિયાદ નોંધાવો અને તમારી બેંકને લેખિતમાં જાણ કરો.

ફ્રીઝ થયેલા પૈસા અધિકારક્ષેત્ર ધરાવતા મેજિસ્ટ્રેટને અરજી કરવાથી છૂટા થાય છે. ટ્રાન્ઝેક્શન ID, સ્ક્રીનશોટ અને તમને જે નંબર પરથી ફોન આવ્યો તે સાચવો. છેતરપિંડી BNS ની કલમ 318 અને માહિતી ટેકનોલોજી અધિનિયમ (Information Technology Act) ની કલમ 66C અને 66D હેઠળ ગુનો છે.

શું કરવું, ક્રમ પ્રમાણે

  1. પહેલા કલાકોમાં જ 1930 પર ફોન કરો અથવા cybercrime.gov.in પર જાણ કરો, જેથી રકમ મેળવનાર ખાતામાં ફ્રીઝ થઈ શકે.
  2. ટ્રાન્ઝેક્શન ID, સ્ક્રીનશોટ અને તમને જે નંબર પરથી ફોન આવ્યો તે સાચવો.
  3. તે જ દિવસે પોલીસમાં લેખિત ફરિયાદ નોંધાવો અને તમારી બેંકને લેખિતમાં જાણ કરો.
  4. દરેક ફરિયાદની પહોંચ અને ફરિયાદ નંબર સાચવો.
  5. ફ્રીઝ થયેલા પૈસા છોડાવવા અધિકારક્ષેત્ર ધરાવતા મેજિસ્ટ્રેટને અરજી કરો.

કાયદો: કલમ 318, ભારતીય ન્યાય સંહિતા, 2023 (Bharatiya Nyaya Sanhita, 2023); કલમ 66C અને 66D, માહિતી ટેકનોલોજી અધિનિયમ, 2000 (Information Technology Act, 2000); મિલકત છોડવા અંગે કલમ 497 અને 503, BNSS.

બેંકિંગ · RBI મર્યાદિત જવાબદારી

બેંક અનધિકૃત વ્યવહારના પૈસા પાછા આપવાની ના પાડે છે. RBI ના નિયમો શું છે?

રિઝર્વ બેંકના મર્યાદિત જવાબદારીના માળખા હેઠળ, છેતરપિંડી બેંકની બેદરકારીથી થઈ હોય, અથવા ત્રીજા પક્ષની ચૂકથી થઈ હોય અને તેની જાણ કામકાજના ત્રણ દિવસમાં કરાઈ હોય, તો તમારે કોઈ નુકસાન ભોગવવાનું નથી, અને ચારથી સાત દિવસમાં જાણ કરાઈ હોય તો માત્ર રૂ. 5,000 થી રૂ. 25,000 સુધીની મર્યાદિત ખોટ ભોગવવાની છે. બેંકે કામકાજના દસ દિવસમાં રકમ કામચલાઉ ધોરણે જમા કરવી જ પડે અને તમારી બેદરકારી સાબિત કરવાની જવાબદારી બેંકની છે, એનાથી ઊલટું નહીં.

બેંકના ફરિયાદ નિવારણ અધિકારીને લેખિતમાં ફરિયાદ કરો; 30 દિવસમાં ઉકેલ ન આવે તો cms.rbi.org.in પર RBI ઇન્ટિગ્રેટેડ ઓમ્બડ્સમેન (લોકપાલ) પાસે જાઓ, જે મફત છે. જાણ કરવાની મુદતો પર આધાર રાખતાં પહેલાં હાલનો પરિપત્ર જોઈ લો; 2026 માં તેમાં સુધારાની પ્રક્રિયા ચાલતી હતી.

શું કરવું, ક્રમ પ્રમાણે

  1. વ્યવહારની જાણ બેંકને તરત કરો, શક્ય હોય ત્યાં કામકાજના ત્રણ દિવસમાં, અને જે તારીખે જાણ કરી તેનો પુરાવો રાખો.
  2. બેંકના ફરિયાદ નિવારણ અધિકારીને લેખિતમાં ફરિયાદ કરો અને પહોંચ રાખો.
  3. બેંકને કામકાજના દસ દિવસમાં રકમ કામચલાઉ ધોરણે જમા કરવા કહો; તમારી બેદરકારી સાબિત કરવાનું કામ બેંકનું છે.
  4. ફરિયાદનો 30 દિવસમાં ઉકેલ ન આવે તો cms.rbi.org.in પર RBI ઇન્ટિગ્રેટેડ ઓમ્બડ્સમેન પાસે જાઓ, જે મફત છે.
  5. જાણ કરવાની મુદતો પર આધાર રાખતાં પહેલાં હાલનો પરિપત્ર જોઈ લો, કારણ કે 2026 માં તેમાં સુધારાની પ્રક્રિયા ચાલતી હતી.

કાયદો: અનધિકૃત ઇલેક્ટ્રોનિક બેંકિંગ વ્યવહારોમાં ગ્રાહક સુરક્ષા અંગે RBI નો 06/07/2017 નો પરિપત્ર DBR.No.Leg.BC.78/09.07.005/2017-18; રિઝર્વ બેંક ઇન્ટિગ્રેટેડ ઓમ્બડ્સમેન યોજના, 2026 (Reserve Bank Integrated Ombudsman Scheme, 2026) (01/07/2026 થી અમલમાં, 2021 ની યોજનાના સ્થાને).

સાયબર · છેતરપિંડીઓ

"ડિજિટલ અરેસ્ટ" શું છે અને શું તે સાચું છે?

તે છેતરપિંડી છે. કોઈ પોલીસ દળ, CBI, એન્ફોર્સમેન્ટ ડિરેક્ટોરેટ (Enforcement Directorate) કે કસ્ટમ્સ વિડિયો કોલ પર કોઈની ધરપકડ કરતું નથી, અને તેમાંથી કોઈ "તમારું નામ ચોખ્ખું કરવા" પૈસા લેતું નથી. કોલ કાપી નાખો, કશું ટ્રાન્સફર ન કરો, અને 1930 પર જાણ કરો.

ભારતીય કાયદા હેઠળ ધરપકડ માટે શારીરિક કસ્ટડી, ધરપકડ મેમો અને 24 કલાકની અંદર મેજિસ્ટ્રેટ સમક્ષ રજૂ કરવું જરૂરી છે. જે કોલ કરનાર તમને લાઇન પર રહેવા, વાત ખાનગી રાખવા અને પૈસા "સલામત ખાતા" માં ખસેડવા કહે, તે ગુનાનું વર્ણન કરે છે, કાયદાનું નહીં.

શું કરવું, ક્રમ પ્રમાણે

  1. કોલ કાપી નાખો.
  2. કોઈ પણ પૈસા ટ્રાન્સફર કરવાની ના પાડો, પછી તે તમારું નામ ચોખ્ખું કરવા માટે હોય કે કહેવાતા સલામત ખાતામાં.
  3. કોલની જાણ 1930 પર કરો.
  4. કોલ કરનારની માગણી પ્રમાણે વાત ખાનગી રાખવાને બદલે કુટુંબના કોઈ સભ્યને કોલ વિશે કહો.
  5. યાદ રાખો કે સાચી ધરપકડ માટે શારીરિક કસ્ટડી, ધરપકડ મેમો અને 24 કલાકની અંદર મેજિસ્ટ્રેટ સમક્ષ રજૂ કરવું જરૂરી છે, વિડિયો કોલ ક્યારેય નહીં.

કાયદો: ધરપકડ ખરેખર કેવી રીતે થાય છે તે અંગે કલમ 35 થી 58, ભારતીય નાગરિક સુરક્ષા સંહિતા, 2023 (Bharatiya Nagarik Suraksha Sanhita, 2023).

ગ્રાહક · e-Jagriti

ગ્રાહક ફરિયાદ ઓનલાઇન કેવી રીતે દાખલ કરવી, અને તેનો ખર્ચ કેટલો?

e-Jagriti પોર્ટલ (e-jagriti.gov.in) પર ફરિયાદ દાખલ કરો: રૂ. 50 લાખ સુધીના દાવા માટે જિલ્લા કમિશન સમક્ષ, રૂ. 2 કરોડ સુધી રાજ્ય કમિશન સમક્ષ, અને તેથી ઉપર રાષ્ટ્રીય કમિશન સમક્ષ. રૂ. 5 લાખ સુધીના દાવા માટે કોઈ ફી નથી, વકીલ રાખવો મરજિયાત છે, અને ફરિયાદ દાવાનું કારણ ઊભું થયાના બે વર્ષની અંદર દાખલ કરવી જ પડે.

તમે જ્યાં રહો છો ત્યાં ફરિયાદ દાખલ કરી શકો, માત્ર વેચનાર જ્યાં હોય ત્યાં જ નહીં. કાયદાનું લક્ષ્ય ત્રણથી પાંચ મહિનામાં નિકાલનું છે; દિલ્હીમાં તકરારી મામલામાં એકથી ત્રણ વર્ષની ગણતરી રાખો. બિલ, પત્રવ્યવહાર અને તમે જે માગો છો તેની સ્પષ્ટ ગણતરી જોડો.

શું કરવું, ક્રમ પ્રમાણે

  1. બિલ અને પત્રવ્યવહાર ભેગા કરો, અને તમે જે માગો છો તેની સ્પષ્ટ ગણતરી તૈયાર કરો.
  2. દાવાની રકમ પ્રમાણે ફોરમ પસંદ કરો: રૂ. 50 લાખ સુધી જિલ્લા કમિશન, રૂ. 2 કરોડ સુધી રાજ્ય કમિશન, તેથી ઉપર રાષ્ટ્રીય કમિશન.
  3. દાવાનું કારણ ઊભું થયાના બે વર્ષની અંદર e-Jagriti પોર્ટલ (e-jagriti.gov.in) પર ફરિયાદ દાખલ કરો; તમે જ્યાં રહો છો ત્યાં દાખલ કરી શકો.
  4. ચુકવણી કરતાં પહેલાં ફી તપાસો, કારણ કે રૂ. 5 લાખ સુધીના દાવા માટે કોઈ ફી નથી, અને વકીલ રાખવો મરજિયાત છે.
  5. મામલો તકરારી હોય તો દિલ્હીમાં એકથી ત્રણ વર્ષની ગણતરી રાખો, જોકે કાયદાનું લક્ષ્ય ત્રણથી પાંચ મહિનાનું છે.

કાયદો: કલમ 34, 35, 47, 58 અને 69, ગ્રાહક સુરક્ષા અધિનિયમ, 2019 (Consumer Protection Act, 2019); ગ્રાહક સુરક્ષા (ગ્રાહક કમિશન કાર્યવાહી) વિનિયમો, 2020 (Consumer Protection (Consumer Commission Procedure) Regulations, 2020).

વીમો · ઓમ્બડ્સમેન (લોકપાલ)

મારો વીમાનો દાવો નામંજૂર થયો છે. હું શું કરી શકું?

વીમા કંપનીના ફરિયાદ નિવારણ અધિકારીને લખો, જેણે 15 દિવસમાં જવાબ આપવો જ પડે; નામંજૂરી કાયમ રહે તો વીમા લોકપાલ (Insurance Ombudsman) પાસે જાઓ, જે મફત છે, રૂ. 50 લાખ સુધીનું વળતર આપી શકે છે અને જેની પાસે એક વર્ષની અંદર જવું જ પડે, અથવા ગ્રાહક ફરિયાદ દાખલ કરો. માત્ર જાણ કરવામાં થયેલો વિલંબ એ નામંજૂરીનો માન્ય આધાર નથી.

2024 ના આરોગ્ય વીમા વિનિયમો હેઠળ, સતત પાંચ વર્ષના વીમા કવચ પછી વીમા કંપની માહિતી જાહેર ન કરવાના આધારે પોલિસીને પડકારી શકતી નથી. નામંજૂરી લેખિતમાં માગો, જેમાં જે પોલિસી કલમનો આધાર લેવાયો હોય તે જણાવેલી હોય; અસ્પષ્ટ નામંજૂરીઓ ભાગ્યે જ ટકે છે.

શું કરવું, ક્રમ પ્રમાણે

  1. નામંજૂરી લેખિતમાં માગો, જેમાં જે પોલિસી કલમનો આધાર લેવાયો હોય તે જણાવેલી હોય.
  2. વીમા કંપનીના ફરિયાદ નિવારણ અધિકારીને લખો, જેણે 15 દિવસમાં જવાબ આપવો જ પડે, અને નકલ રાખો.
  3. જ્યાં લાગુ પડે ત્યાં જણાવો કે માત્ર જાણ કરવામાં થયેલો વિલંબ એ નામંજૂરીનો માન્ય આધાર નથી.
  4. નામંજૂરી કાયમ રહે તો વીમા લોકપાલ પાસે જાઓ; તે મફત છે, રૂ. 50 લાખ સુધીનું વળતર આપી શકે છે અને તેની પાસે એક વર્ષની અંદર જવું જ પડે.
  5. લોકપાલના વિકલ્પ તરીકે ગ્રાહક ફરિયાદ દાખલ કરો.

કાયદો: વીમા લોકપાલ નિયમો, 2017 (Insurance Ombudsman Rules, 2017); IRDAI (વીમા ઉત્પાદનો) વિનિયમો, 2024 (IRDAI (Insurance Products) Regulations, 2024); કલમ 45, વીમા અધિનિયમ, 1938 (Insurance Act, 1938). સંપૂર્ણ લેખ: જ્યારે વીમા કંપની શ્રેષ્ઠ સારવારની ના પાડે.

ગ્રાહક · ઈ-કોમર્સ નિયમો, 2020

ઓનલાઇન વેચનાર મને રિફંડ આપતો નથી. નિયમો શું છે?

દરેક ઈ-કોમર્સ પ્લેટફોર્મ પાસે ફરિયાદ નિવારણ અધિકારી હોવો જ જોઈએ જે 48 કલાકમાં ફરિયાદ મળ્યાની પહોંચ આપે અને એક મહિનામાં ઉકેલ લાવે, અને રિફંડ વાજબી સમયમાં આપવું જ પડે. પ્લેટફોર્મ નિષ્ફળ જાય તો રાષ્ટ્રીય ગ્રાહક હેલ્પલાઇન (National Consumer Helpline) ને 1915 પર ફોન કરો, અને પછી e-Jagriti પોર્ટલ પર ફરિયાદ દાખલ કરો.

જ્યાં રજૂઆત પ્લેટફોર્મે પોતે કરી હોય ત્યાં પોતાના વેચનારાઓની નિષ્ફળતા માટે પ્લેટફોર્મ જવાબદાર છે. ઓર્ડરનું પેજ, પરત કરવાની વિનંતી અને દરેક ચેટની નકલ સાચવો.

શું કરવું, ક્રમ પ્રમાણે

  1. ઓર્ડરનું પેજ, પરત કરવાની વિનંતી અને દરેક ચેટની નકલ સાચવો.
  2. પ્લેટફોર્મના ફરિયાદ નિવારણ અધિકારીને ફરિયાદ કરો, જેણે 48 કલાકમાં પહોંચ આપવી અને એક મહિનામાં ઉકેલ લાવવો જ પડે.
  3. પ્લેટફોર્મ નિષ્ફળ જાય તો રાષ્ટ્રીય ગ્રાહક હેલ્પલાઇનને 1915 પર ફોન કરો.
  4. તે પછી e-Jagriti પોર્ટલ પર ફરિયાદ દાખલ કરો.
  5. જ્યાં રજૂઆત પ્લેટફોર્મે પોતે કરી હોય ત્યાં વેચનારની સાથે પ્લેટફોર્મનું નામ પણ લખો.

કાયદો: નિયમ 4, 5 અને 6, ગ્રાહક સુરક્ષા (ઈ-કોમર્સ) નિયમો, 2020 (Consumer Protection (E-Commerce) Rules, 2020); ગ્રાહક સુરક્ષા અધિનિયમ, 2019 (Consumer Protection Act, 2019).

સાયબર · IT અધિનિયમ અને BNS

કોઈએ મારી નકલી પ્રોફાઇલ બનાવી છે અથવા મારા ફોટા વાપરે છે. કઈ કલમ લાગુ પડે?

ઓળખની ચોરી અને બીજાનું રૂપ ધારણ કરીને છેતરપિંડી એ માહિતી ટેકનોલોજી અધિનિયમ (Information Technology Act) ની કલમ 66C અને 66D હેઠળ ગુના છે; ખાનગી તસવીરો પ્રસિદ્ધ કરવી એ કલમ 66E છે; મોર્ફ કરેલી અશ્લીલ સામગ્રી કલમ 67 છે; પીછો કરવો અને બદનક્ષી BNS ની કલમ 78 અને 356 છે. cybercrime.gov.in પર અને જિલ્લાના સાયબર પોલીસ સ્ટેશનમાં જાણ કરો, અને પ્લેટફોર્મને તેની ફરિયાદ પ્રક્રિયા હેઠળ સામગ્રી હટાવવા કહો.

URL અને સ્ક્રીનશોટ તારીખ દેખાય તે રીતે સાચવો. 2021 ના ઇન્ટરમીડિયરી નિયમો હેઠળ, 20/02/2026 થી અમલી સુધારા પ્રમાણે, પ્લેટફોર્મે અંગત તસવીરો વ્યક્તિની ફરિયાદના બે કલાકમાં (અગાઉ 24 કલાક) હટાવવી જ પડે.

શું કરવું, ક્રમ પ્રમાણે

  1. URL અને સ્ક્રીનશોટ તારીખ દેખાય તે રીતે સાચવો.
  2. પ્લેટફોર્મને તેની ફરિયાદ પ્રક્રિયા હેઠળ સામગ્રી હટાવવા કહો; અંગત તસવીરો વ્યક્તિની ફરિયાદના બે કલાકમાં હટાવવી જ પડે.
  3. cybercrime.gov.in પર જાણ કરો.
  4. જિલ્લાના સાયબર પોલીસ સ્ટેશનમાં જાણ કરો અને ફરિયાદની નકલ રાખો.
  5. જે કલમો લાગુ પડતી હોય તેનો ઉલ્લેખ કરો, જેમ કે ઓળખની ચોરી અને બીજાનું રૂપ ધારણ કરીને છેતરપિંડી માટે માહિતી ટેકનોલોજી અધિનિયમની કલમ 66C અને 66D.

કાયદો: કલમ 66C થી 67A, માહિતી ટેકનોલોજી અધિનિયમ, 2000 (Information Technology Act, 2000); કલમ 78 અને 356, ભારતીય ન્યાય સંહિતા, 2023 (Bharatiya Nyaya Sanhita, 2023); નિયમ 3(2)(b), IT (ઇન્ટરમીડિયરી માર્ગદર્શિકા) નિયમો, 2021 (IT (Intermediary Guidelines) Rules, 2021).

સાયબર · કલમ 106 અને 107, BNSS

સાયબર ગુનાની ફરિયાદને કારણે મારું બેંક ખાતું ફ્રીઝ થયું છે. તે ફરી ચાલુ કેવી રીતે કરાવવું?

બેંક પાસે લેખિતમાં ફરિયાદ કે પહોંચનો નંબર, ફ્રીઝ કરવાનું કહેનાર પોલીસ સ્ટેશન કે સાયબર સેલ, અને વિવાદિત રકમ માગો. પછી તે તપાસ અધિકારીને તમારા ખાતાના સ્ટેટમેન્ટ અને વિવાદિત જમા રકમ સમજાવતા પુરાવા સાથે લખો. ફ્રીઝ ચાલુ રહે તો ખાતું છૂટું કરાવવા સંબંધિત મેજિસ્ટ્રેટને અરજી કરો, અથવા હાઈકોર્ટમાં રિટ અરજી દાખલ કરો.

મોટા ભાગના ફ્રીઝ 1930 હેલ્પલાઇન કે નેશનલ સાયબર ક્રાઇમ રિપોર્ટિંગ પોર્ટલ (National Cyber Crime Reporting Portal) પરની ફરિયાદ પછી થાય છે, જે ઘણી વાર બીજા રાજ્યમાં કોઈ એવી અજાણી વ્યક્તિએ નોંધાવી હોય છે જેના પૈસા અનેક ખાતાંમાંથી પસાર થયા હોય. પોલીસે જપ્તીની જાણ મેજિસ્ટ્રેટને કરવી જ પડે. દિલ્હી હાઈકોર્ટે ઠરાવ્યું છે કે વિવાદિત રકમ ઓળખી શકાતી હોય ત્યારે આખું ખાતું બ્લોક ન કરવું જોઈએ, તે રકમ પર લિયન (બોજો) એ પહેલો વિકલ્પ હોવો જોઈએ, અને ઉપાડ પર રોક (ડેબિટ ફ્રીઝ) માટે કલમ 107 હેઠળ મેજિસ્ટ્રેટનો આદેશ જરૂરી છે. કર્ણાટક હાઈકોર્ટે કલમ 106 હેઠળ પોલીસે કરેલા ફ્રીઝને માન્ય રાખ્યા છે, તેથી આ મુદ્દો અંતિમ રીતે નક્કી થયો નથી. જમા રકમ સમજાવતાં બિલો અને ચેટ સાચવો.

શું કરવું, ક્રમ પ્રમાણે

  1. બેંક પાસે લેખિતમાં ફરિયાદ કે પહોંચનો નંબર, ફ્રીઝ કરવાનું કહેનાર પોલીસ સ્ટેશન કે સાયબર સેલ, અને વિવાદિત રકમ માગો.
  2. તમારા ખાતાનું સ્ટેટમેન્ટ અને વિવાદિત જમા રકમ સમજાવતાં બિલો અને ચેટ ભેગાં કરો.
  3. આ કાગળો સાથે તે તપાસ અધિકારીને લખો, અને તે મળ્યાના પુરાવા સાથે નકલ રાખો.
  4. તે પત્રમાં માગો કે માત્ર વિવાદિત રકમ લિયન હેઠળ રખાય અને ખાતાનો બાકીનો ભાગ છૂટો કરાય.
  5. ફ્રીઝ ચાલુ રહે તો ખાતું છૂટું કરાવવા સંબંધિત મેજિસ્ટ્રેટને અરજી કરો, અથવા હાઈકોર્ટમાં રિટ અરજી દાખલ કરો.

કાયદો: કલમ 106 (જૂની 102 CrPC), 107, 497 (જૂની 451 CrPC) અને 503 (જૂની 457 CrPC), ભારતીય નાગરિક સુરક્ષા સંહિતા, 2023 (Bharatiya Nagarik Suraksha Sanhita, 2023); અનુચ્છેદ 226, ભારતનું બંધારણ. Neelkanth Pharma Logistics, દિલ્હી હાઈકોર્ટ, 20/02/2025; Malabar Gold and Diamond Ltd., દિલ્હી હાઈકોર્ટ, 16/01/2026.

સાયબર · IT અધિનિયમ અને BNS

કોઈ મારા ખાનગી ફોટા કે વિડિયો લીક કરવાની ધમકી આપે છે. હું શું કરી શકું?

પૈસા ન આપો અને વધુ કશું ન મોકલો; પૈસા આપવાથી માગણીઓ ભાગ્યે જ બંધ થાય છે. ચેટ, પ્રોફાઇલની લિંક, ફોન નંબર અને ચુકવણીની વિગતો સાચવો, પછી cybercrime.gov.in પર જાણ કરો (મહિલાઓ અને બાળકોના વિભાગમાં નામ આપ્યા વગર જાણ કરી શકાય છે), 1930 પર ફોન કરો, અથવા તાત્કાલિક જોખમ હોય તો 112 ડાયલ કરો. ખાનગી તસવીરો લીક કરવાની ધમકી આપવી એ ગુનો છે, પછી તે તસવીરો ગમે તે રીતે બની હોય કે શેર થઈ હોય.

તમે પ્લેટફોર્મના ફરિયાદ નિવારણ અધિકારીને પણ ફરિયાદ કરી શકો. IT નિયમો, 2021 હેઠળ, 20/02/2026 થી અમલી સુધારા પ્રમાણે, વ્યક્તિને નગ્ન અવસ્થામાં કે જાતીય કૃત્યમાં બતાવતી સામગ્રી, જેમાં મોર્ફ કરેલી તસવીરો સામેલ છે, પ્લેટફોર્મે તે વ્યક્તિની ફરિયાદના બે કલાકમાં (અગાઉ 24 કલાક) હટાવવી જ પડે. પ્લેટફોર્મ કાર્યવાહી ન કરે તો 30 દિવસની અંદર gac.gov.in પર ગ્રીવન્સ એપેલેટ કમિટી (Grievance Appellate Committee) ને અપીલ થઈ શકે છે. ફરિયાદ કોઈ પણ પોલીસ સ્ટેશનમાં પણ આપી શકાય, અને મહિલાઓ 181 હેલ્પલાઇન પર ફોન કરી શકે. બતાવાયેલી વ્યક્તિ 18 વર્ષથી નાની હોય તો જાતીય ગુનાઓથી બાળકોના રક્ષણ અધિનિયમ, 2012 (Protection of Children from Sexual Offences Act, 2012) પણ લાગુ પડે છે.

શું કરવું, ક્રમ પ્રમાણે

  1. પૈસા આપવાની ના પાડો અને વધુ કશું ન મોકલો, કારણ કે પૈસા આપવાથી માગણીઓ ભાગ્યે જ બંધ થાય છે.
  2. ચેટ, પ્રોફાઇલની લિંક, ફોન નંબર અને ચુકવણીની વિગતો સાચવો.
  3. cybercrime.gov.in પર જાણ કરો અથવા 1930 પર ફોન કરો, અને તાત્કાલિક જોખમ હોય તો 112 ડાયલ કરો.
  4. પ્લેટફોર્મના ફરિયાદ નિવારણ અધિકારીને ફરિયાદ કરો અને સામગ્રી હટાવવા કહો.
  5. પ્લેટફોર્મ કાર્યવાહી ન કરે તો 30 દિવસની અંદર gac.gov.in પર ગ્રીવન્સ એપેલેટ કમિટીને અપીલ કરો.

કાયદો: કલમ 66E, 67 અને 67A, માહિતી ટેકનોલોજી અધિનિયમ, 2000 (Information Technology Act, 2000); કલમ 77 (વોયુરિઝમ, જેમાં મહિલાએ આપેલી સંમતિની હદ બહાર તેની ખાનગી તસવીર શેર કરવી આવી જાય છે), 308 (ખંડણી) અને 351 (ગુનાહિત ધાકધમકી), ભારતીય ન્યાય સંહિતા, 2023 (Bharatiya Nyaya Sanhita, 2023); નિયમ 3(2)(b) અને 3A, માહિતી ટેકનોલોજી (ઇન્ટરમીડિયરી માર્ગદર્શિકા અને ડિજિટલ મીડિયા આચારસંહિતા) નિયમો, 2021 (Information Technology (Intermediary Guidelines and Digital Media Ethics Code) Rules, 2021).

દીવાની · કલમ 356, BNS

શું કોઈ કંપની કે ડૉક્ટર નકારાત્મક ઓનલાઇન રિવ્યૂ માટે મારી સામે દાવો કરી શકે?

હા, તેઓ દાવો કરી શકે અથવા ફોજદારી ફરિયાદ દાખલ કરી શકે, પણ પ્રામાણિક રિવ્યૂનો બચાવ થઈ શકે છે. બિલો, સંદેશા કે રેકોર્ડથી સમર્થિત, તમારા પોતાના અનુભવનું સાચું વર્ણન, અને સદ્ભાવથી વ્યક્ત કરેલો અભિપ્રાય, એ બદનક્ષીના દાવા સામે માન્ય જવાબ છે. જોખમ ગાળાગાળી, અતિશયોક્તિ, અને તમે સાબિત ન કરી શકો તેવા હકીકતના આરોપોમાં છે, જેમ કે કોઈને છેતરપિંડી કરનાર કે ગુનેગાર કહેવું.

બદનક્ષી એ દીવાની અપકૃત્ય છે, જેના માટે પ્રકાશનના એક વર્ષની અંદર નુકસાની અને મનાઈહુકમ માગી શકાય, અને તે કલમ 356 હેઠળ ગુનો પણ છે, જેની સજા બે વર્ષ સુધીની સાદી કેદ, દંડ અથવા સમાજસેવા છે. કંપનીની પણ બદનક્ષી થઈ શકે. તમને સામગ્રી હટાવવાની માગણી કરતી કાનૂની નોટિસ મળે તો તેની અવગણના ન કરો: દરેક વિધાનને તમારા પુરાવા સાથે સરખાવો, જેનું સમર્થન ન કરી શકો તે સુધારો કે કાઢી નાખો, અને લેખિતમાં જવાબ આપો. પ્લેટફોર્મ પણ તેમના ફરિયાદ નિવારણ અધિકારીઓને કરાયેલી ફરિયાદો પર કાર્યવાહી કરે છે. તમને રિફંડ કે વળતર જોઈતું હોય તો ગ્રાહક સુરક્ષા અધિનિયમ, 2019 (Consumer Protection Act, 2019) હેઠળ ગ્રાહક કમિશનને ફરિયાદ એ સીધો ઉપાય છે.

શું કરવું, ક્રમ પ્રમાણે

  1. તમારા પોતાના અનુભવના વર્ણનને સમર્થન આપતાં બિલો, સંદેશા કે રેકોર્ડ સાચવો.
  2. રિવ્યૂમાંના દરેક વિધાનને તમારા પુરાવા સાથે સરખાવો, અને ગાળાગાળી, અતિશયોક્તિ અને જેનું સમર્થન ન કરી શકો તે બધું સુધારો કે કાઢી નાખો.
  3. સામગ્રી હટાવવાની માગણી કરતી કોઈ પણ કાનૂની નોટિસનો લેખિતમાં જવાબ આપો, અને તેની અવગણના ન કરો.
  4. તમને રિફંડ કે વળતર જોઈતું હોય તો ગ્રાહક સુરક્ષા અધિનિયમ, 2019 હેઠળ ગ્રાહક કમિશનને ફરિયાદ કરો.

કાયદો: કલમ 356, ભારતીય ન્યાય સંહિતા, 2023 (Bharatiya Nyaya Sanhita, 2023), તેના અપવાદો સાથે: જાહેર હિત માટે પ્રસિદ્ધ કરેલું સત્ય, સદ્ભાવથી વ્યક્ત અભિપ્રાય, અને પોતાનાં કે બીજાનાં હિતોના રક્ષણ માટે સદ્ભાવથી કરેલાં વિધાનો; અનુચ્છેદ 75, મુદત અધિનિયમ, 1963 (Limitation Act, 1963) ની અનુસૂચિ; ગ્રાહક સુરક્ષા અધિનિયમ, 2019 (Consumer Protection Act, 2019).

સાયબર · DPDP અધિનિયમ, 2023

કોઈ કંપની મારા વ્યક્તિગત ડેટાનો દુરુપયોગ કરે છે અથવા તેણે તે લીક કર્યો છે. DPDP અધિનિયમ હેઠળ મારા અધિકારો શું છે?

ડિજિટલ વ્યક્તિગત ડેટા સંરક્ષણ અધિનિયમ, 2023 (Digital Personal Data Protection Act, 2023) તમને એ જાણવાનો અધિકાર આપે છે કે કંપની પાસે કયો ડેટા છે, તેને સુધારાવવાનો કે ભૂંસાવવાનો, ફરિયાદ નિવારણ અધિકારીનો અને ડેટા ભંગની જાણ મેળવવાનો અધિકાર આપે છે. નવેમ્બર 2026 ની સ્થિતિએ આ અધિકારોનો હજી અમલ કરાવી શકાતો નથી: માત્ર ડેટા પ્રોટેક્શન બોર્ડ (Data Protection Board) ની જોગવાઈઓ અને, 13/11/2026 થી, કન્સેન્ટ મેનેજર (consent manager) ની જોગવાઈઓ અમલમાં છે, અને અધિકારો તથા કંપનીની ફરજો 13/05/2027 થી શરૂ થાય છે. ત્યાં સુધી માહિતી ટેકનોલોજી અધિનિયમ (Information Technology Act) અને ગ્રાહક ઉપાયોનો ઉપયોગ કરો.

અધિનિયમ સંપૂર્ણપણે અમલમાં આવે પછી, તમારે પહેલાં કંપનીની પોતાની ફરિયાદ વ્યવસ્થાનો ઉપયોગ કરવો જ પડે અને તે પછી જ ડેટા પ્રોટેક્શન બોર્ડ પાસે જવાય. બોર્ડ રૂ. 250 કરોડ સુધીનો દંડ કરી શકે છે, પણ તે ભારતના એકત્રિત ભંડોળ (Consolidated Fund of India) માં જાય છે, તમને નહીં. વળતર અલગથી માગવાનું છે: માહિતી ટેકનોલોજી અધિનિયમની કલમ 43A, જે સંવેદનશીલ વ્યક્તિગત ડેટાની બેદરકારીભરી સંભાળ માટે કંપની પાસે ચુકવણી કરાવે છે, તે જ તારીખે રદ થાય ત્યાં સુધી ચાલુ રહે છે, અને ગ્રાહક ફરિયાદ કે દીવાની દાવો પણ થઈ શકે છે. સ્પામ કોલ માટે DND પર નોંધણી કરો અને સાત દિવસની અંદર 1909 પર ફરિયાદ કરો.

શું કરવું, ક્રમ પ્રમાણે

  1. દુરુપયોગ કે લીકના તારીખવાળા પુરાવા સાચવો, જેમ કે સંદેશા, ઈમેલ અને સ્ક્રીનશોટ.
  2. ધ્યાનમાં રાખો કે અધિનિયમ હેઠળના અધિકારો અને કંપનીની ફરજો 13/05/2027 થી શરૂ થાય છે અને તે પહેલાં તેનો અમલ કરાવી શકાતો નથી.
  3. દરમિયાન, સંવેદનશીલ વ્યક્તિગત ડેટાની બેદરકારીભરી સંભાળ માટે માહિતી ટેકનોલોજી અધિનિયમની કલમ 43A હેઠળ, અથવા ગ્રાહક ફરિયાદ કે દીવાની દાવા દ્વારા, વળતર માગો.
  4. અધિનિયમ સંપૂર્ણપણે અમલમાં આવે પછી પહેલાં કંપનીની પોતાની ફરિયાદ વ્યવસ્થાનો ઉપયોગ કરો, અને તે પછી જ ડેટા પ્રોટેક્શન બોર્ડ પાસે જાઓ.
  5. સ્પામ કોલ માટે DND પર નોંધણી કરો અને સાત દિવસની અંદર 1909 પર ફરિયાદ કરો.

કાયદો: કલમ 8(6), 11 થી 14, 33, 34 અને 44, ડિજિટલ વ્યક્તિગત ડેટા સંરક્ષણ અધિનિયમ, 2023 (Digital Personal Data Protection Act, 2023); ડિજિટલ વ્યક્તિગત ડેટા સંરક્ષણ નિયમો, 2025 (Digital Personal Data Protection Rules, 2025); અમલ શરૂ કરતું જાહેરનામું G.S.R. 843(E), તારીખ 13/11/2025; કલમ 43A, માહિતી ટેકનોલોજી અધિનિયમ, 2000 (Information Technology Act, 2000); ટેલિકોમ કોમર્શિયલ કમ્યુનિકેશન્સ કસ્ટમર પ્રેફરન્સ વિનિયમો, 2018 (Telecom Commercial Communications Customer Preference Regulations, 2018).

ગ્રાહક · નાના દાવા

નાની રકમ માટે ગ્રાહક કોર્ટમાં જવું યોગ્ય છે, અને શું હું વકીલ વગર ફરિયાદ દાખલ કરી શકું?

ઘણી વાર હા, કારણ કે પહેલાં બે પગલાંમાં કોઈ ખર્ચ નથી. રાષ્ટ્રીય ગ્રાહક હેલ્પલાઇન (National Consumer Helpline) થી શરૂ કરો (1915 પર ફોન કરો અથવા consumerhelpline.gov.in નો ઉપયોગ કરો), જે તમારી ફરિયાદ કંપનીને મોકલે છે. તેનાથી કામ ન થાય તો, રૂ. 5 લાખ સુધીના દાવા માટે જિલ્લા કમિશનમાં ફરિયાદ દાખલ કરવાની કોઈ ફી નથી, અને તમે વકીલ વગર જાતે હાજર થઈ શકો છો.

હેલ્પલાઇન WhatsApp પર 8800001915 અને UMANG એપ દ્વારા પણ કામ કરે છે; તે વિવાદોનો નિર્ણય કરતી નથી. તમે જ્યાં રહો છો કે કામ કરો છો ત્યાંના જિલ્લા કમિશન સમક્ષ, દાવાનું કારણ ઊભું થયાના બે વર્ષની અંદર, e-Jagriti પોર્ટલ (e-jagriti.gov.in) પર ફરિયાદ દાખલ કરો. કમિશન વકીલ રાખવાનો આગ્રહ રાખી શકતું નથી અને, બંને પક્ષ સંમત હોય તો, વિવાદને મધ્યસ્થી માટે મોકલી શકે છે. અધિનિયમનું લક્ષ્ય ત્રણ મહિનામાં, અથવા માલની ચકાસણી જરૂરી હોય ત્યાં પાંચ મહિનામાં, નિર્ણયનું છે, પણ તકરારી કેસોમાં ઘણી વાર ઘણો વધુ સમય લાગે છે. વળતર અને ખર્ચ અપાવી શકાય છે; તમારે જે સુનાવણીઓમાં હાજર રહેવું પડી શકે તેને દાવાની રકમ સામે તોલી જુઓ.

શું કરવું, ક્રમ પ્રમાણે

  1. બિલ, પત્રવ્યવહાર અને સ્ક્રીનશોટ સાચવો, અને તમે જે માગો છો તેની ચોક્કસ રકમ ગણી કાઢો.
  2. રાષ્ટ્રીય ગ્રાહક હેલ્પલાઇનમાં 1915 પર, consumerhelpline.gov.in પર અથવા WhatsApp 8800001915 પર ફરિયાદ નોંધાવો.
  3. તમે જ્યાં રહો છો કે કામ કરો છો ત્યાંના જિલ્લા કમિશન સમક્ષ, બે વર્ષની અંદર, e-jagriti.gov.in પર ફરિયાદ દાખલ કરો.
  4. સુનાવણીની તારીખોએ જાતે હાજર થાઓ, અને કમિશન મધ્યસ્થીનો પ્રસ્તાવ મૂકે તો તેના પર વિચાર કરો.

કાયદો: કલમ 34, 37, 38(7), 39 અને 69, ગ્રાહક સુરક્ષા અધિનિયમ, 2019 (Consumer Protection Act, 2019); નિયમ 7, ગ્રાહક સુરક્ષા (ગ્રાહક વિવાદ નિવારણ કમિશન) નિયમો, 2020 (Consumer Protection (Consumer Disputes Redressal Commissions) Rules, 2020); વિનિયમ 3 અને 26, ગ્રાહક સુરક્ષા (ગ્રાહક કમિશન કાર્યવાહી) વિનિયમો, 2020 (Consumer Protection (Consumer Commission Procedure) Regulations, 2020).

સાયબર · ખોટું UPI ટ્રાન્સફર

કોઈએ ભૂલથી મારા ખાતામાં પૈસા મોકલ્યા છે અને તે પાછા માગે છે, અથવા મેં ખોટા UPI ID પર પૈસા મોકલી દીધા છે. મારે શું કરવું?

તે જાતે પાછા ન મોકલો. નાની રકમ જમા થાય અને પછી તેને લિંક, QR કોડ, કલેક્ટ રિક્વેસ્ટ દ્વારા કે બીજા નંબર પર "પાછી" આપવાનું કહેતો ફોન આવે, એ સામાન્ય છેતરપિંડી છે. ફોન કરનારને તેની પોતાની બેંકમાં ફરિયાદ કરવા કહો, અને તમારી બેંકને લેખિતમાં જાણ કરો જેથી કોઈ પણ રિવર્સલ બેંકથી બેંક વચ્ચે થાય. જે પૈસા તમારા નથી તે જાણીજોઈને રાખી લેવા ગુનો બની શકે છે.

અપ્રામાણિકપણે મિલકત ઓળવી લેવી એ BNS ની કલમ 314 હેઠળ સજાપાત્ર છે, અને છેતરપિંડી સાથે જોડાયેલી જમા રકમને કારણે તમારા ખાતા પર રોક લાગી શકે છે, તેથી તે ખર્ચશો નહીં. તમે ખોટા UPI ID પર ચુકવણી કરી હોય તો તરત UPI એપમાં અને તમારી બેંકને તેની જાણ કરો. બેંકો દાખલ કરેલી વિગતો પ્રમાણે રકમ જમા કરે છે અને તે વિગતો સાચી આપવાની જવાબદારી મોકલનારની છે, તેથી ટ્રાન્સફર આપોઆપ રિવર્સ થતું નથી. બેંક 30 દિવસમાં ઉકેલ ન લાવે તો તે પછીના 90 દિવસની અંદર cms.rbi.org.in પર RBI ઓમ્બડ્સમેન (લોકપાલ) પાસે જાઓ. છેતરપિંડી માટે 1930 પર ફોન કરો અથવા cybercrime.gov.in નો ઉપયોગ કરો.

શું કરવું, ક્રમ પ્રમાણે

  1. પૈસા લિંક, QR કોડ, કલેક્ટ રિક્વેસ્ટ દ્વારા કે બીજા નંબર પર પાછા ન આપો, અને તે ખર્ચશો નહીં.
  2. અણધારી જમા રકમની તમારી બેંકને લેખિતમાં જાણ કરો અને કોઈ પણ રિવર્સલ બેંકથી બેંક વચ્ચે કરવા કહો.
  3. તમારા પોતાના ખોટા ટ્રાન્સફરની જાણ તરત UPI એપમાં અને તમારી બેંકને, ટ્રાન્ઝેક્શન રેફરન્સ સાથે, કરો.
  4. બેંક 30 દિવસમાં ઉકેલ ન લાવે તો cms.rbi.org.in પર RBI ઓમ્બડ્સમેનને ફરિયાદ કરો.
  5. છેતરપિંડીની શંકા હોય તો 1930 પર ફોન કરો અથવા cybercrime.gov.in પર જાણ કરો.

કાયદો: કલમ 314, ભારતીય ન્યાય સંહિતા, 2023 (Bharatiya Nyaya Sanhita, 2023); રિઝર્વ બેંક ઇન્ટિગ્રેટેડ ઓમ્બડ્સમેન યોજના, 2026 (Reserve Bank Integrated Ombudsman Scheme, 2026).

નોકરી અને પગાર

નોકરીદાતા શું કરી શકે અને શું ન કરી શકે, અને ફરિયાદ ક્યાં કરવી.

રોજગાર · વેતન સંહિતા (Code on Wages)

મારી કંપની મારો પગાર ચૂકવતી નથી. હું શું કરી શકું?

લેખિત માગણી મોકલો, પછી વેતન સંહિતા, 2019 (Code on Wages, 2019) હેઠળ નિમાયેલા સત્તાધિકારી સમક્ષ દાવો દાખલ કરો, જે સંહિતા 21/11/2025 થી દરેક કર્મચારીને, મેનેજરો સહિત, વેતનની કોઈ ટોચમર્યાદા વગર આવરે છે; અથવા દિલ્હી દુકાનો અને સંસ્થાઓ અધિનિયમ (Delhi Shops and Establishments Act) હેઠળ દિલ્હી સરકારના શ્રમ વિભાગને ફરિયાદ કરો; નહીંતર વસૂલાત માટે દીવાની દાવો દાખલ કરો. સત્તાધિકારી દાવાની રકમના દસ ગણા સુધીનું વળતર ઉમેરી શકે છે, અને દાવો ત્રણ વર્ષની અંદર દાખલ કરવો જ પડે.

માસિક પગાર પછીના મહિનાની 7 તારીખ સુધીમાં ચૂકવવાનો હોય છે, અને રાજીનામા કે નોકરીમાંથી છૂટા કરાયા પછીની લેણી રકમ કામકાજના બે દિવસમાં. નિમણૂક પત્ર, પગાર સ્લિપ અને બેંક સ્ટેટમેન્ટ સાચવો. રાજીનામું આપવાથી કમાયેલો પગાર જતો રહેતો નથી, અને સંહિતા જેની છૂટ આપે તે સિવાય કોઈ કપાત કરી શકાતી નથી. 21/11/2025 પહેલાં ચૂકવવાપાત્ર થયેલું વેતન વેતન ચુકવણી અધિનિયમ, 1936 (Payment of Wages Act, 1936) હેઠળ જ રહે છે.

શું કરવું, ક્રમ પ્રમાણે

  1. તમારો નિમણૂક પત્ર, પગાર સ્લિપ અને બેંક સ્ટેટમેન્ટ ભેગાં કરો, અને જે મહિનાઓનો પગાર બાકી છે તે લખી લો.
  2. નોકરીદાતાને બાકી પગારની લેખિત માગણી મોકલો અને તે પહોંચ્યાના પુરાવા સાથે નકલ રાખો.
  3. વેતન સંહિતા, 2019 હેઠળ નિમાયેલા સત્તાધિકારી સમક્ષ ત્રણ વર્ષની અંદર દાવો દાખલ કરો; તે દાવાની રકમના દસ ગણા સુધીનું વળતર ઉમેરી શકે છે.
  4. વિકલ્પ તરીકે, દિલ્હી દુકાનો અને સંસ્થાઓ અધિનિયમ હેઠળ દિલ્હી સરકારના શ્રમ વિભાગને ફરિયાદ કરો.
  5. આ રસ્તાઓથી ચુકવણી ન મળે તો વસૂલાત માટે દીવાની દાવો દાખલ કરો.

કાયદો: કલમ 17, 18 અને 45, વેતન સંહિતા, 2019 (Code on Wages, 2019); કલમ 21 અને 30, દિલ્હી દુકાનો અને સંસ્થાઓ અધિનિયમ, 1954 (Delhi Shops and Establishments Act, 1954); લેખિત કરાર પર સંક્ષિપ્ત વસૂલાત માટે ઓર્ડર XXXVII, દીવાની કાર્યવાહી સંહિતા, 1908 (Code of Civil Procedure, 1908).

રોજગાર · કરાર

શું હું નોટિસ પિરિયડ પૂરો કર્યા વગર નોકરી છોડી શકું? શું કંપની કાનૂની કાર્યવાહી કરી શકે?

તમે છોડી શકો છો; કોઈ કોર્ટ તમને કામ કરવા મજબૂર નહીં કરે, કારણ કે વ્યક્તિગત સેવાના કરારોનો ચોક્કસ અમલ કરાવી શકાતો નથી. નોકરીદાતાનો એકમાત્ર ઉપાય કરારમાં જણાવેલો નોટિસ પગાર દીવાની દાવામાં વસૂલ કરવાનો છે, અને તે ફોજદારી કેસ દાખલ કરી શકતો નથી, તમારું પ્રોવિડન્ટ ફંડ રોકી શકતો નથી, કે સજા તરીકે રિલીવિંગ લેટર આપવાની ના પાડી શકતો નથી.

"ફરાર" (absconding) એ HR નું લેબલ છે, કાનૂની દરજ્જો નથી. લેખિતમાં નોટિસ આપો, કામ સોંપી દો, અને તમારો ફુલ એન્ડ ફાઇનલ હિસાબ માગો; જે નોકરીદાતા કમાયેલો પગાર રોકી રાખે તે પોતે જ કરારનો ભંગ કરે છે.

શું કરવું, ક્રમ પ્રમાણે

  1. રાજીનામાની નોટિસ લેખિતમાં આપો અને નોકરીદાતાને તે મળ્યાના પુરાવા સાથે નકલ રાખો.
  2. તમારું કામ સોંપી દો અને સોંપણીની લેખિત નોંધ રાખો.
  3. કમાયેલા પગાર સહિત તમારો ફુલ એન્ડ ફાઇનલ હિસાબ લેખિતમાં માગો.
  4. કોઈ પણ ધમકીનો લેખિતમાં જવાબ આપો, અને જણાવો કે નોકરીદાતાનો એકમાત્ર ઉપાય કરારમાં જણાવેલો નોટિસ પગાર વસૂલ કરવા માટેનો દીવાની દાવો છે.

કાયદો: કલમ 14, વિશિષ્ટ દાદ અધિનિયમ, 1963 (Specific Relief Act, 1963); કલમ 73, ભારતીય કરાર અધિનિયમ, 1872 (Indian Contract Act, 1872).

રોજગાર · ઔદ્યોગિક સંબંધ સંહિતા (Industrial Relations Code)

મને નોટિસ વગર નોકરીમાંથી છૂટો કરવામાં આવ્યો. શું તે કાયદેસર છે?

દિલ્હીમાં ત્રણ મહિનાની નોકરી પછી, નોકરીદાતાએ એક મહિનાની નોટિસ અથવા તેના બદલે પગાર આપવો જ પડે, સિવાય કે તપાસ પછી ગેરવર્તણૂક સાબિત થઈ હોય. ઔદ્યોગિક સંબંધ સંહિતા, 2020 (Industrial Relations Code, 2020) હેઠળનો "કામદાર" (worker), એટલે કે મોટે ભાગે એવી કોઈ પણ વ્યક્તિ જે મેનેજરી કે વહીવટી ભૂમિકામાં ન હોય અને મહિને રૂ. 18,000 થી વધુ કમાતો સુપરવાઇઝર ન હોય, જેની સતત એક વર્ષની નોકરી થઈ હોય, તેને લેખિત નોટિસ, નોકરીના દરેક પૂરા વર્ષ માટે 15 દિવસના સરેરાશ પગાર જેટલું છટણી વળતર, અને કામદાર રિ-સ્કિલિંગ ફંડમાંથી 15 દિવસના વેતનનો પણ હક છે.

કામદાર નોકરીમાંથી છૂટા કરાયાના બે વર્ષની અંદર સમાધાન અધિકારી પાસે અને પછી ઔદ્યોગિક ટ્રિબ્યુનલ પાસે જઈ શકે છે, જે તેને નોકરીમાં પાછો લેવાનો આદેશ આપી શકે છે; 300 કે તેથી વધુ કામદારો ધરાવતી ફેક્ટરી, ખાણ કે પ્લાન્ટેશનમાં છટણી માટે સરકારની આગોતરી પરવાનગી પણ જરૂરી છે. મેનેજરી કર્મચારીઓ પોતાના કરાર હેઠળ નુકસાની માટે દાવો કરે છે. 21/11/2025 પહેલાંની નોકરી સમાપ્તિઓ ઔદ્યોગિક વિવાદ અધિનિયમ, 1947 (Industrial Disputes Act, 1947) હેઠળ જ રહે છે.

શું કરવું, ક્રમ પ્રમાણે

  1. નોકરી સમાપ્તિનો પત્ર કે સંદેશ, તમારો નિમણૂક પત્ર અને પગાર સ્લિપ સાચવો, અને નોકરી સમાપ્તિની તારીખ લખી લો.
  2. તપાસો કે તમે ઔદ્યોગિક સંબંધ સંહિતા, 2020 હેઠળ "કામદાર" છો કે નહીં: મેનેજરી કે વહીવટી ભૂમિકામાં નહીં, અને મહિને રૂ. 18,000 થી વધુ કમાતા સુપરવાઇઝર પણ નહીં.
  3. એક મહિનાની નોટિસ અથવા તેના બદલે પગારની લેખિતમાં માગણી કરો, જે દિલ્હીમાં ત્રણ મહિનાની નોકરી પછી મળવાપાત્ર છે, સિવાય કે તપાસ પછી ગેરવર્તણૂક સાબિત થઈ હોય.
  4. તમે કામદાર હો તો નોકરી સમાપ્તિના બે વર્ષની અંદર સમાધાન અધિકારી પાસે અને પછી ઔદ્યોગિક ટ્રિબ્યુનલ પાસે જાઓ; ટ્રિબ્યુનલ નોકરીમાં પાછા લેવાનો આદેશ આપી શકે છે.
  5. તમે મેનેજરી કર્મચારી હો તો તમારા કરાર હેઠળ નુકસાની માટે દાવો કરો.

કાયદો: કલમ 30, દિલ્હી દુકાનો અને સંસ્થાઓ અધિનિયમ, 1954 (Delhi Shops and Establishments Act, 1954); કલમ 2(q), 2(zr), 70, 79 અને 83, ઔદ્યોગિક સંબંધ સંહિતા, 2020 (Industrial Relations Code, 2020).

રોજગાર · સામાજિક સુરક્ષા સંહિતા (Code on Social Security)

ચાર વર્ષ અને સાત મહિના પછી શું હું ગ્રેચ્યુઇટી માટે પાત્ર છું?

21/11/2025 થી અમલમાં આવેલી સામાજિક સુરક્ષા સંહિતા, 2020 (Code on Social Security, 2020) પાંચ વર્ષની સતત નોકરીનો નિયમ જાળવી રાખે છે, અને ચાર વર્ષ તથા પાંચમા વર્ષના 240 દિવસ ગણાય કે નહીં તે હજી અનિર્ણીત છે; કેટલીક હાઈકોર્ટોએ તે સ્વીકાર્યું છે, દિલ્હી હાઈકોર્ટે કોઈ એકસમાન નિયમ ઠરાવ્યો નથી. ગ્રેચ્યુઇટી દરેક પૂરા વર્ષ માટે, અથવા છ મહિનાથી વધુના ભાગ માટે, છેલ્લે મળેલા 15 દિવસના વેતન જેટલી છે, અને 30 દિવસની અંદર ચૂકવવાપાત્ર છે.

નિશ્ચિત મુદતનો કર્મચારી એક વર્ષ પછી, પ્રમાણસર ધોરણે, પાત્ર બને છે, અને મૃત્યુ કે અપંગતાના કિસ્સામાં પાંચ વર્ષની શરત લાગુ પડતી નથી. તે ન ચૂકવાય તો સંહિતા હેઠળના સક્ષમ સત્તાધિકારીને અરજી કરો; વિલંબ પર નોકરીદાતા વ્યાજ ચૂકવે છે. તમે 21/11/2025 પહેલાં નોકરી છોડી હોય તો ગ્રેચ્યુઇટી ચુકવણી અધિનિયમ, 1972 (Payment of Gratuity Act, 1972) લાગુ પડે છે.

શું કરવું, ક્રમ પ્રમાણે

  1. જોડાયાની તારીખથી કામના છેલ્લા દિવસ સુધીની તમારી સતત નોકરી ગણો, અને બંને તારીખો બતાવતા કાગળો સાચવો.
  2. તમારી પાંચ વર્ષની સતત નોકરી હોય, અથવા નિશ્ચિત મુદતના કર્મચારી તરીકે એક વર્ષ હોય, તો નોકરીદાતા પાસે લેખિતમાં ગ્રેચ્યુઇટી માગો.
  3. ધ્યાનમાં રાખો કે ચાર વર્ષ અને પાંચમા વર્ષના 240 દિવસ ગણાય કે નહીં તે હજી અનિર્ણીત છે, તેથી આવો દાવો સફળ થાય પણ ખરો અને ન પણ થાય.
  4. ગ્રેચ્યુઇટી 30 દિવસની અંદર ન ચૂકવાય તો સામાજિક સુરક્ષા સંહિતા, 2020 હેઠળના સક્ષમ સત્તાધિકારીને અરજી કરો; વિલંબ પર નોકરીદાતા વ્યાજ ચૂકવે છે.
  5. તમે 21/11/2025 પહેલાં નોકરી છોડી હોય તો સંહિતાને બદલે ગ્રેચ્યુઇટી ચુકવણી અધિનિયમ, 1972 નો આધાર લો.

કાયદો: કલમ 53, 54 અને 56, સામાજિક સુરક્ષા સંહિતા, 2020 (Code on Social Security, 2020); કલમ 2(o), ઔદ્યોગિક સંબંધ સંહિતા, 2020 (Industrial Relations Code, 2020); અગાઉ નોકરી છોડનારાઓ માટે કલમ 4 અને 7, ગ્રેચ્યુઇટી ચુકવણી અધિનિયમ, 1972 (Payment of Gratuity Act, 1972).

રોજગાર · સામાજિક સુરક્ષા સંહિતા (Code on Social Security)

મારા નોકરીદાતાએ PF કાપ્યું પણ જમા કરાવ્યું નથી. ઉપાય શું છે?

તમારા UAN અને પગાર સ્લિપ સાથે EPFO ના EPFiGMS પોર્ટલ પર ફરિયાદ દાખલ કરો; સામાજિક સુરક્ષા સંહિતા, 2020 (Code on Social Security, 2020) હેઠળ EPFO નો અધિકૃત અધિકારી લેણી રકમ નક્કી કરી શકે છે અને તેને વ્યાજ તથા નુકસાની સાથે વસૂલ કરી શકે છે. તમારા પગારમાંથી કાપેલો ફાળો જમા ન કરાવવો એ ત્રણ વર્ષ સુધીની કેદ, સામાન્ય રીતે ઓછામાં ઓછી એક વર્ષની, અને રૂ. 1 લાખના દંડની સજાને પાત્ર છે, અને તે ગુનાહિત વિશ્વાસઘાત પણ છે.

દર ત્રણ મહિને EPFO પોર્ટલ પર તમારી પાસબુક તપાસો; તમે હજી નોકરીમાં હો ત્યારે ખૂટતી રકમ સાબિત કરવી સહેલી છે. EPF અધિનિયમ, 1952 રદ થયો છે, પણ સંક્રમણકાળ દરમિયાન EPF અને પેન્શન યોજનાઓ ચાલુ રહે છે, અને 21/11/2025 પહેલાંની ચૂકો માટેની જવાબદારી અધિનિયમ રદ થયા પછી પણ કાયમ રહે છે.

શું કરવું, ક્રમ પ્રમાણે

  1. EPFO પોર્ટલ પર તમારી પાસબુક તપાસો અને જે મહિનાઓનો કાપેલો ફાળો ખૂટે છે તે લખી લો.
  2. તમારો UAN અને PF ની કપાત બતાવતી પગાર સ્લિપ ભેગી કરો.
  3. તમારા UAN અને પગાર સ્લિપ સાથે EPFO ના EPFiGMS પોર્ટલ પર ફરિયાદ દાખલ કરો, અને પહોંચ સાચવો.
  4. ફરિયાદમાં માગો કે EPFO નો અધિકૃત અધિકારી સામાજિક સુરક્ષા સંહિતા, 2020 હેઠળ લેણી રકમ નક્કી કરે અને તેને વ્યાજ તથા નુકસાની સાથે વસૂલ કરે.
  5. દર ત્રણ મહિને પાસબુક તપાસતા રહો, કારણ કે તમે હજી નોકરીમાં હો ત્યારે ખૂટતી રકમ સાબિત કરવી સહેલી છે.

કાયદો: કલમ 125, 127, 128 અને 133, સામાજિક સુરક્ષા સંહિતા, 2020 (Code on Social Security, 2020); અગાઉના સમયગાળા માટે કલમ 7A અને 14B, કર્મચારી ભવિષ્ય નિધિ અને પ્રકીર્ણ જોગવાઈઓ અધિનિયમ, 1952 (Employees' Provident Funds and Miscellaneous Provisions Act, 1952); કલમ 316, ભારતીય ન્યાય સંહિતા, 2023 (Bharatiya Nyaya Sanhita, 2023).

રોજગાર · POSH અધિનિયમ

કામના સ્થળે જાતીય સતામણીની ફરિયાદ કેવી રીતે કરવી, અને સમિતિ ન હોય તો શું?

બનાવના ત્રણ મહિનાની અંદર આંતરિક સમિતિ (Internal Committee) ને લેખિતમાં ફરિયાદ કરો (કારણો હોય તો આ મુદત ત્રણ મહિના વધારી શકાય છે); દસ કે તેથી વધુ કર્મચારીઓ ધરાવતા દરેક કાર્યસ્થળે આવી સમિતિ હોવી જ જોઈએ. સમિતિ ન હોય તો જિલ્લા મેજિસ્ટ્રેટની કચેરીમાં જિલ્લા સ્થાનિક સમિતિ (District Local Committee) ને, અથવા SHe-Box પોર્ટલ મારફત, ફરિયાદ કરો.

તપાસ 90 દિવસની અંદર પૂરી કરવી જ પડે અને નોકરીદાતાએ રિપોર્ટ પર 60 દિવસની અંદર પગલાં લેવાં જ પડે. તપાસ દરમિયાન બદલી કે રજા સહિતની વચગાળાની રાહત માગી શકાય. બદલો લેવો એ પોતે જ ગેરવર્તણૂક છે.

શું કરવું, ક્રમ પ્રમાણે

  1. દરેક બનાવ તેની તારીખ સાથે લખી લો, અને કોઈ સંદેશા કે બીજો રેકોર્ડ હોય તો સાચવો.
  2. બનાવના ત્રણ મહિનાની અંદર આંતરિક સમિતિને લેખિતમાં ફરિયાદ કરો; કારણો હોય તો આ મુદત ત્રણ મહિના વધારી શકાય છે.
  3. તમારા કાર્યસ્થળે સમિતિ ન હોય તો જિલ્લા મેજિસ્ટ્રેટની કચેરીમાં જિલ્લા સ્થાનિક સમિતિને, અથવા SHe-Box પોર્ટલ મારફત, ફરિયાદ કરો.
  4. તપાસ દરમિયાન બદલી કે રજા જેવી વચગાળાની રાહત માગો.
  5. તારીખો પર નજર રાખો: તપાસ 90 દિવસની અંદર પૂરી કરવી જ પડે અને નોકરીદાતાએ રિપોર્ટ પર 60 દિવસની અંદર પગલાં લેવાં જ પડે.

કાયદો: કલમ 4, 6, 9, 11 અને 13, કાર્યસ્થળે મહિલાઓની જાતીય સતામણી (અટકાવ, પ્રતિબંધ અને નિવારણ) અધિનિયમ, 2013 (Sexual Harassment of Women at Workplace (Prevention, Prohibition and Redressal) Act, 2013). વધુ વાંચો: નિયમનકારી પાલન: POSH.

રોજગાર · કલમ 27, કરાર અધિનિયમ (Contract Act)

શું નોકરીના બોન્ડનો કાયદેસર અમલ કરાવી શકાય? હું વહેલી નોકરી છોડું તો બોન્ડની રકમ ભરવી પડે?

હા, વાજબી બોન્ડનો અમલ કરાવી શકાય છે. ઓછામાં ઓછી અમુક મુદતની નોકરી ફરજિયાત કરતી શરત નોકરી દરમિયાન લાગુ પડે છે, તેથી તે ભારતીય કરાર અધિનિયમ, 1872 (Indian Contract Act, 1872) ની કલમ 27 હેઠળ વેપાર પરનો પ્રતિબંધ નથી; સુપ્રીમ કોર્ટે 2025 માં આની પુષ્ટિ કરી. પરંતુ નોકરીદાતા પોતાના નુકસાન માટે માત્ર વાજબી વળતર વસૂલ કરી શકે, જેમ કે તાલીમ કે ભરતીનો ખર્ચ, મનસ્વી દંડ નહીં, અને તે તમને કામ ચાલુ રાખવા મજબૂર કરી શકતો નથી.

તે કેસમાં એક બેંકની ત્રણ વર્ષની નોકરી અથવા રૂ. 2 લાખની ચુકવણી ફરજિયાત કરતી શરત માન્ય રખાઈ, કારણ કે વરિષ્ઠ હોદ્દા માટે તે રકમ વધુ પડતી નહોતી. બોન્ડમાંનો આંકડો ઉપલી મર્યાદા છે, આપોઆપ બનતું દેવું નથી; નોકરીદાતાના ખર્ચના પ્રમાણમાં ઘણી વધારે હોય તેવી રકમ કોર્ટ ઘટાડી શકે છે. તાલીમનો ખર્ચ લેખિતમાં માગો અને પ્રમાણસર રકમ આપવાની તૈયારી બતાવો. કોલેજો અને સરકારી વિભાગો સાથેના બોન્ડ વિવાદોમાં હાઈકોર્ટોએ ઠરાવ્યું છે કે અસલ શૈક્ષણિક પ્રમાણપત્રો એવો માલ નથી જેના પર લિયન (રોકી રાખવાનો હક) માગી શકાય; તે જ રીતે નોકરીદાતાનો ઉપાય પૈસા માટેનો દાવો છે.

શું કરવું, ક્રમ પ્રમાણે

  1. બોન્ડ વાંચો અને તેમાં જણાવેલી ઓછામાં ઓછી નોકરીની મુદત અને રકમ નોંધી લો.
  2. નોકરીદાતા પાસે લેખિતમાં માગો કે તેણે તમારા પર ખરેખર કેટલો તાલીમ કે ભરતીનો ખર્ચ કર્યો.
  3. નોકરીની બાકી રહેલી મુદત માટે પ્રમાણસર રકમ આપવાની લેખિત તૈયારી બતાવો, અને દરેક પત્ર તથા ઈમેલની નકલ રાખો.
  4. નોકરીદાતાના ખર્ચના પ્રમાણમાં ઘણી વધારે હોય તેવી માગણીનો વિરોધ કરો, કારણ કે બોન્ડનો આંકડો ઉપલી મર્યાદા છે જેને કોર્ટ ઘટાડી શકે છે.
  5. રોકી રખાયેલાં અસલ પ્રમાણપત્રો લેખિતમાં માગો, કારણ કે નોકરીદાતાનો ઉપાય પૈસા માટેનો દાવો છે.

કાયદો: કલમ 27 અને 74, ભારતીય કરાર અધિનિયમ, 1872 (Indian Contract Act, 1872); કલમ 14, વિશિષ્ટ દાદ અધિનિયમ, 1963 (Specific Relief Act, 1963); Vijaya Bank v. Prashant B. Narnaware, 2025 INSC 691.

રોજગાર · વેતન સંહિતા (Code on Wages)

મારો અગાઉનો નોકરીદાતા મારો રિલીવિંગ લેટર, અનુભવ પત્ર કે ફુલ એન્ડ ફાઇનલ હિસાબ રોકી રાખે છે. હું શું કરી શકું?

લેખિત માગણી મોકલો. રાજીનામા કે નોકરી સમાપ્તિ પર વેતન વેતન સંહિતા, 2019 (Code on Wages, 2019) ની કલમ 17(2) હેઠળ કામકાજના બે દિવસમાં ચૂકવવું જ પડે, અને ગ્રેચ્યુઇટી સામાજિક સુરક્ષા સંહિતા, 2020 (Code on Social Security, 2020) હેઠળ 30 દિવસની અંદર. રિલીવિંગ કે અનુભવ પત્ર માટે કોઈ કાયદો સમય નક્કી કરતો નથી, પણ અદાલતો તેને રાજીનામાના સ્વીકારમાંથી ફલિત થતી બાબત ગણે છે, તેથી સ્વીકાર અને કામની સોંપણી પછી તેની ના પાડવાનું કોઈ યોગ્ય કારણ રહેતું નથી.

માગણીની અવગણના થાય તો વેતન સંહિતા હેઠળના સત્તાધિકારી સમક્ષ બાકી વેતનનો દાવો કરો અથવા શ્રમ વિભાગને ફરિયાદ કરો; ગ્રેચ્યુઇટી સક્ષમ સત્તાધિકારી પાસે જાય છે, અને પત્ર સહિત બાકીની બાબતો માટે દીવાની દાવો થઈ શકે છે. નોકરીદાતા પૂરા ન કરાયેલા નોટિસ પિરિયડ માટેનો પગાર અને દસ્તાવેજી પુરાવાવાળી વસૂલાતો કાયદેસર રીતે સરભર કરી શકે છે. જ્યાં રાજીનામાથી સર્વિસ બોન્ડનો ભંગ થતો હોય ત્યાં સ્થિતિ વિવાદિત છે: બોમ્બે હાઈકોર્ટે 2026 માં ઠરાવ્યું કે વચગાળાના આદેશ દ્વારા નોકરીદાતાને રિલીવિંગ લેટર આપવાની ફરજ પાડી શકાય નહીં. રાજીનામાનો ઈમેલ, તેનો સ્વીકાર અને કામની સોંપણીનો રેકોર્ડ સાચવો.

શું કરવું, ક્રમ પ્રમાણે

  1. રાજીનામાનો ઈમેલ, તેનો સ્વીકાર અને કામની સોંપણીનો રેકોર્ડ ભેગો કરો.
  2. નોકરીદાતાને બાકી વેતન, ગ્રેચ્યુઇટી અને રિલીવિંગ કે અનુભવ પત્ર માટે લેખિત માગણી મોકલો, અને મોકલ્યાનો પુરાવો રાખો.
  3. માગણીની અવગણના થાય તો વેતન સંહિતા, 2019 હેઠળના સત્તાધિકારી સમક્ષ બાકી વેતનનો દાવો કરો, અથવા શ્રમ વિભાગને ફરિયાદ કરો.
  4. ગ્રેચ્યુઇટીનો દાવો સક્ષમ સત્તાધિકારી સમક્ષ કરો.
  5. હજી પણ રોકી રખાય તો પત્ર સહિત બાકીની બાબતો માટે દીવાની દાવો દાખલ કરો.

કાયદો: કલમ 17 અને 45, વેતન સંહિતા, 2019 (Code on Wages, 2019); કલમ 56, સામાજિક સુરક્ષા સંહિતા, 2020 (Code on Social Security, 2020); કલમ 73, ભારતીય કરાર અધિનિયમ, 1872 (Indian Contract Act, 1872). 21/11/2025 પહેલાં ઊભી થયેલી લેણી રકમો વેતન ચુકવણી અધિનિયમ, 1936 (Payment of Wages Act, 1936) અને ગ્રેચ્યુઇટી ચુકવણી અધિનિયમ, 1972 (Payment of Gratuity Act, 1972) હેઠળ જ રહે છે.

રોજગાર · સામાજિક સુરક્ષા સંહિતા (Code on Social Security)

શું ગર્ભાવસ્થા દરમિયાન કે પ્રસૂતિ રજા પછી મને નોકરીમાંથી કાઢી શકાય અથવા રાજીનામું આપવા મજબૂર કરી શકાય?

ના. પ્રસૂતિ રજા દરમિયાન કે તેના કારણે મહિલાને બરતરફ કરવી કે છૂટી કરવી, અથવા તે સમયગાળામાં તેની નોકરીની શરતો તેને નુકસાન થાય તે રીતે બદલવી, ગેરકાયદે છે. 21/11/2025 થી આ કાયદો સામાજિક સુરક્ષા સંહિતા, 2020 (Code on Social Security, 2020) નું પ્રકરણ VI છે, જેણે પ્રસૂતિ લાભ અધિનિયમ, 1961 (Maternity Benefit Act, 1961) નું સ્થાન લીધું: અગાઉના 12 મહિનામાં 80 દિવસ કામ કર્યા પછી, પહેલાં બે બાળકો માટે 26 અઠવાડિયાંની પગારવાળી રજા અને તે પછી 12 અઠવાડિયાંની.

આ પ્રકરણ કારખાનાં, ખાણો, બગીચા (પ્લાન્ટેશન) અને દસ કે તેથી વધુ કર્મચારીઓ ધરાવતી દુકાનો કે સંસ્થાઓને આવરે છે. છૂટક કે રોજિંદા વેતનની શરતો પર અથવા કોન્ટ્રાક્ટર મારફત કામે રખાયેલી મહિલાઓ એ જ 80 દિવસની કસોટી પર પાત્ર બને છે. ગર્ભાવસ્થા દરમિયાન બરતરફીથી પ્રસૂતિ લાભ છિનવાતો નથી, સિવાય કે નિર્ધારિત ગંભીર ગેરવર્તણૂક હોય. જ્યાં 50 કે તેથી વધુ લોકો કામ કરતા હોય ત્યાં ઘોડિયાઘર ફરજિયાત છે, અને રજા પછી ઘરેથી કામ પરસ્પર સમજૂતીથી થાય છે. દબાણ હેઠળ અપાયેલા રાજીનામાને બરતરફી તરીકે પડકારી શકાય છે. શ્રમ વિભાગના ઇન્સ્પેક્ટર-કમ-ફેસિલિટેટરને ફરિયાદ કરો, જે ચુકવણીનો આદેશ આપી શકે છે; રજાની અરજી, તબીબી પ્રમાણપત્ર અને ઈમેલ સાચવો.

શું કરવું, ક્રમ પ્રમાણે

  1. રજાની અરજી, તબીબી પ્રમાણપત્ર અને ઈમેલ સાચવો, અને દરેક ઘટનાની તારીખ લખી લો.
  2. પ્રસૂતિ રજા દરમિયાન કોઈ પણ બરતરફી, રાજીનામાના દબાણ કે નોકરીની શરતોમાં પ્રતિકૂળ ફેરફાર સામે લેખિતમાં વાંધો ઉઠાવો.
  3. શ્રમ વિભાગના ઇન્સ્પેક્ટર-કમ-ફેસિલિટેટરને ફરિયાદ કરો, જે ચુકવણીનો આદેશ આપી શકે છે.
  4. ગર્ભાવસ્થા દરમિયાન તમને બરતરફ કરાયાં હોય તો પણ પ્રસૂતિ લાભ માગો, કારણ કે તે માત્ર નિર્ધારિત ગંભીર ગેરવર્તણૂક માટે જ ગુમાવાય છે.
  5. દબાણ હેઠળ અપાયેલા રાજીનામાને બરતરફી તરીકે પડકારો.

કાયદો: કલમ 60, 67, 68 અને 72, સામાજિક સુરક્ષા સંહિતા, 2020 (Code on Social Security, 2020) (પ્રકરણ VI, પ્રસૂતિ લાભ અધિનિયમ, 1961 (Maternity Benefit Act, 1961) ના સ્થાને); Municipal Corporation of Delhi v. Female Workers (Muster Roll), (2000) 3 SCC 224.

રોજગાર · ઔદ્યોગિક સંબંધ સંહિતા (Industrial Relations Code)

મારી કંપની મને રાજીનામું આપવા મજબૂર કરે છે અથવા તેણે મને છૂટો કરી દીધો છે. મારા હક શું છે?

રાજીનામું સ્વૈચ્છિક હોવું જ જોઈએ. ધમકી કે દબાણથી મેળવેલા રાજીનામાને નોકરી સમાપ્તિ તરીકે પડકારી શકાય છે, અને પછી નોકરીદાતાએ તેને વાજબી ઠરાવવું પડે છે. પહેલેથી તૈયાર કરેલા કે પાછલી તારીખના રાજીનામા પર, અથવા બધા દાવા જતા કરતા દસ્તાવેજ પર, વાંચ્યા વગર સહી ન કરો; તમારી પાસે સહી કરાવાય તો તે જ દિવસે ઈમેલ દ્વારા તમારો વિરોધ નોંધાવો. તે પછી તમે શું માગી શકો તે એના પર આધાર રાખે છે કે તમે "કામદાર" (worker) છો કે મેનેજરી કર્મચારી.

ઔદ્યોગિક સંબંધ સંહિતા, 2020 (Industrial Relations Code, 2020) હેઠળના કામદારની, જેની સતત એક વર્ષની નોકરી થઈ હોય, એક મહિનાની લેખિત નોટિસ અથવા તેના બદલે પગાર અને દરેક પૂરા વર્ષ માટે 15 દિવસના સરેરાશ પગાર જેટલા વળતર વગર છટણી કરી શકાતી નથી; નોકરીદાતા કામદાર રિ-સ્કિલિંગ ફંડમાં 15 દિવસનું વેતન પણ ભરે છે. ફોરમ સમાધાન અધિકારી અને પછી ઔદ્યોગિક ટ્રિબ્યુનલ છે. મેનેજરી સ્ટાફ કરાર પર આધાર રાખે છે અને, જ્યાં દિલ્હી દુકાનો અને સંસ્થાઓ અધિનિયમ, 1954 (Delhi Shops and Establishments Act, 1954) લાગુ પડે ત્યાં, ત્રણ મહિનાની નોકરી પછી એક મહિનાની નોટિસ કે પગાર પર, જેનો દાવો દીવાની કોર્ટમાં થાય છે. 21/11/2025 પહેલાં નોકરી છૂટી હોય તેવા કિસ્સા ઔદ્યોગિક વિવાદ અધિનિયમ, 1947 (Industrial Disputes Act, 1947) હેઠળ આવે છે.

શું કરવું, ક્રમ પ્રમાણે

  1. સહી કરતાં પહેલાં દરેક કાગળ વાંચો, અને પહેલેથી તૈયાર કરેલા કે પાછલી તારીખના રાજીનામા પર કે બધા દાવા જતા કરતા દસ્તાવેજ પર સહી ન કરો.
  2. તમારી પાસે સહી કરાવાય તો તે જ દિવસે ઈમેલ દ્વારા તમારો વિરોધ નોંધાવો.
  3. તપાસો કે તમે "કામદાર" છો કે મેનેજરી કર્મચારી, કારણ કે તમે શું માગી શકો તે તેના પર આધાર રાખે છે.
  4. તમે એવા કામદાર હો જેની નોટિસ કે તેના બદલે પગાર અને વળતર વગર છટણી થઈ હોય, તો સમાધાન અધિકારી પાસે અને પછી ઔદ્યોગિક ટ્રિબ્યુનલ પાસે જાઓ.
  5. તમે મેનેજરી સ્ટાફ હો તો તમારો કરાર જે આપે છે તે અને દિલ્હી દુકાનો અને સંસ્થાઓ અધિનિયમ, 1954 હેઠળ મળવાપાત્ર નોટિસ કે પગાર દીવાની કોર્ટમાં માગો.

કાયદો: કલમ 2(zr), 70 અને 83, ઔદ્યોગિક સંબંધ સંહિતા, 2020 (Industrial Relations Code, 2020), જેણે ઔદ્યોગિક વિવાદ અધિનિયમ, 1947 (Industrial Disputes Act, 1947) નું સ્થાન લીધું; કલમ 30, દિલ્હી દુકાનો અને સંસ્થાઓ અધિનિયમ, 1954 (Delhi Shops and Establishments Act, 1954).

રોજગાર · કલમ 27, કરાર અધિનિયમ (Contract Act)

નોકરી છોડ્યા પછી શું નોન-કમ્પીટ શરતનો અમલ કરાવી શકાય?

સામાન્ય રીતે ના. ભારતીય કરાર અધિનિયમ, 1872 (Indian Contract Act, 1872) ની કલમ 27 એવા કોઈ પણ કરારને રદબાતલ ઠરાવે છે જે વ્યક્તિને કાયદેસરનો વ્યવસાય, વેપાર કે ધંધો કરતાં રોકે, અને ભારતીય અદાલતો તેને નોકરી પૂરી થયા પછી હરીફ કંપનીમાં જોડાવા કે હરીફ ધંધો શરૂ કરવા પરના પ્રતિબંધને લાગુ પાડે છે, પછી તે પ્રતિબંધ ગમે તેટલો ટૂંકો કે સ્થાનિક હોય. તમે હજી નોકરીમાં હો ત્યારે લાગુ પડતો પ્રતિબંધ માન્ય છે.

તમારા નોકરી છોડ્યા પછી જે ટકે છે તે વધુ સીમિત છે. તમે અગાઉના નોકરીદાતાનાં વેપારી રહસ્યો, ગ્રાહકોનો ડેટા કે બીજી ગોપનીય માહિતી લઈ જઈ શકતા નથી કે વાપરી શકતા નથી, અને તમે તેમ કરો તો કોર્ટ મનાઈહુકમ અને નુકસાની આપી શકે છે. અગાઉના નોકરીદાતાના ગ્રાહકો કે સ્ટાફને ખેંચી જવા સામેની શરતોનો નિર્ણય તેની હકીકતો પર થાય છે અને ક્યારેક તેનો અમલ કરાવાય છે. ગાર્ડન લીવ, જેમાં નોટિસ પિરિયડ દરમિયાન તમને દૂર રહેવા માટે પગાર અપાય છે, તેને નોકરી દરમિયાનનો પ્રતિબંધ ગણવામાં આવે છે. માત્ર નોન-કમ્પીટ શરતના આધારે દાવાની ધમકી આપતી નોટિસમાં ઝાઝું બળ નથી, પણ તમે કયા દસ્તાવેજો અને ડેટા સાથે લઈ ગયા તે તપાસી લો.

શું કરવું, ક્રમ પ્રમાણે

  1. શરત વાંચો અને તપાસો કે તે તમને નોકરી દરમિયાન રોકે છે કે નોકરી પૂરી થયા પછી.
  2. તમે કયા દસ્તાવેજો અને ડેટા સાથે લઈ ગયા તે તપાસો, અને અગાઉના નોકરીદાતાનાં વેપારી રહસ્યો, ગ્રાહકોનો ડેટા કે બીજી ગોપનીય માહિતી ન વાપરો.
  3. અગાઉના નોકરીદાતાના ગ્રાહકો કે સ્ટાફને ખેંચી જવા સામેની કોઈ શરત હોય તો તે અલગથી વાંચો, કારણ કે આવી શરતોનો ક્યારેક અમલ કરાવાય છે.
  4. દાવાની ધમકી આપતી કોઈ પણ નોટિસ સાચવો અને તે મળ્યાની તારીખ નોંધો, જોકે માત્ર નોન-કમ્પીટ શરત પરની નોટિસમાં ઝાઝું બળ નથી.

કાયદો: કલમ 27, ભારતીય કરાર અધિનિયમ, 1872 (Indian Contract Act, 1872); Niranjan Shankar Golikari v. Century Spinning, AIR 1967 SC 1098; Percept D'Mark v. Zaheer Khan, (2006) 4 SCC 227.

રોજગાર · વહીવટી ટ્રિબ્યુનલ અધિનિયમ, 1985 (Administrative Tribunals Act, 1985)

હું કેન્દ્ર સરકારનો કર્મચારી છું અને મને બઢતી નકારવામાં આવી છે. હું તેને ક્યાં પડકારું?

સામાન્ય રીતે કેન્દ્રીય વહીવટી ટ્રિબ્યુનલ (Central Administrative Tribunal) સમક્ષ, મૂળ અરજી (original application) દ્વારા, સેવા નિયમો જે ઉપાય આપે છે, જેમ કે રજૂઆત કે અપીલ, તેનો પહેલાં ઉપયોગ કર્યા પછી. અરજી તે રજૂઆત કે અપીલ પરના અંતિમ આદેશથી એક વર્ષની અંદર દાખલ કરવી જ પડે, અથવા, રજૂઆત કે અપીલ કર્યાના છ મહિનાની અંદર કોઈ આદેશ ન થાય તો, તે છ મહિના પૂરા થયા પછી એક વર્ષની અંદર.

સેવા નિયમો હેઠળના ઉપાયોનો ઉપયોગ ન થયો હોય ત્યાં સુધી ટ્રિબ્યુનલ સામાન્ય રીતે અરજી દાખલ કરતી નથી. નિયમોમાં જેની જોગવાઈ નથી એવી વારંવારની રજૂઆતોથી એક વર્ષની શરૂઆત પાછી ઠેલાતી નથી. વિલંબ માટે પૂરતું કારણ હતું એવો ટ્રિબ્યુનલને સંતોષ થાય તો મોડી અરજી દાખલ થઈ શકે છે. ટ્રિબ્યુનલના આદેશને હાઈકોર્ટની ડિવિઝન બેન્ચ સમક્ષ પડકારી શકાય છે. જે સંસ્થાઓને ટ્રિબ્યુનલના અધિકારક્ષેત્રમાં લાવવામાં આવી નથી તેમના કર્મચારીઓ સીધા હાઈકોર્ટમાં જાય છે.

શું કરવું, ક્રમ પ્રમાણે

  1. બઢતીના ઇનકારની નોંધ કરતો આદેશ કે મિનિટ્સ, વરિષ્ઠતા યાદી અને લાગુ પડતા નિયમો સાથે મેળવો.
  2. સેવા નિયમો જેની જોગવાઈ કરે છે તે રજૂઆત કે અપીલ કરો, અને તેની તારીખનો પુરાવો રાખો.
  3. તેના પરના અંતિમ આદેશથી એક વર્ષ ગણો, અથવા કોઈ આદેશ ન થાય તો છ મહિના પૂરા થયા પછી એક વર્ષ ગણો.
  4. તે સમયની અંદર કેન્દ્રીય વહીવટી ટ્રિબ્યુનલ સમક્ષ મૂળ અરજી દાખલ કરો, અને મોડું થયું હોય તો વિલંબ માફી (condonation of delay) માટેની અરજી સાથે.

કાયદો: વહીવટી ટ્રિબ્યુનલ અધિનિયમ, 1985 (Administrative Tribunals Act, 1985) ની કલમ 14, 19, 20 અને 21. વધુ વાંચો: સેવા સંબંધી બાબતો. સમય મર્યાદા: વહીવટી ટ્રિબ્યુનલ અધિનિયમ હેઠળની મુદત.

કર · આવકવેરા અધિનિયમ, 2025 (Income-tax Act, 2025)

ESOP આપવામાં આવે ત્યારે શું તેના પર કર લાગે છે?

ના. ઑપ્શન આપવા (grant) પર કર લાગતો નથી. તમે તેનો ઉપયોગ (exercise) કરો ત્યારે, exercise ની તારીખે શેરની વાજબી બજાર કિંમતમાંથી તમે ચૂકવેલી કિંમત બાદ કરતાં જે રકમ થાય તેના પર તમારા પગારમાં પર્ક્વિઝિટ (perquisite) તરીકે કર લાગે છે, અને નોકરીદાતા મૂળમાંથી કર (TDS) કાપે છે. પછી તમે શેર વેચો ત્યારે નફા પર મૂડી લાભ (capital gains) તરીકે કર લાગે છે.

01/04/2026 થી આવકવેરા અધિનિયમ, 2025 (Income-tax Act, 2025) લાગુ પડે છે, અને પર્ક્વિઝિટની કિંમત આંકવાનો નિયમ આવકવેરા અધિનિયમ, 1961 (Income-tax Act, 1961) હેઠળ હતો તે જ છે. વાજબી બજાર કિંમત નિયમોમાં ઠરાવેલી પદ્ધતિથી નક્કી થાય છે. નોકરીદાતા પાત્ર સ્ટાર્ટ-અપ હોય ત્યાં આ પર્ક્વિઝિટ પરનો કર શેર ફાળવાય તે વર્ષમાં નહીં, પણ પછીથી, અધિનિયમ નક્કી કરે તે સમયની અંદર, કપાય છે કે ભરાય છે.

શું કરવું, ક્રમ પ્રમાણે

  1. વેસ્ટિંગની તારીખો, exercise કિંમત અને exercise ની સમયમર્યાદા માટે ESOP યોજના અને તમારો ગ્રાન્ટ પત્ર વાંચો.
  2. exercise કરતાં પહેલાં વાજબી બજાર કિંમત જાણી લો, કારણ કે તફાવત પરનો કર પગાર તરીકે ભરવાનો થાય છે.
  3. નોકરીદાતાને પૂછો કે તે પાત્ર સ્ટાર્ટ-અપ છે કે નહીં અને કર પાછો ઠેલવાની જોગવાઈ તમને લાગુ પડે છે કે નહીં.
  4. exercise ના રેકર્ડ સાચવો; શેર વેચો ત્યારે મૂડી લાભની ગણતરી માટે તેમની જરૂર પડે છે.

કાયદો: આવકવેરા અધિનિયમ, 2025 (Income-tax Act, 2025) ની કલમ 17(1)(d), 17(4) અને 392(3) (અગાઉ આવકવેરા અધિનિયમ, 1961 (Income-tax Act, 1961) ની કલમ 17(2)(vi) અને 192(1C)). વધુ વાંચો: મર્જર, એક્વિઝિશન અને ESOP.

રોજગાર · સેવા કાયદો

મારો નોકરીદાતા કહે છે કે વર્ષો પહેલાં મને ભૂલથી વધારે પગાર ચૂકવાયો હતો, અને હવે તે વસૂલ કરવા માગે છે. શું તે આમ કરી શકે?

તે હકીકતો પર આધાર રાખે છે. સુપ્રીમ કોર્ટે ઠરાવ્યું છે કે નોકરીદાતાની ભૂલથી થયેલી વધારાની ચુકવણીની વસૂલાત આ સ્થિતિઓમાં માન્ય નથી: ગ્રુપ C અને ગ્રુપ D ના કર્મચારીઓ પાસેથી; નિવૃત્ત કર્મચારીઓ પાસેથી કે વસૂલાતના આદેશથી એક વર્ષની અંદર નિવૃત્ત થનારા કર્મચારીઓ પાસેથી; જ્યાં વધારાની રકમ વસૂલાતના આદેશ પહેલાં પાંચ વર્ષથી વધુ સમય માટે ચૂકવાઈ હોય; અને જ્યાં કર્મચારી પાસે ઊંચી જગ્યા પર કામ કરાવાયું હોય અને તેનો પગાર ચૂકવાયો હોય.

બીજા કોઈ પણ કિસ્સામાં પ્રશ્ન એ છે કે વસૂલાત એટલી કઠોર કે મનસ્વી હશે કે તે નોકરીદાતાના વસૂલાતના હક કરતાં વધુ ભારે પડે. ભૂલ કેવી રીતે થઈ, અને તમારી સેવાની સ્થિતિ, એ બાબતો મહત્ત્વની છે. વસૂલાતનો આદેશ અને ગણતરી લેખિતમાં માગો, કોઈ પણ કારણદર્શક નોટિસનો જવાબ આપો, અને કેસ મુજબ કેન્દ્રીય વહીવટી ટ્રિબ્યુનલ (Central Administrative Tribunal) કે હાઈકોર્ટ સમક્ષ આદેશને પડકારો.

શું કરવું, ક્રમ પ્રમાણે

  1. વસૂલાતનો આદેશ અને કથિત વધારાની રકમની ગણતરી લેખિતમાં માગો.
  2. તમારું સેવાનું ગ્રુપ કે વર્ગ, તમારી નિવૃત્તિની તારીખ અને વધારાની રકમ કેટલા સમયગાળા માટે ચૂકવાઈ તે નોંધો.
  3. કોઈ પણ કારણદર્શક નોટિસનો જવાબ આપો, અને તમને રક્ષિત સ્થિતિઓમાં લાવતી હકીકતો જણાવો.
  4. વસૂલાત આગળ વધે તો કેસ મુજબ કેન્દ્રીય વહીવટી ટ્રિબ્યુનલ કે હાઈકોર્ટ સમક્ષ આદેશને પડકારો.

કાયદો: ભારતનું બંધારણ (Constitution of India), અનુચ્છેદ 14; State of Punjab v. Rafiq Masih (White Washer), (2015) 4 SCC 334. વધુ વાંચો: સેવા સંબંધી બાબતો.

ટ્રાફિક અને અકસ્માતો

ચલણ, દારૂ પીને વાહન ચલાવવું અને વળતર.

ટ્રાફિક · મોટર વાહન અધિનિયમ (Motor Vehicles Act)

દિલ્હીમાં ટ્રાફિક ચલણ કેવી રીતે તપાસવું, ભરવું કે પડકારવું?

વાહન કે ચલણ નંબર વડે echallan.parivahan.gov.in પર અથવા દિલ્હી ટ્રાફિક પોલીસની સાઇટ પર તપાસો અને ભરો; પડકારવા માટે, કોર્ટમાં જવાનો વિકલ્પ પસંદ કરો અને vcourts.gov.in પર દિલ્હી વર્ચ્યુઅલ કોર્ટમાં અથવા ટ્રાફિક મેજિસ્ટ્રેટ સમક્ષ તમારી દલીલ રજૂ કરો. ન ભરાયેલાં ચલણ કોર્ટમાં મોકલાય છે અને વાહનની તબદીલી તથા ફિટનેસના નવીકરણને અટકાવે છે.

સમયાંતરે યોજાતી લોક અદાલતો જૂનાં ચલણોનો ઘટાડેલી રકમે નિકાલ કરે છે. ફોટા વગરનું અથવા વાહનની ખોટી વિગતોવાળું ચલણ પડકારી શકાય છે.

શું કરવું, ક્રમ પ્રમાણે

  1. વાહન કે ચલણ નંબર વડે echallan.parivahan.gov.in પર અથવા દિલ્હી ટ્રાફિક પોલીસની સાઇટ પર ચલણ તપાસો.
  2. જુઓ કે ચલણમાં ફોટો અને વાહનની સાચી વિગતો છે કે નહીં; ફોટા વગરનું કે ખોટી વિગતોવાળું ચલણ પડકારી શકાય છે.
  3. તમે ચલણ સ્વીકારતા હો તો તે જ સાઇટ પર ભરી દો.
  4. તમે તેને પડકારતા હો તો કોર્ટમાં જવાનો વિકલ્પ પસંદ કરો, અને vcourts.gov.in પર દિલ્હી વર્ચ્યુઅલ કોર્ટમાં અથવા ટ્રાફિક મેજિસ્ટ્રેટ સમક્ષ તમારી દલીલ રજૂ કરો.
  5. જૂનાં ચલણ સમયાંતરે યોજાતી લોક અદાલતમાં લઈ જાઓ, જે તેનો ઘટાડેલી રકમે નિકાલ કરે છે; ન ભરાયેલાં ચલણ વાહનની તબદીલી અને ફિટનેસના નવીકરણને અટકાવે છે.

કાયદો: કલમ 200 અને 210B, મોટર વાહન અધિનિયમ, 1988 (Motor Vehicles Act, 1988), 2019 માં સુધાર્યા પ્રમાણે.

ટ્રાફિક · કલમ 185, મોટર વાહન અધિનિયમ (Motor Vehicles Act)

દિલ્હીમાં દારૂ પીને વાહન ચલાવવાની સજા શી છે?

પહેલા ગુના માટે છ મહિના સુધીની કેદ અથવા રૂ. 10,000 સુધીનો દંડ અથવા બંને; ત્રણ વર્ષની અંદર બીજા ગુના માટે બે વર્ષ સુધીની કેદ અથવા રૂ. 15,000 અથવા બંને. મર્યાદા 100 ml લોહીમાં 30 mg આલ્કોહોલની છે, અને આ ચલણ કોર્ટ ચલણ છે જે ઓનલાઇન ભરી શકાતું નથી.

લાઇસન્સ સસ્પેન્ડ થઈ શકે છે, અને વાહન અટકાયતમાં લઈ શકાય છે. શ્વાસની તપાસની ના પાડવી એ પોતે જ ગુનો છે.

શું કરવું, ક્રમ પ્રમાણે

  1. દારૂ પીધા પછી વાહન ન ચલાવો; મર્યાદા 100 ml લોહીમાં 30 mg આલ્કોહોલની છે.
  2. કહેવામાં આવે તો શ્વાસની તપાસ કરાવો, કારણ કે તેની ના પાડવી એ પોતે જ ગુનો છે.
  3. ચલણ સાચવો અને તેના પર કોર્ટમાં જાઓ; તે કોર્ટ ચલણ છે જે ઓનલાઇન ભરી શકાતું નથી.
  4. લાઇસન્સ સસ્પેન્ડ થઈ શકે અને વાહન અટકાયતમાં લઈ શકાય તેની તૈયારી રાખો, અને તમને અપાયેલો દરેક કાગળ સાચવો.
  5. સજા જાણી લો: પહેલા ગુના માટે છ મહિના સુધીની કેદ અથવા રૂ. 10,000 અથવા બંને, ત્રણ વર્ષની અંદર બીજા ગુના માટે વધુ.

કાયદો: કલમ 185, 203 અને 206, મોટર વાહન અધિનિયમ, 1988 (Motor Vehicles Act, 1988).

ટ્રાફિક · પોલીસની સત્તાઓ

શું ટ્રાફિક પોલીસ મારી ચાવી લઈ શકે અથવા મારું વાહન જપ્ત કરી શકે?

તેઓ તમારી ચાવી ખેંચી કાઢી શકતા નથી કે તમને વાહનમાંથી ઘસડી શકતા નથી; તેઓ તમારું લાઇસન્સ, રજિસ્ટ્રેશન, વીમો અને પ્રદૂષણ પ્રમાણપત્ર માગી શકે છે, નિર્દિષ્ટ ગુનાઓ માટે પહોંચ આપીને લાઇસન્સ જપ્ત કરી શકે છે, અને વાહનને માત્ર ત્યારે જ અટકાયતમાં લઈ શકે છે જ્યારે તે માન્ય રજિસ્ટ્રેશન, પરમિટ કે વીમા વગર વપરાતું હોય.

દસ્તાવેજો DigiLocker કે mParivahan પર બતાવી શકાય છે. અધિકારીનું નામ અને બકલ નંબર નોંધી લો; નાયબ પોલીસ કમિશનર (ટ્રાફિક) ને ફરિયાદ કરી શકાય છે.

શું કરવું, ક્રમ પ્રમાણે

  1. માગવામાં આવે ત્યારે તમારું લાઇસન્સ, રજિસ્ટ્રેશન, વીમો અને પ્રદૂષણ પ્રમાણપત્ર બતાવો; તમે તે DigiLocker કે mParivahan પર બતાવી શકો છો.
  2. અધિકારી તમારું લાઇસન્સ જપ્ત કરે તો પહોંચ માગો; જપ્તીની છૂટ માત્ર નિર્દિષ્ટ ગુનાઓ માટે છે.
  3. અધિકારી તમારી ચાવી ખેંચી કાઢે, અથવા વાહન પાસે માન્ય રજિસ્ટ્રેશન, પરમિટ અને વીમો હોવા છતાં તેને અટકાયતમાં લે, તો શાંતિથી વાંધો ઉઠાવો.
  4. અધિકારીનું નામ અને બકલ નંબર નોંધી લો.
  5. નાયબ પોલીસ કમિશનર (ટ્રાફિક) ને લેખિતમાં ફરિયાદ કરો અને નકલ રાખો.

કાયદો: કલમ 130, 206 અને 207, મોટર વાહન અધિનિયમ, 1988 (Motor Vehicles Act, 1988); નિયમ 139, કેન્દ્રીય મોટર વાહન નિયમો, 1989 (Central Motor Vehicles Rules, 1989).

અકસ્માત · મોટર અકસ્માત દાવા ટ્રિબ્યુનલ (Motor Accidents Claims Tribunal)

માર્ગ અકસ્માતમાં મૃત્યુ કે ઈજા માટે કેટલું વળતર મળે?

મોટર અકસ્માત દાવા ટ્રિબ્યુનલ ગુણક (મલ્ટિપ્લાયર) પદ્ધતિથી ભોગ બનનારની આવક, ઉંમર અને આશ્રિતોના આધારે વળતર અપાવે છે, ઉપરાંત સહવાસની ખોટ, મિલકતની ખોટ અને અંતિમ સંસ્કારના ખર્ચ માટે નિશ્ચિત રકમો; દોષિત વાહનની વીમા કંપની તે ચૂકવે છે. દોષ સાબિત કર્યા વગર, કલમ 164 હેઠળ મૃત્યુ માટે નિશ્ચિત રૂ. 5 લાખ અને ગંભીર ઈજા માટે રૂ. 2.5 લાખ ચૂકવવાપાત્ર છે.

કલમ 166(3) પ્રમાણે દાવો અકસ્માતના છ મહિનાની અંદર દાખલ કરવો જરૂરી છે; સુપ્રીમ કોર્ટના 04/11/2025 ના વચગાળાના આદેશ મુજબ, આ મર્યાદા સામેનો પડકાર પડતર છે ત્યાં સુધી દાવા મુદત વીતી ગઈ હોવાના કારણે કાઢી નાખવાના નથી, છતાં બને તેટલો વહેલો દાવો દાખલ કરો. હિટ એન્ડ રનના ભોગ બનનારાઓને કેન્દ્રીય યોજના હેઠળ વળતર મળે છે, મૃત્યુ માટે રૂ. 2 લાખ અને ઈજા માટે રૂ. 50,000. FIR, તબીબી રેકોર્ડ અને આવકનો પુરાવો એ જ આખો કેસ છે.

શું કરવું, ક્રમ પ્રમાણે

  1. FIR, તબીબી રેકોર્ડ અને ભોગ બનનારની આવકનો પુરાવો ભેગા કરો; આ જ આખો કેસ છે.
  2. શક્ય હોય તો અકસ્માતના છ મહિનાની અંદર મોટર અકસ્માત દાવા ટ્રિબ્યુનલ સમક્ષ દાવો દાખલ કરો; સુપ્રીમ કોર્ટના 04/11/2025 ના વચગાળાના આદેશ હેઠળ, પડકાર પડતર છે ત્યાં સુધી, મોડો દાવો મુદત વીતી ગઈ હોવાના કારણે કાઢી નાખવાનો નથી.
  3. તમારે દોષ સાબિત ન કરવો હોય તો કલમ 164 હેઠળ દાવો કરો: મૃત્યુ માટે નિશ્ચિત રૂ. 5 લાખ અને ગંભીર ઈજા માટે રૂ. 2.5 લાખ.
  4. ગુણક પદ્ધતિથી વળતર માટે ભોગ બનનારની આવક, ઉંમર અને આશ્રિતો બતાવો; તે વળતર દોષિત વાહનની વીમા કંપની ચૂકવે છે.
  5. હિટ એન્ડ રનના કેસમાં કેન્દ્રીય યોજના હેઠળ દાવો કરો: મૃત્યુ માટે રૂ. 2 લાખ અને ઈજા માટે રૂ. 50,000.

કાયદો: કલમ 164, 166 અને 166(3), મોટર વાહન અધિનિયમ, 1988 (Motor Vehicles Act, 1988); Pranay Sethi, (2017) 16 SCC 680.

ટ્રાફિક · કલમ 50, મોટર વાહન અધિનિયમ (Motor Vehicles Act)

મેં મારી કાર કે બાઇક વેચી દીધી પણ ખરીદનારે RC તબદીલ કરાવી નથી. શું હું હજી જવાબદાર છું?

હા, રેકોર્ડ પ્રમાણે. રજિસ્ટ્રેશન બદલાય નહીં ત્યાં સુધી કાયદો RC માં જેનું નામ હોય તેને માલિક ગણે છે: ચલણ તે વ્યક્તિને મોકલાય છે, અને સાચા વેચાણ પછી પણ અકસ્માતના દાવામાં નોંધાયેલા માલિક સામે હુકમનામું થઈ શકે છે. વેચાણની જાણ રજિસ્ટ્રેશન સત્તાધિકારીને તરત લેખિતમાં, સોંપણીના પુરાવા સાથે, કરો, અને ખરીદનાર પર તબદીલી પૂરી કરવા દબાણ કરો.

વાહન એ જ રાજ્યમાં નોંધાયેલું હોય તો વેચનારે 14 દિવસની અંદર ફોર્મ 29 માં તબદીલીની જાણ કરવી જ પડે, અને તે બીજા રાજ્યમાં નોંધાયેલું હોય તો ના-વાંધા પ્રમાણપત્ર સાથે 45 દિવસની અંદર; ખરીદનારે 30 દિવસની અંદર ફોર્મ 30 માં અરજી કરવી જ પડે અને 14 દિવસની અંદર વીમો પોતાના નામે કરાવવો જ પડે. તારીખ અને સમય સાથેની સહીવાળી સોંપણીની પહોંચ, ખરીદનારની ઓળખનો પુરાવો અને ચુકવણીનો રેકોર્ડ સાચવો. ખરીદનારનો પત્તો ન લાગે તો રજિસ્ટ્રેશન સત્તાધિકારી અને પોલીસને લેખિતમાં જાણ કરો. વેચેલા વાહનને ચોરાયેલું જાહેર કરવું એ ખોટી ફરિયાદ છે અને ગુનો છે.

શું કરવું, ક્રમ પ્રમાણે

  1. વેચાણની જાણ રજિસ્ટ્રેશન સત્તાધિકારીને તરત લેખિતમાં, સોંપણીના પુરાવા સાથે, કરો.
  2. વાહન એ જ રાજ્યમાં નોંધાયેલું હોય તો 14 દિવસની અંદર, અથવા બીજા રાજ્યમાં હોય તો ના-વાંધા પ્રમાણપત્ર સાથે 45 દિવસની અંદર, ફોર્મ 29 દાખલ કરો.
  3. ખરીદનાર પર દબાણ કરો કે તે 30 દિવસની અંદર ફોર્મ 30 માં અરજી કરે અને 14 દિવસની અંદર વીમો પોતાના નામે કરાવે.
  4. તારીખ અને સમય સાથેની સહીવાળી સોંપણીની પહોંચ, ખરીદનારની ઓળખનો પુરાવો અને ચુકવણીનો રેકોર્ડ સાચવો.
  5. ખરીદનારનો પત્તો ન લાગે તો રજિસ્ટ્રેશન સત્તાધિકારી અને પોલીસને લેખિતમાં જાણ કરો, અને વેચેલા વાહનને ચોરાયેલું જાહેર ન કરો.

કાયદો: કલમ 2(30), 50 અને 157, મોટર વાહન અધિનિયમ, 1988 (Motor Vehicles Act, 1988); નિયમ 55, કેન્દ્રીય મોટર વાહન નિયમો, 1989 (Central Motor Vehicles Rules, 1989); કલમ 217, ભારતીય ન્યાય સંહિતા, 2023 (Bharatiya Nyaya Sanhita, 2023) (જાહેર સેવકને ખોટી માહિતી). Naveen Kumar v. Vijay Kumar, (2018) 3 SCC 1.

અકસ્માત · કલમ 134, મોટર વાહન અધિનિયમ (Motor Vehicles Act)

મારો માર્ગ અકસ્માત થયો. સ્થળ પર મારે શું કરવું જ પડે, અને મારો વીમો પૂરો થઈ ગયો હોય તો શું?

ઊભા રહો, ઘાયલને નજીકની હોસ્પિટલ કે ડૉક્ટર પાસે પહોંચાડો, અને અકસ્માતની જાણ પોલીસને બને તેટલી વહેલી અને કોઈ પણ સંજોગોમાં 24 કલાકની અંદર કરો; તમારી વીમા કંપનીને લેખિતમાં જાણ કરો. થર્ડ પાર્ટી વીમા વગર વાહન ચલાવવું ગુનો છે, અને જ્યાં માન્ય પોલિસી ન હોય ત્યાં માલિક અને ડ્રાઇવરે ભોગ બનનારનું વળતર જાતે ચૂકવવું જ પડે.

મદદ ન કરવા કે જાણ ન કરવા બદલ છ મહિના સુધીની કેદ અથવા રૂ. 5,000 નો દંડ થાય છે. બેદરકારીથી વાહન ચલાવીને મૃત્યુ નિપજાવવા બદલ BNS ની કલમ 106(1) હેઠળ પાંચ વર્ષ સુધીની સજા છે; કલમ 106(2), હિટ એન્ડ રનની વધુ કડક જોગવાઈ, હજી અમલમાં નથી. વીમા વગર વાહન ચલાવવા બદલ પહેલા ગુના માટે ત્રણ મહિના સુધીની કેદ અથવા રૂ. 2,000 નો દંડ છે. ગુનો કરનાર વાહનનો ક્યારેય પત્તો ન લાગે તો મૃત્યુ માટે રૂ. 2 લાખ અને ગંભીર ઈજા માટે રૂ. 50,000 ચૂકવાય છે. ભોગ બનનારાઓને સાત દિવસ માટે રૂ. 1.5 લાખ સુધીની કેશલેસ સારવારનો હક છે, અને સદ્ભાવથી મદદ કરનાર રાહદારીને જવાબદારીથી રક્ષણ મળે છે.

શું કરવું, ક્રમ પ્રમાણે

  1. ઊભા રહો અને ઘાયલને નજીકની હોસ્પિટલ કે ડૉક્ટર પાસે પહોંચાડો.
  2. અકસ્માતની જાણ પોલીસને બને તેટલી વહેલી અને કોઈ પણ સંજોગોમાં 24 કલાકની અંદર કરો.
  3. તમારી વીમા કંપનીને લેખિતમાં જાણ કરો અને નકલ રાખો.
  4. ઘાયલ વ્યક્તિના કુટુંબને કહો કે ભોગ બનનારાઓને સાત દિવસ માટે રૂ. 1.5 લાખ સુધીની કેશલેસ સારવારનો હક છે.
  5. માન્ય પોલિસી ન હોય તો ભોગ બનનારનું વળતર જાતે ચૂકવવાની તૈયારી રાખો, કારણ કે તે સંજોગોમાં માલિક અને ડ્રાઇવરે તે ચૂકવવું જ પડે.

કાયદો: કલમ 134, 134A, 146, 161, 162, 187 અને 196, મોટર વાહન અધિનિયમ, 1988 (Motor Vehicles Act, 1988); કલમ 106(1) અને 281, ભારતીય ન્યાય સંહિતા, 2023 (Bharatiya Nyaya Sanhita, 2023); હિટ એન્ડ રન મોટર અકસ્માતોના ભોગ બનનારાઓને વળતર યોજના, 2022 (Compensation to Victims of Hit and Run Motor Accidents Scheme, 2022); માર્ગ અકસ્માતના ભોગ બનનારાઓની કેશલેસ સારવાર યોજના, 2025 (Cashless Treatment of Road Accident Victims Scheme, 2025).

ચેક, લોન અને રિકવરી એજન્ટો

ત્રણ સમયમર્યાદા, અને ધરપકડ અંગેનો એક નિયમ.

ફોજદારી · કલમ 138, NI અધિનિયમ

મને અપાયેલો ચેક બાઉન્સ થયો છે. પ્રક્રિયા અને સમયમર્યાદા શું છે?

બેંકના રિટર્ન મેમોના 30 દિવસની અંદર લેખિત માગણી નોટિસ મોકલો; ચેક આપનાર નોટિસ મળ્યાના 15 દિવસની અંદર ચુકવણી ન કરે તો તે પછીના 30 દિવસની અંદર, તમારી બેંક શાખા જ્યાં હોય ત્યાંના મેજિસ્ટ્રેટ સમક્ષ ફરિયાદ દાખલ કરો. ચેક તેની તારીખના ત્રણ મહિનાની અંદર રજૂ કરાયેલો હોવો જ જોઈએ.

આ ગુના માટે બે વર્ષ સુધીની કેદ અથવા રકમના બમણા સુધીનો દંડ છે. કોર્ટ શરૂઆતમાં જ 20 ટકા સુધીના વચગાળાના વળતરનો આદેશ આપી શકે છે, અને ચુકવણી થયે મામલાનું કોઈ પણ તબક્કે સમાધાન થઈ શકે છે. તે જામીનપાત્ર ગુનો છે; બાઉન્સ થયેલા ચેક માટે પોલીસ સ્ટેશનમાં કોઈની ધરપકડ થતી નથી.

શું કરવું, ક્રમ પ્રમાણે

  1. ચેક અને બેંકનો રિટર્ન મેમો સાચવો, અને તપાસો કે ચેક તેની તારીખના ત્રણ મહિનાની અંદર રજૂ કરાયો હતો.
  2. રિટર્ન મેમોના 30 દિવસની અંદર ચેક આપનારને લેખિત માગણી નોટિસ મોકલો, અને તે પહોંચ્યાનો પુરાવો રાખો.
  3. ચેક આપનારને નોટિસ મળ્યાથી ચુકવણી માટે 15 દિવસ આપો.
  4. તે પછીના 30 દિવસની અંદર, તમારી બેંક શાખા જ્યાં હોય ત્યાંના મેજિસ્ટ્રેટ સમક્ષ ફરિયાદ દાખલ કરો.
  5. કોર્ટ પાસે શરૂઆતમાં જ 20 ટકા સુધીનું વચગાળાનું વળતર માગો; ચુકવણી થયે મામલાનું કોઈ પણ તબક્કે સમાધાન થઈ શકે છે.

કાયદો: કલમ 138, 142, 143A અને 147, નેગોશિયેબલ ઇન્સ્ટ્રુમેન્ટ્સ અધિનિયમ, 1881 (Negotiable Instruments Act, 1881). વધુ વાંચો: ચેક બાઉન્સ.

બેંકિંગ · RBI વાજબી વ્યવહાર

રિકવરી એજન્ટો મને અને મારા કુટુંબને હેરાન કરે છે. મારા હક શું છે?

એજન્ટો માત્ર સવારે 8 થી સાંજે 7 વાગ્યા વચ્ચે ફોન કરી શકે, ધમકી આપી શકતા નથી, ગાળો બોલી શકતા નથી, કે તમારાં સગાં, સહકર્મીઓ કે મિત્રોનો સંપર્ક કરી શકતા નથી, અને તેઓ જે ધિરાણકર્તા વતી કામ કરે છે તેની ઓળખ આપવી જ પડે. ધિરાણકર્તાના નોડલ અધિકારીને ફરિયાદ કરો, પછી RBI ઓમ્બડ્સમેન (લોકપાલ) ને, અને ધમકીઓ માટે ગુનાહિત ધાકધમકીની પોલીસ ફરિયાદ નોંધાવો. અનિયંત્રિત લોન એપની જાણ 1930 પર કરવી જોઈએ.

કોલ રેકોર્ડ કરો અને સંદેશા સાચવો. રિઝર્વ બેંકના નિર્દેશો હેઠળ ધિરાણકર્તા પોતાના એજન્ટોના વર્તન માટે જવાબદાર રહે છે.

શું કરવું, ક્રમ પ્રમાણે

  1. કોલ રેકોર્ડ કરો, સંદેશા સાચવો અને દરેક કોલનો સમય નોંધો; એજન્ટો માત્ર સવારે 8 થી સાંજે 7 વાગ્યા વચ્ચે ફોન કરી શકે.
  2. એજન્ટને કહો કે તે જે ધિરાણકર્તા વતી કામ કરે છે તેની ઓળખ આપે.
  3. ધિરાણકર્તાના નોડલ અધિકારીને લેખિતમાં ફરિયાદ કરો અને પહોંચ સાચવો.
  4. તે પછી RBI ઓમ્બડ્સમેનને ફરિયાદ કરો.
  5. ધમકીઓ હોય તો ગુનાહિત ધાકધમકીની પોલીસ ફરિયાદ નોંધાવો, અને અનિયંત્રિત લોન એપની જાણ 1930 પર કરો.

કાયદો: આઉટસોર્સિંગ અને રિકવરી એજન્ટો અંગે RBI નો 12/08/2022 નો પરિપત્ર; RBI ડિજિટલ ધિરાણ નિર્દેશો, 2025 (RBI Digital Lending Directions, 2025); કલમ 351 અને 79, ભારતીય ન્યાય સંહિતા, 2023 (Bharatiya Nyaya Sanhita, 2023).

બેંકિંગ · ચુકવણીમાં ચૂક

લોન કે ક્રેડિટ કાર્ડની રકમ ન ભરવા બદલ શું મને જેલ થઈ શકે?

ના. લોન ન ભરવી એ દીવાની મામલો છે: ધિરાણકર્તા વસૂલાત માટે દાવો કરે છે, રૂ. 20 લાખથી વધુનાં દેવાં માટે ડેટ્સ રિકવરી ટ્રિબ્યુનલ (Debts Recovery Tribunal) માં જાય છે, અથવા SARFAESI અધિનિયમ હેઠળ ગીરો મૂકેલી મિલકતનો કબજો લે છે. ફોજદારી જવાબદારી માત્ર ત્યારે ઊભી થાય છે જ્યારે તમે આપેલો ચેક કે મેન્ડેટ બાઉન્સ થાય, અથવા લોન મેળવવામાં છેતરપિંડી થઈ હોય.

વન ટાઇમ સેટલમેન્ટ કાયદેસર છે પણ ક્રેડિટ બ્યુરોને તેની જાણ "settled" તરીકે થાય છે, જે ભવિષ્યના ધિરાણને અસર કરે છે. SARFAESI ની માગણી નોટિસનો 60 દિવસની અંદર જવાબ આપો; બેંકે વાંધાઓનો જવાબ આપવો જ પડે.

શું કરવું, ક્રમ પ્રમાણે

  1. ચૂકને દીવાની મામલો ગણો: ધિરાણકર્તા વસૂલાત માટે દાવો કરી શકે, ડેટ્સ રિકવરી ટ્રિબ્યુનલમાં જઈ શકે, અથવા SARFAESI અધિનિયમ હેઠળ ગીરો મૂકેલી મિલકતનો કબજો લઈ શકે.
  2. કાળજી રાખો કે તમે આપેલો કોઈ ચેક કે મેન્ડેટ બાઉન્સ ન થાય, કારણ કે ફોજદારી જવાબદારી માત્ર તેનાથી અથવા લોન મેળવવામાં છેતરપિંડીથી ઊભી થાય છે.
  3. SARFAESI ની માગણી નોટિસનો 60 દિવસની અંદર તમારા વાંધાઓ સાથે જવાબ આપો, જેનો બેંકે જવાબ આપવો જ પડે, અને નકલ રાખો.
  4. વન ટાઇમ સેટલમેન્ટનો કાળજીથી વિચાર કરો; તે કાયદેસર છે પણ ક્રેડિટ બ્યુરોને તેની જાણ "settled" તરીકે થાય છે, જે ભવિષ્યના ધિરાણને અસર કરે છે.

કાયદો: કલમ 13, નાણાકીય અસ્કયામતોનું સિક્યોરિટાઇઝેશન અને પુનર્રચના તથા સિક્યોરિટી ઇન્ટરેસ્ટનો અમલ અધિનિયમ, 2002 (Securitisation and Reconstruction of Financial Assets and Enforcement of Security Interest Act, 2002); કલમ 1(4), દેવાંની વસૂલાત અને નાદારી અધિનિયમ, 1993 (Recovery of Debts and Bankruptcy Act, 1993); કલમ 25, ચુકવણી અને પતાવટ પ્રણાલી અધિનિયમ, 2007 (Payment and Settlement Systems Act, 2007).

દીવાની · મર્યાદા અધિનિયમ

મેં મિત્ર કે સગાને પૈસા ઉછીના આપ્યા હતા અને તે પાછા આપતા નથી. હું તે કેવી રીતે વસૂલ કરી શકું?

લેખિત કરાર ન હોય તો પણ, જો તમે ઉછીની રકમ સાબિત કરી શકો તો તે વસૂલ કરી શકાય છે: બેંક ટ્રાન્સફરની એન્ટ્રીઓ, દેવું કબૂલ કરતા મેસેજ અથવા સહીવાળી સ્વીકૃતિ પૂરતાં છે. કાનૂની નોટિસ મોકલો, પછી વસૂલાતનો દીવાની દાવો દાખલ કરો. દાવો ત્રણ વર્ષની અંદર દાખલ કરવો જ પડે, અને સામાન્ય ઉછીની રકમ માટે આ મુદત પૈસા આપ્યાની તારીખથી ગણાય છે, તમે માગણી કરી તે તારીખથી નહીં.

મુદત પૂરી થાય તે પહેલાં આપેલી સહીવાળી લેખિત સ્વીકૃતિ અથવા કરેલી આંશિક ચુકવણીથી નવેસરથી ત્રણ વર્ષ શરૂ થાય છે. લેખિત કરાર, પ્રોમિસરી નોટ અથવા ચેકના આધારે ઓર્ડર XXXVII હેઠળનો સમરી દાવો વધુ ઝડપી છે. ચુકવણી માટે આપેલો ચેક પાછો ફરે તો વટાઉ ખત અધિનિયમ, 1881 (Negotiable Instruments Act, 1881) ની કલમ 138 લાગુ પડે છે. પૈસા પાછા ન આપવા એ પોતે દીવાની બાબત છે, છેતરપિંડી નથી, સિવાય કે શરૂઆતથી જ અપ્રામાણિક ઇરાદો હોય. ઉછીના પૈસા બેંક ટ્રાન્સફરથી આપો: રૂ. 20,000 કે તેથી વધુની લોન રોકડમાં લેવી એ આવકવેરા અધિનિયમ, 2025 (Income-tax Act, 2025) ની કલમ 185 (જૂની 269SS) નો ભંગ છે, અને ઉધાર લેનારને તે રકમ જેટલો જ દંડ થાય છે.

શું કરવું, ક્રમ પ્રમાણે

  1. ઉછીની રકમના પુરાવા ભેગા કરો: બેંક ટ્રાન્સફરની એન્ટ્રીઓ, દેવું કબૂલ કરતા મેસેજ અથવા સહીવાળી સ્વીકૃતિ.
  2. પૈસા આપ્યાની તારીખ નોંધી લો, કારણ કે દાવા માટેનાં ત્રણ વર્ષ તે તારીખથી ગણાય છે, તમારી માગણીથી નહીં.
  3. મુદત પૂરી થાય તે પહેલાં ઉધાર લેનાર પાસેથી સહીવાળી લેખિત સ્વીકૃતિ અથવા આંશિક ચુકવણી માગો, કારણ કે બેમાંથી કોઈ પણ એકથી નવેસરથી ત્રણ વર્ષ શરૂ થાય છે.
  4. ચુકવણીની માગણી કરતી કાનૂની નોટિસ મોકલો અને તે પહોંચ્યાનો પુરાવો રાખો.
  5. ત્રણ વર્ષની અંદર વસૂલાતનો દીવાની દાવો દાખલ કરો, અથવા લેખિત કરાર, પ્રોમિસરી નોટ કે ચેકના આધારે ઓર્ડર XXXVII હેઠળ સમરી દાવો દાખલ કરો.

કાયદો: મર્યાદા અધિનિયમ, 1963 (Limitation Act, 1963) ના આર્ટિકલ 19 અને 21 તથા કલમ 18 અને 19; દીવાની કાર્યવાહી સંહિતા, 1908 (Code of Civil Procedure, 1908) નો ઓર્ડર XXXVII; વટાઉ ખત અધિનિયમ, 1881 (Negotiable Instruments Act, 1881) ની કલમ 138; આવકવેરા અધિનિયમ, 2025 (Income-tax Act, 2025) ની કલમ 185 અને 450; ભારતીય ન્યાય સંહિતા, 2023 (Bharatiya Nyaya Sanhita, 2023) ની કલમ 318.

બેંકિંગ · RBI ના નિર્દેશો

મેં હોમ લોન ભરપાઈ કરી દીધી છે, પણ બેંક મારા મિલકતના અસલ દસ્તાવેજો પાછા આપતી નથી. મારા અધિકારો શું છે?

લોનની પૂરી ચુકવણી અથવા સમાધાન થયાના 30 દિવસની અંદર ધિરાણકર્તાએ મિલકતના તમામ અસલ દસ્તાવેજો પરત કરવા જ પડે અને નોંધાયેલો કોઈ પણ બોજો દૂર કરવો જ પડે. જો વિલંબ ધિરાણકર્તાની ભૂલથી થયો હોય, તો તેણે વિલંબના દરેક દિવસ માટે તમને રૂ. 5,000 ચૂકવવા પડે. જો કાગળો ખોવાઈ ગયા હોય કે તેને નુકસાન થયું હોય, તો તેણે ડુપ્લિકેટ અથવા પ્રમાણિત નકલો મેળવવામાં પણ તમને મદદ કરવી પડે અને તેનો ખર્ચ ઉઠાવવો પડે, જેના માટે તેને વધુ 30 દિવસ મળે છે.

આ નિયમ ભારતીય રિઝર્વ બેંકના 13/09/2023 ના નિર્દેશમાં છે, જે હવે તેના જવાબદાર વ્યવસાયિક આચરણ નિર્દેશો, 2025 (Responsible Business Conduct Directions, 2025) નો ભાગ છે, અને તે બેંકો તથા NBFC ને, હાઉસિંગ ફાઇનાન્સ કંપનીઓ સહિત, બંધનકર્તા છે. શાખાને અને ધિરાણકર્તાના ફરિયાદ નિવારણ અધિકારીને લેખિતમાં જણાવો અને પુરાવો રાખો. જો 30 દિવસમાં જવાબ ન મળે, અથવા અસંતોષકારક જવાબ મળે, તો 90 દિવસની અંદર સંકલિત લોકપાલ યોજના, 2026 (Integrated Ombudsman Scheme, 2026) હેઠળ cms.rbi.org.in પર RBI લોકપાલ (Ombudsman) ને ફરિયાદ કરો, અથવા ગ્રાહક આયોગ (Consumer Commission) માં જાઓ. કોઈ બાકી ન હોવાનું પ્રમાણપત્ર (no-dues certificate) મેળવો, અને તપાસો કે CERSAI ના રેકોર્ડમાં અને, જ્યાં ગીરો નોંધાયેલો હતો ત્યાં, સબ-રજિસ્ટ્રારની કચેરીમાં બોજો દૂર થયો છે.

શું કરવું, ક્રમ પ્રમાણે

  1. કોઈ બાકી ન હોવાનું પ્રમાણપત્ર (no-dues certificate) મેળવો અને લોનની પૂરી ચુકવણી અથવા સમાધાનની તારીખ નોંધી લો.
  2. અસલ દસ્તાવેજો પરત કરવા અને બોજો દૂર કરવા માટે શાખાને અને ધિરાણકર્તાના ફરિયાદ નિવારણ અધિકારીને લેખિતમાં જણાવો, અને પુરાવો રાખો.
  3. જ્યાં વિલંબ ધિરાણકર્તાની ભૂલથી થયો હોય ત્યાં 30 દિવસ પછીના વિલંબના દરેક દિવસ માટે રૂ. 5,000 ની માગણી કરો.
  4. જો 30 દિવસમાં સંતોષકારક જવાબ ન મળે, તો 90 દિવસની અંદર cms.rbi.org.in પર RBI લોકપાલને ફરિયાદ કરો, અથવા ગ્રાહક આયોગમાં જાઓ.
  5. તપાસો કે CERSAI ના રેકોર્ડમાં અને, જ્યાં ગીરો નોંધાયેલો હતો ત્યાં, સબ-રજિસ્ટ્રારની કચેરીમાં બોજો દૂર થયો છે.

કાયદો: RBI નો 13/09/2023 નો પરિપત્ર RBI/2023-24/60; વાણિજ્યિક બેંકો માટેના ભારતીય રિઝર્વ બેંક જવાબદાર વ્યવસાયિક આચરણ નિર્દેશો, 2025 (Reserve Bank of India Responsible Business Conduct Directions, 2025) ના ફકરા 354 થી 360; રિઝર્વ બેંક સંકલિત લોકપાલ યોજના, 2026 (Reserve Bank Integrated Ombudsman Scheme, 2026); ગ્રાહક સુરક્ષા અધિનિયમ, 2019 (Consumer Protection Act, 2019).

બેંકિંગ · ક્રેડિટ ઇન્ફર્મેશન કંપનીઝ અધિનિયમ

મારા CIBIL રિપોર્ટમાં ખોટો ડિફોલ્ટ અથવા મેં ક્યારેય ન લીધેલી લોન દેખાય છે. હું તે કેવી રીતે સુધારાવી શકું?

ક્રેડિટ ઇન્ફર્મેશન કંપની (CIBIL, Experian, Equifax અથવા CRIF High Mark) અને તે એન્ટ્રીની જાણ કરનાર ધિરાણકર્તા, બંને પાસે પુરાવા સાથે વાંધો નોંધાવો. રેકોર્ડ સુધારવા અથવા ઇનકારનાં કારણો આપવા માટે બંનેને મળીને 30 દિવસ મળે છે; તે પછી વિલંબના દરેક દિવસ માટે તમે રૂ. 100 મેળવવા હકદાર છો. દરેક કંપની પાસેથી દર કેલેન્ડર વર્ષે તમે સ્કોર સાથેનો એક મફત સંપૂર્ણ ક્રેડિટ રિપોર્ટ મેળવી શકો છો.

જો ફરિયાદ નકારવામાં આવે અથવા 30 દિવસ પછી પણ તેનો નિકાલ ન થયો હોય, તો 90 દિવસની અંદર cms.rbi.org.in પર RBI લોકપાલ (Ombudsman) ને ફરિયાદ કરો. તમે ક્યારેય ન લીધેલી લોન એ ઓળખની ચોરી છે: તેની જાણ cybercrime.gov.in પર અથવા પોલીસને પણ કરો, અને ધિરાણકર્તા પાસેથી તેમાં વપરાયેલી અરજી અને KYC ના કાગળો માગો. સાચી એન્ટ્રી ભૂંસી શકાતી નથી. પૂરી બાકી રકમ કરતાં ઓછામાં બંધ કરેલી લોન "settled" અથવા "written-off" તરીકે દર્શાવાય તે સાચું છે અને તે વર્ષો સુધી રિપોર્ટમાં રહે છે, જોકે બાકી રકમ પાછળથી ચૂકવી દેવાય તો ધિરાણકર્તા સ્થિતિ અપડેટ કરી શકે છે.

શું કરવું, ક્રમ પ્રમાણે

  1. દરેક ક્રેડિટ ઇન્ફર્મેશન કંપની પાસેથી તમારો મફત સંપૂર્ણ ક્રેડિટ રિપોર્ટ મેળવો અને ખોટી એન્ટ્રી પર નિશાની કરો.
  2. ક્રેડિટ ઇન્ફર્મેશન કંપની અને તે એન્ટ્રીની જાણ કરનાર ધિરાણકર્તા, બંને પાસે પુરાવા સાથે વાંધો નોંધાવો.
  3. જો 30 દિવસની અંદર રેકોર્ડ સુધારવામાં ન આવે, અથવા કારણો આપવામાં ન આવે, તો વિલંબના દરેક દિવસ માટે રૂ. 100 ની માગણી કરો.
  4. જો ફરિયાદ નકારવામાં આવે અથવા 30 દિવસ પછી પણ તેનો નિકાલ ન થયો હોય, તો 90 દિવસની અંદર cms.rbi.org.in પર RBI લોકપાલને ફરિયાદ કરો.
  5. તમે ક્યારેય ન લીધેલી લોનની જાણ cybercrime.gov.in પર અથવા પોલીસને કરો, અને ધિરાણકર્તા પાસેથી તેમાં વપરાયેલી અરજી અને KYC ના કાગળો માગો.

કાયદો: ક્રેડિટ ઇન્ફર્મેશન કંપનીઝ (નિયમન) અધિનિયમ, 2005 (Credit Information Companies (Regulation) Act, 2005) ની કલમ 21; ક્રેડિટ ઇન્ફર્મેશન કંપનીઝ નિયમો, 2006 (Credit Information Companies Rules, 2006) નો નિયમ 20; વળતર અંગેનો RBI નો 26/10/2023 નો પરિપત્ર RBI/2023-24/72, જે 26/04/2024 થી અમલમાં છે અને હવે RBI ક્રેડિટ ઇન્ફર્મેશન રિપોર્ટિંગ નિર્દેશો, 2025 (RBI Credit Information Reporting Directions, 2025) નો ભાગ છે; રિઝર્વ બેંક સંકલિત લોકપાલ યોજના, 2026 (Reserve Bank Integrated Ombudsman Scheme, 2026).

બેંકિંગ · કલમ 50, CPC

મારા પિતા કે પતિનું અવસાન થયું અને તેમની લોન કે ક્રેડિટ કાર્ડની રકમ બાકી છે. શું પત્ની અને સંતાનોએ તે ચૂકવવી પડે?

તમારા પોતાના ખિસ્સામાંથી નહીં. કાનૂની વારસદારો મૃતકનાં દેવાં માટે એટલી જ હદ સુધી જવાબદાર છે જેટલી મિલકત તેમને મૃતક પાસેથી વારસામાં મળે; ધિરાણકર્તા પત્ની કે સંતાનો પાસે તેમના પોતાના પગાર કે સંપત્તિમાંથી ચુકવણી કરાવી શકે નહીં. અપવાદ એ વ્યક્તિ છે જેણે લોનમાં સહ-ઉધારકર્તા કે જામીનદાર તરીકે સહી કરી હોય; તે પૂરેપૂરી જવાબદાર રહે છે.

સુરક્ષિત (secured) ધિરાણકર્તા તેમ છતાં પોતાની જામીનગીરી વસૂલ કરી શકે છે, તેથી બાકી રકમ ભરપાઈ ન થાય તો ગીરો મૂકેલું ઘર અથવા લોન પર લીધેલી કાર વેચી શકાય છે. અસુરક્ષિત પર્સનલ લોન કે ક્રેડિટ કાર્ડનું દેવું માત્ર મૃતકે પાછળ છોડેલી મિલકતમાંથી જ વસૂલ કરી શકાય; જો તેમણે કશું છોડ્યું ન હોય, તો તે ચૂકવાયા વગર રહે છે. મરણના પ્રમાણપત્ર સાથે ધિરાણકર્તાને લેખિતમાં જણાવો, બાકી રકમનું સ્ટેટમેન્ટ માગો, અને લોન સાથે જોડાયેલો વીમો છે કે નહીં તે તપાસો, જેનાથી બાકી રકમ ભરપાઈ થઈ શકે છે. સમજ્યા વગર તમારા પોતાના નામે કોઈ નવી બાંયધરી પર સહી ન કરો, કારણ કે નવું વચન તમને વ્યક્તિગત રીતે બંધનમાં મૂકી શકે છે. રિકવરી એજન્ટો પરિવારને હેરાન કરી શકે નહીં.

શું કરવું, ક્રમ પ્રમાણે

  1. મરણના પ્રમાણપત્ર સાથે ધિરાણકર્તાને લેખિતમાં જણાવો અને બાકી રકમનું સ્ટેટમેન્ટ માગો.
  2. લોનના કાગળોમાં સહ-ઉધારકર્તા, જામીનદાર અને લોન સાથે જોડાયેલો વીમો છે કે નહીં તે તપાસો, અને વીમાનું કવર હોય તો તેના હેઠળ દાવો કરો.
  3. મૃતકે પાછળ છોડેલી મિલકતની યાદી બનાવો, કારણ કે વારસદારો માત્ર તેમને વારસામાં મળે તેટલી હદ સુધી જ જવાબદાર છે.
  4. ગીરો મૂકેલું ઘર અથવા લોન પર લીધેલી કાર વેચાઈ ન જાય તે માટે સુરક્ષિત લોન ભરપાઈ કરવી કે નહીં તે નક્કી કરો.
  5. તમારા પોતાના નામે કોઈ પણ નવી બાંયધરી સમજી ન લો ત્યાં સુધી તેના પર સહી કરવાની ના પાડો.

કાયદો: દીવાની કાર્યવાહી સંહિતા, 1908 (Code of Civil Procedure, 1908) ની કલમ 50 અને 52 (કાનૂની પ્રતિનિધિ મૃતકની માત્ર તેટલી મિલકતની હદ સુધી જ જવાબદાર છે જેટલી તેના હાથમાં આવી હોય); હિંદુ ઉત્તરાધિકાર અધિનિયમ, 1956 (Hindu Succession Act, 1956) ની કલમ 6(4) (2005 ના સુધારા પછી કરેલાં દેવાં માટે પુત્રોની કોઈ ધાર્મિક જવાબદારી (pious obligation) નથી); ભારતીય કરાર અધિનિયમ, 1872 (Indian Contract Act, 1872) ની કલમ 128.

બેંકિંગ · RBI ના વસૂલાત નિયમો

મને બીજા કોઈની લોન માટે વસૂલાતના ફોન આવે છે. હું માત્ર રેફરન્સ હતો, અથવા તેમણે મારો નંબર આપ્યો હતો. શું હું જવાબદાર છું?

ના, જો તમે કશા પર સહી ન કરી હોય. જેનું નામ માત્ર રેફરન્સ કે ઇમરજન્સી સંપર્ક તરીકે આપ્યું હોય, અથવા જેનો નંબર ઉધાર લેનારે આપ્યો હોય, તે વ્યક્તિએ ધિરાણકર્તાને કશું આપવાનું થતું નથી. માત્ર તે જ જવાબદાર છે જેણે સહ-ઉધારકર્તા કે જામીનદાર તરીકે સહી કરી હોય, અને જામીનદારની જવાબદારી ઉધાર લેનારની જવાબદારી જેટલી જ છે. ફોન કરનારને લેખિતમાં જણાવો કે તમે લોનના પક્ષકાર નથી અને ફોન બંધ થવા જ જોઈએ.

રિઝર્વ બેંક ધિરાણકર્તાઓ અને તેમના એજન્ટોને કોઈને પણ હેરાન કરવા કે ધમકાવવા પર, ઉધાર લેનારના પરિવાર, રેફરી અને મિત્રોની ગોપનીયતામાં દખલ કરવા પર, અને ઉધાર લેનારને સવારે 8 વાગ્યા પહેલાં કે સાંજે 7 વાગ્યા પછી ફોન કરવા પર પ્રતિબંધ મૂકે છે. લોન એપ ફોનની કોન્ટેક્ટ લિસ્ટ જોઈ શકે નહીં. ધિરાણકર્તાના ફરિયાદ નિવારણ અધિકારીને ફરિયાદ કરો; જો 30 દિવસ પછી પણ તે ચાલુ રહે, તો cms.rbi.org.in પર ફરિયાદ કરો, જોકે તે યોજના ધિરાણકર્તાના ગ્રાહકો માટે ઘડાયેલી છે, તેથી ઉધાર લેનારે પણ ફરિયાદ કરવી જોઈએ. ધમકીઓ કે મોર્ફ કરેલી તસવીરોની જાણ cybercrime.gov.in પર અથવા પોલીસ સ્ટેશનમાં કરો. તમારા નામે કોઈ લોન કે ગેરંટી છે કે નહીં તે માટે તમારો ક્રેડિટ રિપોર્ટ તપાસો.

શું કરવું, ક્રમ પ્રમાણે

  1. તમારા નામે કોઈ લોન કે ગેરંટી છે કે નહીં તે માટે તમારો ક્રેડિટ રિપોર્ટ તપાસો.
  2. ફોન કરનારને લેખિતમાં જણાવો કે તમે કશા પર સહી કરી નથી, તમે લોનના પક્ષકાર નથી, અને ફોન બંધ થવા જ જોઈએ.
  3. કોલ રેકોર્ડ અને મેસેજ સાચવી રાખો, અને ધિરાણકર્તાનું નામ નોંધી લો.
  4. ધિરાણકર્તાના ફરિયાદ નિવારણ અધિકારીને ફરિયાદ કરો, અને જો 30 દિવસ પછી પણ ફોન ચાલુ રહે, તો cms.rbi.org.in પર ફરિયાદ કરો.
  5. ધમકીઓ કે મોર્ફ કરેલી તસવીરોની જાણ cybercrime.gov.in પર અથવા પોલીસ સ્ટેશનમાં કરો.

કાયદો: ભારતીય કરાર અધિનિયમ, 1872 (Indian Contract Act, 1872) ની કલમ 128; રિકવરી એજન્ટો અંગેનો RBI નો 12/08/2022 નો પરિપત્ર RBI/2022-23/108; ભારતીય રિઝર્વ બેંક (ડિજિટલ ધિરાણ) નિર્દેશો, 2025 (Reserve Bank of India (Digital Lending) Directions, 2025); રિઝર્વ બેંક સંકલિત લોકપાલ યોજના, 2026 (Reserve Bank Integrated Ombudsman Scheme, 2026); ભારતીય ન્યાય સંહિતા, 2023 (Bharatiya Nyaya Sanhita, 2023) ની કલમ 351 (ગુનાહિત ધમકી).

બેંકિંગ · RBI લોકપાલ યોજના, 2026

બેંક, NBFC કે પેમેન્ટ એપ સામે RBI લોકપાલ (Ombudsman) ને ફરિયાદ કેવી રીતે કરવી, અને તેમાં કેટલો સમય લાગે છે?

પહેલાં બેંક કે કંપનીને જ લેખિતમાં ફરિયાદ કરો. જો તે ફરિયાદ નકારે, અથવા 30 દિવસની અંદર જવાબ ન આપે, તો તે પછીના 90 દિવસની અંદર cms.rbi.org.in પર RBI લોકપાલને ફરિયાદ કરો. ફરિયાદ નોંધાવવી મફત છે અને વિવાદની રકમ પર કોઈ મર્યાદા નથી. યોજનામાં નિર્ણય માટે કોઈ સમયગાળો નક્કી નથી; સંસ્થાએ પોતાનો જવાબ 15 દિવસની અંદર રજૂ કરવો જ પડે.

રિઝર્વ બેંક સંકલિત લોકપાલ યોજના, 2026 (Reserve Bank Integrated Ombudsman Scheme, 2026) માં બેંકો, મોટા ભાગની NBFC (હાઉસિંગ ફાઇનાન્સ કંપનીઓ નહીં), બેંક સિવાયના વોલેટ જારી કરનારાઓ અને ક્રેડિટ ઇન્ફર્મેશન કંપનીઓ આવરી લેવાઈ છે. તમે crpc@rbi.org.in પર ઇમેલથી અથવા ટપાલથી ફરિયાદ નોંધાવી શકો છો; હેલ્પલાઇન 14448 છે. ફરિયાદ જાતે નોંધાવો અથવા એવા પ્રતિનિધિ મારફતે નોંધાવો જે વકીલ ન હોય, અને તેની સાથે સંસ્થાને કરેલી તમારી ફરિયાદ, તેનો જવાબ અને અન્ય કાગળો જોડો. વળતરની ઉપલી મર્યાદા પરિણામી નુકસાન માટે રૂ. 30 લાખ અને હેરાનગતિ માટે રૂ. 3 લાખ છે. કોર્ટમાં પડતર બાબતો અને વ્યાપારી નિર્ણયો તેમાંથી બાકાત છે. તમે 30 દિવસની અંદર એવોર્ડ ન સ્વીકારો તો તે રદ થઈ જાય છે; અપીલ 30 દિવસની અંદર થઈ શકે છે.

શું કરવું, ક્રમ પ્રમાણે

  1. બેંક કે કંપનીને જ લેખિતમાં ફરિયાદ કરો અને તારીખનો પુરાવો રાખો.
  2. તેના જવાબની રાહ જુઓ, અથવા જવાબ વગર 30 દિવસ વીતે તેની રાહ જુઓ.
  3. તે પછીના 90 દિવસની અંદર cms.rbi.org.in પર ફરિયાદ નોંધાવો, અને તેની સાથે સંસ્થાને કરેલી તમારી ફરિયાદ, તેનો જવાબ અને સમર્થનના કાગળો જોડો.
  4. પ્રક્રિયામાં મદદ જોઈતી હોય તો હેલ્પલાઇન 14448 પર ફોન કરો.
  5. 30 દિવસની અંદર એવોર્ડ લેખિતમાં સ્વીકારો, અથવા 30 દિવસની અંદર અપીલ દાખલ કરો.

કાયદો: રિઝર્વ બેંક સંકલિત લોકપાલ યોજના, 2026 (Reserve Bank Integrated Ombudsman Scheme, 2026) ના ખંડ 8, 10, 15 અને 17, જેણે 01/07/2026 થી 2021 ની યોજનાનું સ્થાન લીધું; બેંકિંગ નિયમન અધિનિયમ, 1949 (Banking Regulation Act, 1949) ની કલમ 35A.

બેંકિંગ · વાહન લોન

EMI ચૂકી જવાતાં બેંક કે ફાઇનાન્સ કંપની મારી કાર કે બાઇક લઈ ગઈ. શું તે કાયદેસર છે, અને શું હું તે પાછી મેળવી શકું?

ડિફોલ્ટ પછી ધિરાણકર્તા હાઇપોથિકેશન હેઠળનું (ગીરવે મૂકેલું) વાહન પાછું કબજે કરી શકે છે, પણ માત્ર લોન કરારમાં જોગવાઈ હોય તે પ્રમાણે, નોટિસ આપ્યા પછી, અને કાયદેસર રીતે જ. બળજબરી, ધમકીઓ અને ગુંડાઓનો ઉપયોગ ગેરકાયદેસર છે, એમ સુપ્રીમ કોર્ટે ઠરાવ્યું છે. વાહન વેચતા પહેલાં ધિરાણકર્તાએ તમને ચુકવણીની છેલ્લી તક આપવી જ પડે, તેથી તે પાછું મેળવવા ઝડપથી અને લેખિતમાં પગલાં લો.

રિઝર્વ બેંકના નિર્દેશો મુજબ લોન કરારમાં કબજો લેતા પહેલાંની નોટિસનો સમયગાળો, કબજો લેવાની પ્રક્રિયા, વેચાણ પહેલાં ચુકવણીની છેલ્લી તક, અને વાહન પરત કરવાની તથા વેચાણની પ્રક્રિયા જણાવેલી હોવી જરૂરી છે. SARFAESI અધિનિયમ (SARFAESI Act) ના માર્ગ માટે 60 દિવસની માગણી નોટિસ જરૂરી છે અને તે રૂ. 1 લાખ સુધીની લોનને લાગુ પડતો નથી. જો લેખિત ફરિયાદનો 30 દિવસમાં નિકાલ ન થાય, તો cms.rbi.org.in પર RBI લોકપાલ (Ombudsman) પાસે જવું મફત છે. ખોટી રીતે કરેલી જપ્તી અથવા ઓછી કિંમતે કરેલા વેચાણ માટે ગ્રાહક ફરિયાદ થઈ શકે છે, અને બળજબરી કે ધમકીઓની જાણ પોલીસને કરી શકાય છે. વેચાણમાંથી વધેલી રકમ તમારી છે; ઘટતી રકમ ચૂકવવાની બાકી રહે છે.

શું કરવું, ક્રમ પ્રમાણે

  1. ધિરાણકર્તા પાસેથી લોન કરારની નકલ, કબજો લેવાની નોટિસ અને બાકી રકમનું સ્ટેટમેન્ટ લેખિતમાં માગો.
  2. ચડેલી બાકી રકમ ચૂકવવાની લેખિતમાં તૈયારી બતાવો અને કોઈ પણ વેચાણ પહેલાં વાહન છોડવાની માગણી કરો.
  3. ધિરાણકર્તાને લેખિતમાં ફરિયાદ કરો, અને 30 દિવસમાં નિકાલ ન થાય તો cms.rbi.org.in પર RBI લોકપાલને ફરિયાદ કરો.
  4. કોઈ પણ બળજબરી કે ધમકીની જાણ પોલીસને કરો, અને ફોટા, વીડિયો તથા આવેલા લોકોનાં નામ સાચવી રાખો.
  5. ખોટી રીતે કરેલી જપ્તી અથવા ઓછી કિંમતે કરેલા વેચાણ માટે ગ્રાહક ફરિયાદ દાખલ કરો, અને વધેલી રકમ દર્શાવતો વેચાણનો હિસાબ માગો.

કાયદો: નોન-બેંકિંગ ફાઇનાન્શિયલ કંપનીઓ માટેના ભારતીય રિઝર્વ બેંક જવાબદાર વ્યવસાયિક આચરણ નિર્દેશો, 2025 (Reserve Bank of India Responsible Business Conduct Directions, 2025) નો ફકરો 26, અને વાણિજ્યિક બેંકો માટેના નિર્દેશોનો ફકરો 450; SARFAESI અધિનિયમ, 2002 (SARFAESI Act, 2002) ની કલમ 13(2) અને 31; રિઝર્વ બેંક સંકલિત લોકપાલ યોજના, 2026 (Reserve Bank Integrated Ombudsman Scheme, 2026); ICICI Bank v. Prakash Kaur, સુપ્રીમ કોર્ટ, 2007; Citicorp Maruti Finance v. S. Vijayalaxmi, સુપ્રીમ કોર્ટ, 2012.

મિલકતની ખરીદી અને વેચાણ

સ્ટેમ્પ ડ્યુટી, સર્કલ રેટ, GPA મિલકત, અને બિલ્ડરની જવાબદારીઓ.

મિલકત · દિલ્હીમાં સ્ટેમ્પ ડ્યુટી

દિલ્હીમાં સ્ટેમ્પ ડ્યુટી અને નોંધણીના ચાર્જ કેટલા છે?

ખરીદનાર પુરુષ હોય ત્યાં કિંમતના છ ટકા, ખરીદનાર સ્ત્રી હોય ત્યાં ચાર ટકા, સંયુક્ત માલિકી માટે પાંચ ટકા, ઉપરાંત એક ટકા નોંધણી ફી અને પેસ્ટિંગ માટે રૂ. 100; તેની ગણતરી વેચાણ કિંમત અને સર્કલ રેટમાંથી જે વધારે હોય તેના પર થાય છે. NDMC વિસ્તારમાં આ દરો 5.5, 3.5 અને 4.5 ટકા છે.

રૂ. 1.60 કરોડની કિંમતના ફ્લેટ પર પુરુષ ખરીદનાર રૂ. 9,60,000 ડ્યુટી અને રૂ. 1,60,000 નોંધણી ફી ચૂકવે છે. ડ્યુટી SHCIL મારફતે ઈ-સ્ટેમ્પથી ચૂકવાય છે; દિલ્હીમાં હવે ભૌતિક સ્ટેમ્પ પેપર વપરાતા નથી.

શું કરવું, ક્રમ પ્રમાણે

  1. વેચાણ કિંમતને સર્કલ રેટ સાથે સરખાવો; ડ્યુટી અને ફીની ગણતરી બેમાંથી જે વધારે હોય તેના પર થાય છે.
  2. તે કિંમત પર દર લાગુ કરો: ખરીદનાર પુરુષ હોય ત્યાં છ ટકા, સ્ત્રી માટે ચાર ટકા, સંયુક્ત માલિકી માટે પાંચ ટકા.
  3. મિલકત NDMC વિસ્તારમાં હોય તો તેના બદલે 5.5, 3.5 અને 4.5 ટકા વાપરો.
  4. એક ટકા નોંધણી ફી અને પેસ્ટિંગ માટે રૂ. 100 ઉમેરો.
  5. ડ્યુટી SHCIL મારફતે ઈ-સ્ટેમ્પથી ચૂકવો; દિલ્હીમાં હવે ભૌતિક સ્ટેમ્પ પેપર વપરાતા નથી.

કાયદો: દિલ્હીને લાગુ પડતો ભારતીય સ્ટેમ્પ અધિનિયમ, 1899 (Indian Stamp Act, 1899); નોંધણી અધિનિયમ, 1908 (Registration Act, 1908). સંપૂર્ણ માર્ગદર્શિકા: રજિસ્ટ્રી એ અંતિમ મુકામ નથી.

મિલકત · સર્કલ રેટ

સર્કલ રેટ શું છે, અને શું હું તેનાથી ઓછી કિંમતે નોંધણી કરાવી શકું?

સર્કલ રેટ એ કોઈ વિસ્તાર માટે સરકારે નક્કી કરેલું લઘુતમ મૂલ્ય છે; કિંમત ઓછી હોય તો પણ સ્ટેમ્પ ડ્યુટી તેના પર જ લેવાય છે, અને ઓછી કિંમત દર્શાવતો દસ્તાવેજ મૂલ્યાંકન માટે કલેક્ટર ઓફ સ્ટેમ્પ્સને મોકલવામાં આવે છે. દિલ્હીના સર્કલ રેટ મહેસૂલ વિભાગ દ્વારા A થી H સુધીની શ્રેણી મુજબ નક્કી થાય છે, અને અગાઉ લાગુ પડતો 20 ટકાનો ઘટાડો હવે સમાપ્ત થઈ ગયો છે.

છૂટની મર્યાદા (tolerance) કરતાં વધુ પ્રમાણમાં સર્કલ રેટથી નીચે ખરીદી કરવાથી આવકવેરાના કાયદા હેઠળ ખરીદનારના હાથમાં માની લીધેલી આવક (deemed income) પણ ઊભી થાય છે. કિંમત ઓછી જાહેર કરવાથી કશું બચતું નથી, અને એવો રેકોર્ડ ઊભો થાય છે જેનો ખુલાસો તમારે વેચતી વખતે કરવો પડશે.

શું કરવું, ક્રમ પ્રમાણે

  1. તમારા વિસ્તારની શ્રેણી, A થી H, અને તેના માટે મહેસૂલ વિભાગે નક્કી કરેલો સર્કલ રેટ શોધો.
  2. અગાઉના 20 ટકાના ઘટાડા પર ભરોસો ન રાખો, કારણ કે તે સમાપ્ત થઈ ગયો છે.
  3. તમારી કિંમત ઓછી હોય તો પણ સ્ટેમ્પ ડ્યુટીની ગણતરી સર્કલ રેટ પર કરો.
  4. દસ્તાવેજમાં સાચી કિંમત દર્શાવો; સર્કલ રેટ કરતાં ઓછી કિંમત દર્શાવતો દસ્તાવેજ મૂલ્યાંકન માટે કલેક્ટર ઓફ સ્ટેમ્પ્સને મોકલવામાં આવે છે.
  5. છૂટની મર્યાદા કરતાં વધુ પ્રમાણમાં સર્કલ રેટથી નીચે ખરીદતા પહેલાં આવકવેરાની અસર તપાસો, કારણ કે તેનાથી ખરીદનારના હાથમાં માની લીધેલી આવક ઊભી થાય છે.

કાયદો: દિલ્હીને લાગુ પડતા ભારતીય સ્ટેમ્પ અધિનિયમ, 1899 (Indian Stamp Act, 1899) ની કલમ 47A; દિલ્હી સ્ટેમ્પ (દસ્તાવેજોના ઓછા મૂલ્યાંકનનું નિવારણ) નિયમો, 2007 (Delhi Stamp (Prevention of Undervaluation of Instruments) Rules, 2007).

મિલકત · પાવર ઓફ એટર્ની

શું GPA વાળી મિલકત ખરીદવી સલામત છે? શું નોંધાયેલ GPA વેચાણ દસ્તાવેજ જેટલું જ સારું છે?

ના. પાવર ઓફ એટર્ની (મુખત્યારનામું) એ એજન્સીનો દસ્તાવેજ છે અને તે નોંધાયેલ હોય કે ન હોય, કોઈ માલિકી તબદીલ કરતું નથી; સુપ્રીમ કોર્ટે Suraj Lamp માં ઠરાવ્યું છે કે GPA દ્વારા વેચાણ, વેચાણ કરાર (agreement to sell) અને વસિયતનામાં માલિકી હક તબદીલ કરતાં નથી. રૂ. 100 કે તેથી વધુ કિંમતની સ્થાવર મિલકતની માલિકી માત્ર નોંધાયેલા વેચાણ દસ્તાવેજથી જ તબદીલ થાય છે.

દિલ્હીના નોંધણી અધિકારીઓ હવે અવેજ અથવા કબજા સાથેના GPA ને પૂરી ડ્યુટી લાગે તેવી તબદીલી (conveyance) ગણે છે અને સગા ન હોય તેવી વ્યક્તિઓની તરફેણમાં GPA ની નોંધણી પર નિયંત્રણ મૂક્યું છે. અનધિકૃત કોલોનીઓમાં GPA પર ધરાવેલી જૂની મિલકતો PM-UDAY મારફતે નિયમિત કરાવવી જોઈએ, આગળ વેચવી ન જોઈએ.

શું કરવું, ક્રમ પ્રમાણે

  1. તપાસો કે વેચનાર પાસે નોંધાયેલો વેચાણ દસ્તાવેજ છે કે માત્ર GPA, વેચાણ કરાર અને વસિયતનામું.
  2. GPA ના આધારે માલિકી માટે પૈસા ન ચૂકવો, તે નોંધાયેલ હોય કે ન હોય; તે એજન્સીનો દસ્તાવેજ છે અને કોઈ માલિકી તબદીલ કરતું નથી.
  3. નોંધાયેલા વેચાણ દસ્તાવેજનો આગ્રહ રાખો, કારણ કે રૂ. 100 કે તેથી વધુ કિંમતની સ્થાવર મિલકતની માલિકી તબદીલ થવાનો તે એકમાત્ર રસ્તો છે.
  4. અનધિકૃત કોલોનીમાં GPA પર ધરાવેલી જૂની મિલકત આગળ વેચવાને બદલે PM-UDAY મારફતે નિયમિત કરાવો.

કાયદો: મિલકત તબદીલી અધિનિયમ, 1882 (Transfer of Property Act, 1882) ની કલમ 54; Suraj Lamp and Industries v. State of Haryana, (2012) 1 SCC 656. વધુ વાંચો: મિલકતના માલિકી હકની ચકાસણી.

મિલકત · વેચાણ કરાર

શું વેચાણ કરાર (agreement to sell) થી મને માલિકી મળે છે?

ના; તે ભવિષ્યમાં વેચવાનો કરાર છે અને મિલકતમાં કોઈ હિત ઊભું કરતો નથી. તેનું મહત્ત્વ એ છે કે તે કિંમત, સમયપત્રક અને ચૂકનાં પરિણામો નક્કી કરે છે, અને જો તે નોંધાયેલો હોય, તો આંશિક પાલન (part performance) ના સિદ્ધાંત હેઠળ કબજો ધરાવતા ખરીદનારને વેચનાર સામે રક્ષણ આપે છે.

2001 પછી કરેલો નોંધણી વગરનો વેચાણ કરાર આંશિક પાલનનું કોઈ રક્ષણ આપતો નથી. વેચનાર ઇનકાર કરે ત્યારે ખરીદનારનો ઉપાય કરારના વિશિષ્ટ પાલન (specific performance) માટેનો દાવો છે, જે 2018 થી કોર્ટોએ સામાન્ય રીતે મંજૂર કરવો જ પડે.

શું કરવું, ક્રમ પ્રમાણે

  1. કરારને માલિકી ન ગણો; તે ભવિષ્યમાં વેચવાનો કરાર છે અને મિલકતમાં કોઈ હિત ઊભું કરતો નથી.
  2. કરારમાં કિંમત, સમયપત્રક અને ચૂકનાં પરિણામો લખો.
  3. કરારની નોંધણી કરાવો; 2001 પછી કરેલો નોંધણી વગરનો કરાર કબજો ધરાવતા ખરીદનારને વેચનાર સામે આંશિક પાલનનું કોઈ રક્ષણ આપતો નથી.
  4. વેચનારને લેખિતમાં કહો કે નક્કી થયેલા સમયપત્રકની અંદર વેચાણ પૂરું કરે, અને તેની નકલ રાખો.
  5. વેચનાર ઇનકાર કરે તો વિશિષ્ટ પાલન માટે દાવો દાખલ કરો; 2018 થી કોર્ટોએ તે સામાન્ય રીતે મંજૂર કરવો જ પડે.

કાયદો: મિલકત તબદીલી અધિનિયમ, 1882 (Transfer of Property Act, 1882) ની કલમ 53A અને 54; નોંધણી અધિનિયમ, 1908 (Registration Act, 1908) ની કલમ 17(1A); વિશિષ્ટ દાદ અધિનિયમ, 1963 (Specific Relief Act, 1963) ની કલમ 10.

મિલકત · મ્યુટેશન (નામફેર)

શું મ્યુનિસિપલ કે મહેસૂલી રેકર્ડમાં મ્યુટેશન (નામફેર) થવાથી હું મિલકતનો માલિક બની જાઉં છું?

ના. મ્યુટેશન એ મ્યુનિસિપલ કે મહેસૂલી રેકર્ડમાંની એક નોંધ છે, જે બતાવે છે કે મિલકત વેરો કે જમીન મહેસૂલ કોણ ભરે છે, અથવા કબજો કોની પાસે છે. તે માલિકી ઊભી કરતું નથી કે તબદીલ કરતું નથી. માલિકી નોંધાયેલા વેચાણ દસ્તાવેજ કે બક્ષિસ દસ્તાવેજથી, વારસા કે વસિયતથી, અથવા કોર્ટના હુકમનામાથી મળે છે.

ઘણા વિવાદો એટલા માટે શરૂ થાય છે કે ખરીદનારે ફક્ત વેચનારના નામની મ્યુટેશન નોંધ કે મિલકત વેરાની પાવતી પર આધાર રાખ્યો હતો. ખરીદતાં પહેલાં નોંધાયેલા દસ્તાવેજો દ્વારા માલિકી હકની કડી તપાસો, અને મ્યુટેશનને ખરીદી પછી લેવાતું પગલું ગણો, વેચનારની માલિકીનો પુરાવો નહીં. દિલ્હીમાં બાંધેલી મિલકતનું મ્યુટેશન MCD ના મિલકત વેરાના રેકર્ડમાં થાય છે, અને ખેતીની જમીનનું મહેસૂલી રેકર્ડમાં.

શું કરવું, ક્રમ પ્રમાણે

  1. વેચનારના નામનો નોંધાયેલો વેચાણ દસ્તાવેજ કે બીજો માલિકી દસ્તાવેજ માગો, ફક્ત મ્યુટેશન નોંધ કે વેરાની પાવતી નહીં.
  2. તમારી માલિકી તપાસ જેટલા સમયગાળાને આવરે છે તે આખા સમયગાળા માટે નોંધાયેલા દસ્તાવેજોની કડી પાછળ સુધી તપાસો.
  3. મ્યુટેશન નોંધને વેરો ભર્યાનો કે કબજાનો પુરાવો ગણો, માલિકીનો નહીં.
  4. તમારી ખરીદીની નોંધણી થઈ જાય પછી તમારા પોતાના નામે મ્યુટેશન માટે અરજી કરો.

કાયદો: મિલકત તબદીલી અધિનિયમ, 1882 (Transfer of Property Act, 1882) ની કલમ 54 (Rs. 100 કે તેથી વધુ કિંમતની સ્થાવર મિલકતનું વેચાણ ફક્ત નોંધાયેલા દસ્તાવેજથી જ થાય છે). વધુ વાંચો: મિલકતના માલિકી હકની ચકાસણી.

મિલકત · બાનાની રકમ

સોદો રદ થાય તો શું મને મારી ટોકન રકમ પાછી મળી શકે?

તે રસીદ કે કરારમાં શું લખ્યું છે અને ચૂક કોણે કરી તેના પર આધાર રાખે છે. ખરીદનારની ચૂક પર બાનાની રકમ (earnest money) ત્યારે જ જપ્ત કરી શકાય જો કરારમાં તેની જોગવાઈ હોય અને તે રકમ નુકસાનનો વાજબી આગોતરો અંદાજ હોય, આશરે દસ ટકા; તેનાથી મોટી જપ્તી દંડ ગણાય અને તે પરત મળવાપાત્ર છે. જો વેચનાર પાછો હટે, તો ખરીદનાર રિફંડ માટે હકદાર છે અને વિશિષ્ટ પાલન (specific performance) માટે દાવો કરી શકે છે.

હંમેશાં એવી રસીદ લો જેમાં મિલકત, કિંમત, ચૂકવેલી રકમ અને જે તારીખ સુધીમાં દસ્તાવેજ કરવાનો છે તે તારીખ લખેલી હોય. દસ્તાવેજ વગર ચૂકવેલું "ટોકન" વસૂલ કરવું સૌથી અઘરું છે.

શું કરવું, ક્રમ પ્રમાણે

  1. જપ્તી વિશે રસીદ કે કરારમાં શું લખ્યું છે તે વાંચો, અને ચૂક કોણે કરી તે નક્કી કરો.
  2. વેચનાર પાછો હટ્યો હોય તો લેખિતમાં રિફંડ માગો; તમે વિશિષ્ટ પાલન માટે દાવો પણ કરી શકો છો.
  3. જો ચૂક તમે કરી હોય અને વાજબી આગોતરા અંદાજ, આશરે દસ ટકા, કરતાં વધુ રકમ જપ્ત થઈ હોય તો વધારાની રકમ પાછી માગો; તેનાથી મોટી જપ્તી દંડ ગણાય.
  4. કરારમાં જેની જોગવાઈ ન હોય તેવી કોઈ પણ જપ્તી સામે વાંધો ઉઠાવો.
  5. ભવિષ્યમાં એવી રસીદ લો જેમાં મિલકત, કિંમત, ચૂકવેલી રકમ અને જે તારીખ સુધીમાં દસ્તાવેજ કરવાનો છે તે તારીખ લખેલી હોય.

કાયદો: ભારતીય કરાર અધિનિયમ, 1872 (Indian Contract Act, 1872) ની કલમ 74; Kailash Nath Associates v. DDA, (2015) 4 SCC 136.

કર · મિલકત પર TDS

રૂ. 50 લાખથી વધુની મિલકત ખરીદવા પર 1 ટકા TDS શું છે?

જ્યાં અવેજ અથવા સ્ટેમ્પ ડ્યુટી મૂલ્ય રૂ. 50 લાખ કે તેથી વધુ હોય, ત્યાં ખરીદનારે બેમાંથી વધારે હોય તે આંકડાના એક ટકા કાપવા જ પડે, મહિનો પૂરો થયાના 30 દિવસની અંદર તે સરકારમાં જમા કરાવવા પડે, અને વેચનારને Form 16B આપવું પડે. તે કિંમતમાંથી કાપવામાં આવે છે, વધારાનું ચૂકવવાનું નથી, અને TAN ની જરૂર નથી.

જો વેચનાર બિન-નિવાસી (non-resident) હોય, તો દર ઘણો વધારે છે અને વેચનાર ઓછી કપાતના પ્રમાણપત્ર માટે અરજી કરી શકે છે; ચુકવણી કરતા પહેલાં સલાહ લો. કપાત ન કરવાથી ખરીદનાર કર, વ્યાજ અને દંડ માટે જવાબદાર બને છે.

શું કરવું, ક્રમ પ્રમાણે

  1. અવેજને સ્ટેમ્પ ડ્યુટી મૂલ્ય સાથે સરખાવો; બેમાંથી કોઈ પણ એક રૂ. 50 લાખ કે તેથી વધુ હોય ત્યાં કપાત લાગુ પડે છે.
  2. તમે વેચનારને ચૂકવો છો તે કિંમતમાંથી વધારે હોય તે આંકડાના એક ટકા કાપો; TAN ની જરૂર નથી.
  3. મહિનો પૂરો થયાના 30 દિવસની અંદર તે રકમ સરકારમાં જમા કરાવો.
  4. વેચનારને Form 16B આપો અને તેની નકલ રાખો.
  5. વેચનાર બિન-નિવાસી હોય તો ચુકવણી કરતા પહેલાં સલાહ લો; દર ઘણો વધારે છે અને વેચનાર ઓછી કપાતના પ્રમાણપત્ર માટે અરજી કરી શકે છે.

કાયદો: આવકવેરા અધિનિયમ, 2025 (Income-tax Act, 2025) ની કલમ 393(1) (અગાઉ 1961 ના અધિનિયમની કલમ 194-IA).

રિયલ એસ્ટેટ · RERA, 2016

બિલ્ડરે કબજો આપવામાં વિલંબ કર્યો છે. હું RERA માં ફરિયાદ કેવી રીતે કરું અને મને શું મળશે?

નોંધાયેલા પ્રોજેક્ટના પ્રમોટર સામે દિલ્હી RERA પોર્ટલ પર કલમ 31 હેઠળ ફરિયાદ દાખલ કરો. કલમ 18 હેઠળ તમે પ્રોજેક્ટમાંથી નીકળી જઈને નિયત દરે વ્યાજ સાથે રિફંડ મેળવી શકો છો, અથવા ચાલુ રહીને કબજો મળે ત્યાં સુધી વિલંબના દરેક મહિના માટે વ્યાજ મેળવી શકો છો; વળતરની માગણી એડજ્યુડિકેટિંગ ઓફિસર (Adjudicating Officer) સમક્ષ અલગથી કરવાની હોય છે.

ગ્રાહક આયોગ એક વૈકલ્પિક મંચ છે અને બંને એકબીજાને બાકાત કરતા નથી, પણ એક પસંદ કરો. ઓક્યુપન્સી સર્ટિફિકેટ (occupancy certificate) વગરનો કબજો કાયદેસર કબજો નથી. બુકિંગ પહેલાં rera.delhi.gov.in પર પ્રોજેક્ટનો નોંધણી નંબર તપાસો; 500 ચોરસ મીટર અથવા આઠ યુનિટથી વધુના પ્રોજેક્ટ નોંધાયેલા હોવા જ જોઈએ.

શું કરવું, ક્રમ પ્રમાણે

  1. rera.delhi.gov.in પર પ્રોજેક્ટનો નોંધણી નંબર તપાસો; ફરિયાદ નોંધાયેલા પ્રોજેક્ટના પ્રમોટર સામે થઈ શકે છે.
  2. કલમ 18 હેઠળ નક્કી કરો કે નીકળી જઈને વ્યાજ સાથે રિફંડ લેવું છે, કે ચાલુ રહીને કબજો મળે ત્યાં સુધી વિલંબના દરેક મહિના માટે વ્યાજ લેવું છે.
  3. દિલ્હી RERA પોર્ટલ પર કલમ 31 હેઠળ ફરિયાદ દાખલ કરો.
  4. વળતરની માગણી એડજ્યુડિકેટિંગ ઓફિસર સમક્ષ અલગથી કરો.
  5. એક મંચ પસંદ કરો, RERA અથવા ગ્રાહક આયોગ, અને ઓક્યુપન્સી સર્ટિફિકેટ વગરના કબજાને કાયદેસર કબજો ન ગણો.

કાયદો: રિયલ એસ્ટેટ (નિયમન અને વિકાસ) અધિનિયમ, 2016 (Real Estate (Regulation and Development) Act, 2016) ની કલમ 3, 11(4), 18, 19, 31 અને 71. સંપૂર્ણ લેખ: ખરીદનારની વિરુદ્ધ ગોઠવાયેલી બાજી. વધુ વાંચો: RERA અને બિલ્ડર-ખરીદનાર વિવાદો.

રિયલ એસ્ટેટ · રદ્દીકરણ

મારે મારા ફ્લેટનું બુકિંગ રદ કરવું છે. બિલ્ડર કેટલી રકમ કાપી શકે?

માત્ર તેટલી જ જેટલી નોંધાયેલો કરાર મંજૂરી આપે, અને તે પણ વાજબી હોવી જ જોઈએ; કોર્ટો અને RERA સત્તામંડળોએ સામાન્ય રીતે મૂળ વેચાણ કિંમતના આશરે દસ ટકાની કપાત સ્વીકારી છે અને તેનાથી વધુને દંડ ગણીને રદ કરી છે. જો રદ્દીકરણ બિલ્ડરની પોતાની ચૂકને કારણે હોય, તો રિફંડ વ્યાજ સાથે પૂરેપૂરું મળે છે.

બિલ્ડર કરારમાં જણાવ્યા કરતાં વધુ રકમ જપ્ત કરી શકે નહીં, અને આખી રકમ જપ્ત કરવાની છૂટ આપતો કરાર એ અન્યાયી કરાર શરત છે.

શું કરવું, ક્રમ પ્રમાણે

  1. રદ્દીકરણ વખતે બિલ્ડરને કેટલી કપાતની મંજૂરી છે તે જાણવા નોંધાયેલો કરાર વાંચો.
  2. તમારા કારણ સાથે રદ્દીકરણ લેખિતમાં મોકલો, અને પહોંચ્યાના પુરાવા સાથે તેની નકલ રાખો.
  3. જો તમે બિલ્ડરની પોતાની ચૂકને કારણે રદ કરતા હો તો વ્યાજ સાથે પૂરું રિફંડ માગો.
  4. મૂળ વેચાણ કિંમતના આશરે દસ ટકાથી વધુની કપાત સામે લેખિતમાં વાંધો ઉઠાવો; કોર્ટો અને RERA સત્તામંડળોએ સામાન્ય રીતે તેનાથી વધુને દંડ ગણીને રદ કરી છે.
  5. આખી રકમ જપ્ત કરવાની છૂટ આપતી કલમ સામે વાંધો ઉઠાવો, કારણ કે તે અન્યાયી કરાર શરત છે.

કાયદો: ભારતીય કરાર અધિનિયમ, 1872 (Indian Contract Act, 1872) ની કલમ 74; RERA, 2016 ની કલમ 13 અને 18; અન્યાયી કરારો અંગે ગ્રાહક સુરક્ષા અધિનિયમ, 2019 (Consumer Protection Act, 2019) ની કલમ 2(46).

કર · રોકડ અને ઓછું મૂલ્યાંકન

ખરીદનાર કે વેચનાર વેચાણ દસ્તાવેજમાં ઓછી કિંમત બતાવીને બાકીની રકમ રોકડમાં લેવા માગે છે. શું તે સલામત છે?

ના. તે બંને પક્ષ માટે ગેરકાયદેસર અને અસલામત છે. દિલ્હીમાં સ્ટેમ્પ ડ્યુટી સર્કલ રેટ કરતાં ઓછી રકમ પર ચૂકવી શકાતી નથી, અને સાચી કિંમત કરતાં ઓછી કિંમત જણાવવી એ ડ્યુટીની ચોરી છે, જે કલેક્ટર ઓફ સ્ટેમ્પ્સ વસૂલ કરી શકે છે. મિલકતના વેચાણ પેટે રૂ. 20,000 કે તેથી વધુ રોકડમાં લેવાથી લીધેલી રોકડ જેટલો આવકવેરા દંડ લાગી શકે છે, અને રોકડવાળો ભાગ કોર્ટમાં સાબિત કરવો ખૂબ અઘરો છે.

આવકવેરા અધિનિયમ, 2025 (Income-tax Act, 2025) ની કલમ 185 સ્થાવર મિલકતની તબદીલી માટે, એડવાન્સ તરીકે કે અન્ય રીતે, રૂ. 20,000 કે તેથી વધુ રોકડમાં લેવા પર પ્રતિબંધ મૂકે છે, અને કલમ 186 કોઈ પણ વ્યવહારમાં રૂ. 2 લાખ કે તેથી વધુ રોકડમાં મેળવવા પર પ્રતિબંધ મૂકે છે; દંડ તે રકમ જેટલો જ છે. જો દસ્તાવેજની કિંમત 10 ટકાની છૂટની મર્યાદા (tolerance) થી વધુ પ્રમાણમાં સ્ટેમ્પ ડ્યુટી મૂલ્યથી ઓછી હોય, તો વેચનાર પર સ્ટેમ્પ ડ્યુટી મૂલ્ય પર અને ખરીદનાર પર તફાવત પર કર લાગે છે. પાછળથી થતા કોઈ પણ વિવાદમાં નોંધાયેલો દસ્તાવેજ કિંમત નક્કી કરે છે, અને હોમ લોન તથા ભવિષ્યના મૂડી નફા માટે ખરીદનારની નોંધાયેલી પડતર ઓછી રહે છે.

શું કરવું, ક્રમ પ્રમાણે

  1. પ્રસ્તાવનો ઇનકાર કરો, કારણ કે તે બંને પક્ષ માટે ગેરકાયદેસર અને અસલામત છે.
  2. વેચાણ દસ્તાવેજમાં સાચી કિંમત જણાવો અને તેના પર સ્ટેમ્પ ડ્યુટી ચૂકવો, જે દિલ્હીમાં સર્કલ રેટ કરતાં ઓછી રકમ પર ચૂકવી શકાતી નથી.
  3. પૂરી કિંમત બેંક મારફતે ચૂકવો અને મેળવો, અને એડવાન્સ તરીકે કે અન્ય રીતે રૂ. 20,000 કે તેથી વધુ રોકડમાં ન લો.
  4. દસ્તાવેજની કિંમતને સ્ટેમ્પ ડ્યુટી મૂલ્ય સાથે સરખાવો, કારણ કે 10 ટકાની છૂટની મર્યાદાથી વધુની ઘટ પર વેચનાર અને ખરીદનાર બંને પર કર લાગે છે.
  5. ચુકવણીનો દરેક રેકોર્ડ સાચવી રાખો, કારણ કે પાછળથી થતા કોઈ પણ વિવાદમાં નોંધાયેલો દસ્તાવેજ કિંમત નક્કી કરે છે.

કાયદો: દિલ્હીને લાગુ પડતા ભારતીય સ્ટેમ્પ અધિનિયમ, 1899 (Indian Stamp Act, 1899) ની કલમ 27, 47A અને 64; દિલ્હી સ્ટેમ્પ (દસ્તાવેજોના ઓછા મૂલ્યાંકનનું નિવારણ) નિયમો, 2007 (Delhi Stamp (Prevention of Under-valuation of Instruments) Rules, 2007); આવકવેરા અધિનિયમ, 2025 (Income-tax Act, 2025) ની કલમ 53, 78 અને 92(2)(m) (જૂની કલમ 43CA, 50C અને 56(2)(x)) તથા કલમ 185, 186, 450 અને 451 (જૂની કલમ 269SS, 269ST, 271D અને 271DA).

મિલકત · મર્યાદા અધિનિયમ, 1963

શું 12 વર્ષ સુધી જમીન પર કબજો રાખનાર વ્યક્તિ તેની માલિક બની જાય છે?

માત્ર કબજો રાખવાથી નહીં. પ્રતિકૂળ કબજા (adverse possession) થી વ્યક્તિ ત્યારે જ માલિક બને છે જો તે જમીન ખુલ્લેઆમ, સતત અને માલિકના માલિકી હકનો ઇનકાર કરીને ખાનગી માલિક સામે 12 વર્ષ, અથવા સરકાર સામે 30 વર્ષ ધરાવે, અને કોર્ટમાં તે કડક રીતે સાબિત કરે. પરવાનગીથી શરૂ થયેલો કબજો, જેમ કે ભાડૂત, લાઇસન્સધારક, રખેવાળ કે પરિવારના સભ્ય તરીકેનો, ગણાતો નથી, પછી તે ગમે તેટલો લાંબો ચાલે.

સમય તે દિવસથી ગણાય છે જે દિવસે કબજો માલિકની વિરુદ્ધનો (hostile) બને, વ્યક્તિ જે દિવસે દાખલ થઈ તે દિવસથી નહીં. મુદત પૂરી થાય ત્યારે મિલકત પાછી મેળવવાનો માલિકનો અધિકાર સમાપ્ત થઈ જાય છે, અને કબજેદાર આ રીતે મેળવેલા માલિકી હકના રક્ષણ માટે દાવો પણ દાખલ કરી શકે છે. માલિકોએ ખાલી જમીનની નિયમિત તપાસ કરવી જોઈએ, તેને વાડ કરવી જોઈએ, નામફેર (mutation) અને મિલકત વેરો પોતાના નામે રાખવો જોઈએ, દરેક ભાડૂતી કે લાઇસન્સ ભાડાની રસીદો સાથે લેખિતમાં કરવું જોઈએ, અને અનધિકૃત કબજો થયાના 12 વર્ષની અંદર, સમય રહેતાં જ, કબજા માટેનો દાવો દાખલ કરવો જોઈએ.

શું કરવું, ક્રમ પ્રમાણે

  1. તમારી ખાલી જમીનની નિયમિત તપાસ કરો અને તેને વાડ કરો.
  2. નામફેર (mutation) અને મિલકત વેરો તમારા પોતાના નામે રાખો.
  3. દરેક ભાડૂતી કે લાઇસન્સ લેખિતમાં કરો અને ભાડાની રસીદો રાખો.
  4. કોઈ પણ અનધિકૃત કબજો ક્યારે શરૂ થયો તે લખી રાખો, કારણ કે સમય તે દિવસથી ગણાય છે જે દિવસે કબજો માલિકની વિરુદ્ધનો બને.
  5. અનધિકૃત કબજો થયાના 12 વર્ષની અંદર, સમય રહેતાં જ, કબજા માટેનો દાવો દાખલ કરો.

કાયદો: મર્યાદા અધિનિયમ, 1963 (Limitation Act, 1963) ની કલમ 27 અને અનુસૂચિના આર્ટિકલ 64, 65 અને 112. Ravinder Kaur Grewal v. Manjit Kaur, (2019) 8 SCC 729.

મિલકત · વિદેશથી પાવર ઓફ એટર્ની

હું વિદેશમાં રહું છું. શું હું પાવર ઓફ એટર્ની (મુખત્યારનામા) મારફતે ભારતમાંની મારી મિલકત વેચી શકું કે તેનો વહીવટ કરી શકું?

હા. વિદેશમાં રહેતી વ્યક્તિ ચોક્કસ (specific) પાવર ઓફ એટર્ની દ્વારા ભારતમાં કોઈ ભરોસાપાત્ર વ્યક્તિને મિલકત વેચવા, ભાડે આપવા કે તેનો વહીવટ કરવા અને વેચાણ દસ્તાવેજ પર સહી કરીને તે રજૂ કરવા માટે અધિકૃત કરી શકે છે. દસ્તાવેજ પર ભારતીય કોન્સ્યુલર અધિકારી અથવા નોટરી સમક્ષ સહી થવી જોઈએ, તે ભારતમાં આવ્યાના ત્રણ મહિનાની અંદર ભારતમાં તેના પર સ્ટેમ્પ લાગવો જોઈએ, અને તે નામ આપેલી મિલકત અને કામો પૂરતો મર્યાદિત હોવો જોઈએ. તે પોતે કોઈ માલિકી તબદીલ કરતો નથી.

કોન્સ્યુલર પ્રમાણીકરણ વધુ સલામત માર્ગ છે, કારણ કે માત્ર વિદેશી નોટરીએ પ્રમાણિત કરેલા દસ્તાવેજો અંગે હાઈકોર્ટોના મત જુદા પડ્યા છે; હેગ કન્વેન્શનના દેશો માટે એપોસ્ટીલ (apostille) કાયદેસરકરણ (legalisation) નું સ્થાન લે છે. ખરીદનારે બિન-નિવાસી અંગેની જોગવાઈ હેઠળ અમલમાં હોય તે દરે કર કાપવો જ પડે, નિવાસી વેચનારને લાગુ પડતા 1 ટકાના દરે નહીં, સિવાય કે વેચનાર ઓછી કપાત માટેનું પ્રમાણપત્ર મેળવે; 01/10/2026 થી વ્યક્તિગત ખરીદનારને આ માટે TAN ની જરૂર નથી. કર ચૂકવ્યા પછી વેચાણની રકમ NRO ખાતામાંથી એક નાણાકીય વર્ષમાં USD 1 મિલિયન સુધી વિદેશ મોકલી શકાય છે. કામ પૂરું થાય એટલે પાવર ઓફ એટર્ની લેખિતમાં રદ કરો.

શું કરવું, ક્રમ પ્રમાણે

  1. ભારતમાં કોઈ ભરોસાપાત્ર વ્યક્તિ પસંદ કરો અને નામ આપેલી મિલકત અને કામો પૂરતો મર્યાદિત ચોક્કસ પાવર ઓફ એટર્ની તૈયાર કરો.
  2. તેના પર ભારતીય કોન્સ્યુલર અધિકારી સમક્ષ સહી કરો, જે વધુ સલામત માર્ગ છે, અથવા નોટરી સમક્ષ સહી કરો.
  3. તે ભારતમાં આવ્યાના ત્રણ મહિનાની અંદર ભારતમાં તેના પર સ્ટેમ્પ લગાવડાવો.
  4. ઓછો કર કપાય તેમ ઇચ્છતા હો તો ઓછી કપાત માટેનું પ્રમાણપત્ર મેળવો, કારણ કે નહીંતર ખરીદનારે અમલમાં હોય તે બિન-નિવાસી દરે કર કાપવો જ પડે.
  5. કર ચૂકવ્યા પછી વેચાણની રકમ NRO ખાતામાંથી વિદેશ મોકલો, અને કામ પૂરું થાય એટલે પાવર ઓફ એટર્ની લેખિતમાં રદ કરો.

કાયદો: નોંધણી અધિનિયમ, 1908 (Registration Act, 1908) ની કલમ 32 અને 33(1)(c); ભારતીય સ્ટેમ્પ અધિનિયમ, 1899 (Indian Stamp Act, 1899) ની કલમ 18; આવકવેરા અધિનિયમ, 2025 (Income-tax Act, 2025) ની કલમ 393(2) અને 395 (જૂની કલમ 195 અને 197); વિદેશી હૂંડિયામણ સંચાલન (અસ્કયામતોનું રેમિટન્સ) નિયમનો, 2016 (Foreign Exchange Management (Remittance of Assets) Regulations, 2016). Suraj Lamp and Industries v. State of Haryana, (2012) 1 SCC 656.

મિલકત · છેતરપિંડી

મિલકતના છેતરપિંડીભર્યા વેચાણનાં ચેતવણીરૂપ ચિહ્નો કયાં છે?

મિલકતની ઘણી છેતરપિંડીઓ રેકર્ડમાં નિશાન છોડી જાય છે. કોઈ પણ ચુકવણી કરતાં પહેલાં વધુ ઝીણવટથી તપાસ કરવાની જરૂર બતાવતાં ચિહ્નો આ છે. સૌથી સામાન્ય ચિહ્નો: ફક્ત ફોટોકૉપી આપતો વેચનાર, સર્કલ રેટ કરતાં ઘણી ઓછી કિંમત, પાવર ઑફ એટર્ની ધારક મારફતે થતું વેચાણ જેમાં મૂળ માલિક (principal) જોવા મળતા નથી, અને એવા દસ્તાવેજો જેમનાં નામ, સહીઓ કે ખસરા નંબરો રેકર્ડ સાથે મેળ ખાતાં નથી.

બીજાં ચિહ્નો: વેચનાર કહે કે મૂળ માલિકી દસ્તાવેજ ખોવાઈ ગયો છે, અથવા આંશિક ચુકવણી રોકડમાં લેવાનો આગ્રહ રાખે; વેચનારે મિલકત તાજેતરમાં જ મેળવી હોય, અથવા વેચનારના નામે મ્યુટેશન ઉતાવળે થયું હોય; દસ્તાવેજો વચ્ચે સહીઓ, ફોટોગ્રાફ, નામ કે પિતાનાં નામ જુદાં હોય; દસ્તાવેજમાંનું ક્ષેત્રફળ કે હદ મહેસૂલી રેકર્ડ કે સ્થળ સાથે મેળ ન ખાય; વેચનાર સિવાય બીજા કોઈનો કબજો હોય, અથવા ભાડૂતને વેચાણની જાણ ન હોય; એક જ મિલકત બે વેચાણ કરારમાં, કે પડતર દાવામાં દેખાય; મિલકત એવા બિલ્ડર પ્રોજેક્ટમાં હોય જ્યાં બિલ્ડરે સત્તામંડળનાં લેણાં ભર્યાં ન હોય અથવા પ્રોજેક્ટ RERA હેઠળ નોંધાયેલો ન હોય; સ્ટેમ્પ પેપર, નોંધણીનું શેરો કે પ્રમાણિત નકલ સબ-રજિસ્ટ્રારના પોતાના રેકર્ડ સાથે મેળ ન ખાય; અને તપાસ પૂરી થાય તે પહેલાં ઝડપથી સોદો પૂરો કરવાનું દબાણ.

શું કરવું, ક્રમ પ્રમાણે

  1. માલિકીના મૂળ દસ્તાવેજો જોવા માગો, અને તેમને સબ-રજિસ્ટ્રારના પોતાના રેકર્ડ સાથે સરખાવો.
  2. વેચાણ પાવર ઑફ એટર્ની ધારક મારફતે થતું હોય તો માલિકને રૂબરૂ કે વીડિયો કૉલ પર મળો.
  3. દસ્તાવેજ, મહેસૂલી રેકર્ડ અને સ્થળ વચ્ચે નામ, સહીઓ, ક્ષેત્રફળ, હદ અને ખસરા નંબરો મેળવી જુઓ.
  4. કંઈ પણ ચૂકવતાં પહેલાં કબજો, પડતર દાવા અને અગાઉના વેચાણ કરારો તપાસો.
  5. ગમે તેટલું દબાણ હોય, તપાસ પૂરી થાય તે પહેલાં સોદો પૂરો ન કરો.

કાયદો: મિલકત તબદીલી અધિનિયમ, 1882 (Transfer of Property Act, 1882) ની કલમ 54 (Rs. 100 કે તેથી વધુ કિંમતની સ્થાવર મિલકતનું વેચાણ ફક્ત નોંધાયેલા દસ્તાવેજથી જ થાય છે). વધુ વાંચો: મિલકતના માલિકી હકની ચકાસણી: ચેતવણીરૂપ ચિહ્નો.

ભાડે આપવું અને લેવું

મકાનમાલિકો, ભાડૂઆતો અને એ નિયમો જે બેમાંથી કોઈ પક્ષ વાંચતો નથી.

ભાડૂતી · નોંધણી અધિનિયમ

ભાડા કરાર 11 મહિનાના કેમ હોય છે? શું તે કાયદાની જરૂરિયાત છે?

તે જરૂરિયાત નથી; તે એક સગવડ છે. એક વર્ષ કે તેથી વધુ સમયના ભાડાપટ્ટાની નોંધણી કરાવવી જ પડે અને તેના પર તબદીલી (conveyance) ના દરે સ્ટેમ્પ લગાવવો પડે, જ્યારે 11 મહિનાનો કરાર એવી ભાડૂતી છે જે નોંધણી વગર કાયદેસર રીતે કરી શકાય છે. મકાનમાલિક અને ભાડૂતને ત્રણ વર્ષનો નોંધાયેલો ભાડાપટ્ટો કરતાં કશું રોકતું નથી.

11 મહિનાના કરાર પર પણ સ્ટેમ્પ લગાવવો જ પડે, દિલ્હીમાં સરેરાશ વાર્ષિક ભાડાના બે ટકાના દરે, અને સ્ટેમ્પ વગરનો કરાર ડ્યુટી અને દંડ ચૂકવાય નહીં ત્યાં સુધી પુરાવામાં સ્વીકાર્ય નથી. નોટરાઇઝેશન એ નોંધણી નથી અને તેનું સ્થાન લઈ શકતું નથી.

શું કરવું, ક્રમ પ્રમાણે

  1. પહેલાં મુદત નક્કી કરો: એક વર્ષ કે તેથી વધુ સમયના ભાડાપટ્ટાની નોંધણી કરાવવી જ પડે, જ્યારે 11 મહિનાનો કરાર નોંધણી વગર કાયદેસર રીતે કરી શકાય છે.
  2. 11 મહિનાના કરાર પર પણ સ્ટેમ્પ ડ્યુટી ચૂકવો, દિલ્હીમાં સરેરાશ વાર્ષિક ભાડાના બે ટકાના દરે.
  3. જો તમે બંને એક વર્ષ કે તેથી વધુની મુદત ઇચ્છતા હો, જેમ કે ત્રણ વર્ષ, તો ભાડાપટ્ટાની નોંધણી કરાવો અને તેના પર તબદીલી (conveyance) ના દરે સ્ટેમ્પ લગાવો.
  4. નોટરાઇઝેશન પર આધાર ન રાખો, કારણ કે તે નોંધણી નથી અને તેનું સ્થાન લઈ શકતું નથી.
  5. સ્ટેમ્પવાળી અસલ નકલ સલામત રાખો, કારણ કે સ્ટેમ્પ વગરનો કરાર ડ્યુટી અને દંડ ચૂકવાય નહીં ત્યાં સુધી પુરાવામાં સ્વીકાર્ય નથી.

કાયદો: નોંધણી અધિનિયમ, 1908 (Registration Act, 1908) ની કલમ 17(1)(d) અને કલમ 49; મિલકત તબદીલી અધિનિયમ, 1882 (Transfer of Property Act, 1882) ની કલમ 107; દિલ્હીને લાગુ પડતા ભારતીય સ્ટેમ્પ અધિનિયમ, 1899 (Indian Stamp Act, 1899) ની અનુસૂચિ I-A.

ભાડૂતી · સિક્યોરિટી ડિપોઝિટ

મકાનમાલિક મારી સિક્યોરિટી ડિપોઝિટ પાછી આપતા નથી. હું શું કરી શકું?

કરારની સંબંધિત કલમ ટાંકીને લેખિત માગણી મોકલો, પછી વસૂલાતનો દીવાની દાવો દાખલ કરો, જે લેખિત કરાર પર આધારિત નાણાંના દાવા માટે સમરી દાવા તરીકે ચાલી શકે છે. ડિપોઝિટ પરત મળવાપાત્ર છે, અને તેમાંથી માત્ર તે જ કપાત થઈ શકે જેની કરાર વાસ્તવિક નુકસાન અને ન ચૂકવેલી બાકી રકમ માટે છૂટ આપે, સામાન્ય ઘસારા માટે નહીં.

રોકી રાખેલી ડિપોઝિટ માટે પોલીસ સામાન્ય રીતે FIR નોંધતી નથી, સિવાય કે શરૂઆતથી જ છેતરપિંડી હોય. તમે જગ્યા છોડો તે દિવસે તેના તારીખવાળા ફોટા લો અને લેખિત પહોંચ લઈને ચાવીઓ સોંપો.

શું કરવું, ક્રમ પ્રમાણે

  1. તમે જગ્યા છોડો તે દિવસે તેના તારીખવાળા ફોટા લો અને લેખિત પહોંચ લઈને ચાવીઓ સોંપો.
  2. ડિપોઝિટની કલમ અને તેમાં મંજૂર કપાતો જાણવા કરાર વાંચો; તે કપાતો વાસ્તવિક નુકસાન અને ન ચૂકવેલી બાકી રકમ માટે છે, સામાન્ય ઘસારા માટે નહીં.
  3. તે કલમ ટાંકીને મકાનમાલિકને લેખિત માગણી મોકલો, અને પહોંચ્યાના પુરાવા સાથે તેની નકલ રાખો.
  4. ડિપોઝિટ હજુ પણ પાછી ન મળે તો વસૂલાતનો દીવાની દાવો દાખલ કરો; લેખિત કરાર પર આધારિત નાણાંનો દાવો સમરી દાવા તરીકે ચાલી શકે છે.
  5. પોલીસ પાસે ત્યારે જ જાઓ જ્યારે શરૂઆતથી જ છેતરપિંડી હોય, કારણ કે રોકી રાખેલી ડિપોઝિટ માટે તેઓ સામાન્ય રીતે FIR નોંધતા નથી.

કાયદો: ભારતીય કરાર અધિનિયમ, 1872 (Indian Contract Act, 1872) ની કલમ 73; દીવાની કાર્યવાહી સંહિતા, 1908 (Code of Civil Procedure, 1908) નો ઓર્ડર XXXVII.

ભાડૂતી · કલમ 106, મિલકત તબદીલી અધિનિયમ

કરાર પૂરો થયા પછી પણ મારો ભાડૂત જગ્યા ખાલી કરતો નથી. દિલ્હીમાં ભાડૂતને કેવી રીતે ખાલી કરાવવો?

મહિને રૂ. 3,500 થી વધુ ભાડા માટે, મિલકત તબદીલી અધિનિયમ (Transfer of Property Act) ની કલમ 106 હેઠળ ભાડૂતી સમાપ્ત કરતી લેખિત નોટિસ બજાવો, અને તેની મુદત પૂરી થયે દીવાની કોર્ટમાં કબજા અને ગેરકાયદે કબજા બદલના વળતર (mesne profits) માટે દાવો દાખલ કરો. તાળાં બદલવાં, પાણી કે વીજળી કાપવી, અથવા જગ્યા પર માણસો મોકલવા ગેરકાયદેસર છે અને તેનાથી મકાનમાલિક સામે ફોજદારી ફરિયાદો અને મનાઈહુકમ થઈ શકે છે.

મુદત પછી પણ રહેનાર ભાડૂત બજાર ભાડાના દરે નુકસાની માટે જવાબદાર છે, જે કોર્ટો સહેલાઈથી મંજૂર કરે છે. જ્યાં ભાડું રૂ. 3,500 કે તેથી ઓછું હોય, ત્યાં દિલ્હી ભાડા નિયંત્રણ અધિનિયમ (Delhi Rent Control Act) લાગુ પડે છે અને ખાલી કરાવવાની કાર્યવાહી માત્ર તેમાં જણાવેલાં કારણોસર રેન્ટ કંટ્રોલર સમક્ષ જ થઈ શકે છે.

શું કરવું, ક્રમ પ્રમાણે

  1. પહેલાં માસિક ભાડું તપાસો: રૂ. 3,500 થી વધુ હોય તો મિલકત તબદીલી અધિનિયમનો માર્ગ લાગુ પડે છે, અને રૂ. 3,500 કે તેથી ઓછું હોય તો દિલ્હી ભાડા નિયંત્રણ અધિનિયમ લાગુ પડે છે.
  2. મિલકત તબદીલી અધિનિયમની કલમ 106 હેઠળ ભાડૂતી સમાપ્ત કરતી લેખિત નોટિસ બજાવો, અને બજવણીનો પુરાવો રાખો.
  3. નોટિસની મુદત પૂરી થાય ત્યારે દીવાની કોર્ટમાં કબજા અને ગેરકાયદે કબજા બદલના વળતર (mesne profits) માટે દાવો દાખલ કરો, અને મુદત પછીના રહેઠાણ માટે બજાર ભાડાના દરે નુકસાની માગો.
  4. તાળાં બદલવાં, પાણી કે વીજળી કાપવી અથવા જગ્યા પર માણસો મોકલવાનું ટાળો, કારણ કે તે ગેરકાયદેસર છે અને ફોજદારી ફરિયાદો તથા મનાઈહુકમ નોતરે છે.
  5. જ્યાં ભાડું રૂ. 3,500 કે તેથી ઓછું હોય ત્યાં દિલ્હી ભાડા નિયંત્રણ અધિનિયમમાં જણાવેલાં કારણોસર રેન્ટ કંટ્રોલરને અરજી કરો.

કાયદો: મિલકત તબદીલી અધિનિયમ, 1882 (Transfer of Property Act, 1882) ની કલમ 106 અને 111; દિલ્હી ભાડા નિયંત્રણ અધિનિયમ, 1958 (Delhi Rent Control Act, 1958) ની કલમ 3(c) અને 14.

ભાડૂતી · દિલ્હી ભાડા નિયંત્રણ અધિનિયમ

શું દિલ્હી ભાડા નિયંત્રણ અધિનિયમ (Delhi Rent Control Act) મારા ફ્લેટને લાગુ પડે છે? રૂ. 3,500 નો નિયમ શું છે?

આ અધિનિયમ માત્ર ત્યાં જ લાગુ પડે છે જ્યાં માસિક ભાડું રૂ. 3,500 સુધીનું હોય; તેવા ભાડૂતોને માત્ર કલમ 14 માં જણાવેલાં કારણોસર જ ખાલી કરાવી શકાય, જેમાં ખરેખરી જરૂરિયાત (bona fide need), ભાડું ન ચૂકવવું અને પેટા-ભાડે આપવું સામેલ છે, અને ભાડા વધારાની ઉપલી મર્યાદા દર ત્રણ વર્ષે દસ ટકા છે. બીજી તમામ ભાડૂતીઓ કરાર અને મિલકત તબદીલી અધિનિયમ (Transfer of Property Act) દ્વારા સંચાલિત થાય છે.

ભાડૂતવાળી મિલકત ખરીદનાર મકાનમાલિક પાંચ વર્ષ સુધી ખરેખરી જરૂરિયાતના આધારે ખાલી કરાવવાની માગણી કરી શકે નહીં. દિલ્હીએ મોડલ ટેનન્સી અધિનિયમ, 2021 (Model Tenancy Act, 2021) અપનાવ્યો નથી.

શું કરવું, ક્રમ પ્રમાણે

  1. માસિક ભાડું તપાસો: દિલ્હી ભાડા નિયંત્રણ અધિનિયમ માત્ર ત્યાં જ લાગુ પડે છે જ્યાં તે રૂ. 3,500 સુધીનું હોય.
  2. ભાડું વધારે હોય તો કરાર અને મિલકત તબદીલી અધિનિયમ જુઓ, કારણ કે બીજી તમામ ભાડૂતીઓ તેમના દ્વારા સંચાલિત થાય છે.
  3. યાદ રાખો કે આ અધિનિયમ હેઠળના ભાડૂતને માત્ર કલમ 14 માં જણાવેલાં કારણોસર જ ખાલી કરાવી શકાય, જેમાં ખરેખરી જરૂરિયાત, ભાડું ન ચૂકવવું અને પેટા-ભાડે આપવું સામેલ છે.
  4. તપાસો કે આ અધિનિયમ હેઠળનો કોઈ પણ ભાડા વધારો દર ત્રણ વર્ષે દસ ટકાની અંદર રહે છે.
  5. નોંધ લો કે ભાડૂતવાળી મિલકત ખરીદનાર મકાનમાલિક પાંચ વર્ષ સુધી ખરેખરી જરૂરિયાતના આધારે ખાલી કરાવવાની માગણી કરી શકે નહીં.

કાયદો: દિલ્હી ભાડા નિયંત્રણ અધિનિયમ, 1958 (Delhi Rent Control Act, 1958) ની કલમ 3(c), 6A, 14 અને 14(6).

ભાડૂતી · દિલ્હી પોલીસ

શું દિલ્હીમાં ભાડૂતનું પોલીસ વેરિફિકેશન ફરજિયાત છે?

હા. દિલ્હી પોલીસના આદેશો મુજબ દરેક મકાનમાલિકે ભાડૂતની વિગતો સ્થાનિક પોલીસ સ્ટેશનમાં આપવી જરૂરી છે, જે દિલ્હી પોલીસની વેબસાઇટ પર ઓનલાઇન કરી શકાય છે, અને તેમ ન કરવું એ કાયદેસર આદેશની અવજ્ઞા તરીકે સજાપાત્ર છે. પહોંચ કરાર સાથે રાખો.

આ જ વાત પેઇંગ ગેસ્ટ અને ઘરકામ કરનારા કર્મચારીઓને લાગુ પડે છે. PG એ ભાડાપટ્ટો નહીં પણ લાઇસન્સ છે, અને PG માં રહેનારાઓના અધિકારો રસીદ અને ઘરના નિયમો પર આધાર રાખે છે; PG ડિપોઝિટની વસૂલાત ગ્રાહક આયોગ સમક્ષ થઈ શકે છે, કારણ કે PG એ પૈસા લઈને અપાતી સેવા છે.

શું કરવું, ક્રમ પ્રમાણે

  1. જગ્યા ભાડે આપો ત્યારે ભાડૂતની વિગતો મેળવો.
  2. તે સ્થાનિક પોલીસ સ્ટેશનમાં, અથવા દિલ્હી પોલીસની વેબસાઇટ પર ઓનલાઇન આપો, કારણ કે દિલ્હી પોલીસના આદેશો મુજબ દરેક મકાનમાલિકે તેમ કરવું જરૂરી છે.
  3. પહોંચ ભાડા કરાર સાથે રાખો.
  4. પેઇંગ ગેસ્ટ અને ઘરકામ કરનારા કર્મચારીઓ માટે પણ તેમ જ કરો, કારણ કે તેમ ન કરવું એ કાયદેસર આદેશની અવજ્ઞા તરીકે સજાપાત્ર છે.

કાયદો: દિલ્હી પોલીસ અધિનિયમ, 1978 (Delhi Police Act, 1978) ની કલમ 28; ભારતીય ન્યાય સંહિતા, 2023 (Bharatiya Nyaya Sanhita, 2023) ની કલમ 223; ભારતીય સુખાધિકાર અધિનિયમ, 1882 (Indian Easements Act, 1882) ની કલમ 52.

ભાડૂઆત · કલમ 109, TPA

શું મારો ભાડૂત મને મારી મિલકત વેચતાં રોકી શકે?

ના. માલિક ભાડે આપેલી મિલકત વેચી શકે છે. ખરીદનાર તે ભાડૂઆતને આધીન રહીને મિલકત લે છે: તેથી વિરુદ્ધનો કોઈ કરાર ન હોય તો, ખરીદનાર ભાડાપટા હેઠળ મકાનમાલિકના હકોમાં આવી જાય છે, અને ભાડૂતના હકો નવા માલિક સામે ચાલુ રહે છે.

ભાડૂત વેચાણ રોકી શકતો નથી, પણ વેચાણથી ભાડૂઆતનો અંત પણ આવતો નથી; ખાલી કબજો ઇચ્છતા ખરીદનારે ખાલી કરાવવાનો સામાન્ય માર્ગ અપનાવવો પડે. તબદીલી પહેલાં બાકી નીકળેલું ભાડું મેળવવાનો ખરીદનારને હક નથી, અને જે ભાડૂત વેચાણની જાણ વિના જૂના મકાનમાલિકને ભાડું ચૂકવે તેણે તે ફરીથી ખરીદનારને ચૂકવવું પડતું નથી. ફક્ત વેચી દેવાથી વેચનાર ભાડાપટાની જવાબદારીઓમાંથી છૂટી જતો નથી, સિવાય કે ભાડૂત ખરીદનારને જવાબદાર વ્યક્તિ ગણવાનું પસંદ કરે.

શું કરવું, ક્રમ પ્રમાણે

  1. ખરીદનારને ભાડૂઆતની જાણ કરો અને ભાડાપટાની નકલ તથા ભાડાનો રેકર્ડ આપો.
  2. વેચાણ દસ્તાવેજમાં નોંધો કે મિલકત હાલની ભાડૂઆતને આધીન રહીને વેચાય છે.
  3. ભાડૂતને વેચાણની અને હવે કોને ભાડું ચૂકવવાનું છે તેની લેખિતમાં જાણ કરો.
  4. વેચાણ પહેલાં બાકી નીકળેલા ભાડાનો હિસાબ વેચનાર અને ભાડૂત વચ્ચે પતાવો; તેનો હક ખરીદનારને નથી.

કાયદો: મિલકત તબદીલી અધિનિયમ, 1882 (Transfer of Property Act, 1882) ની કલમ 109. વધુ વાંચો: ભાડાપટા, ભાડૂઆત અને ખાલી કરાવવું.

વારસો અને કુટુંબની મિલકત

નોમિની, દીકરીઓ, વસિયતનામાં અને "વડીલોપાર્જિત" નો ખરો અર્થ.

ઉત્તરાધિકાર · નોમિની

શું અવસાન પછી નોમિની ફ્લેટ કે બેંક ખાતાનો માલિક બની જાય છે?

ના. નોમિની સંપત્તિ મેળવે છે અને તેને કાનૂની વારસદારો માટે ધારણ કરે છે; માલિકી વસિયતનામા મુજબ અથવા, જો તે ન હોય તો, ઉત્તરાધિકારના કાયદા મુજબ તબદીલ થાય છે. નોમિનેશન વસિયતનામાને ઉપરવટ જતું નથી, અને જે નોમિની પૈસા પોતાની પાસે રાખી લે તે વારસદારોને જવાબ આપવા બંધાયેલો છે.

હાઉસિંગ સોસાયટીના ફ્લેટ, શેર, વીમા અને પ્રોવિડન્ટ ફંડ માટે પણ આ જ સાચું છે. જો તમે ઇચ્છતા હો કે નોમિની જ માલિક બને તો વસિયતનામું બનાવો.

શું કરવું, ક્રમ પ્રમાણે

  1. મૃતકે વસિયતનામું છોડ્યું છે કે નહીં તે જાણો, કારણ કે માલિકી વસિયતનામા મુજબ અથવા, જો તે ન હોય તો, ઉત્તરાધિકારના કાયદા મુજબ તબદીલ થાય છે.
  2. ફ્લેટ, બેંક ખાતા, શેર, વીમા કે પ્રોવિડન્ટ ફંડના નોમિનીને એવી વ્યક્તિ ગણો જે સંપત્તિ કાનૂની વારસદારો માટે ધારણ કરવા મેળવે છે.
  3. નોમિનીને લેખિતમાં કહો કે વારસદારોને હિસાબ આપે, કારણ કે જે નોમિની પૈસા પોતાની પાસે રાખી લે તે તેમને જવાબ આપવા બંધાયેલો છે.
  4. વીમા માટે તપાસો કે નોમિની લાભાર્થી નોમિની (beneficiary nominee) છે કે નહીં, જેના માટે વીમા અધિનિયમ, 1938 (Insurance Act, 1938) ની કલમ 39 મર્યાદિત અપવાદ કરે છે.
  5. જો તમે ઇચ્છતા હો કે તમારો પોતાનો નોમિની જ માલિક બને તો વસિયતનામું બનાવો.

કાયદો: Shakti Yezdani v. Jayanand Jayant Salgaonkar, (2024) 4 SCC 642; લાભાર્થી નોમિનીના મર્યાદિત અપવાદ માટે વીમા અધિનિયમ, 1938 (Insurance Act, 1938) ની કલમ 39. વધુ વાંચો: વસિયત અને ઉત્તરાધિકાર.

ઉત્તરાધિકાર · હિંદુ ઉત્તરાધિકાર અધિનિયમ

શું પરિણીત દીકરીનો તેના પિતાની મિલકતમાં હિસ્સો છે?

હા. દીકરી વડીલોપાર્જિત મિલકતમાં જન્મથી જ સહદાયાદ (coparcener) છે અને તેના અધિકારો દીકરા જેટલા જ છે, તે પરિણીત હોય કે ન હોય અને પિતા 2005 માં હયાત હોય કે ન હોય. પિતાની સ્વઉપાર્જિત મિલકતમાં, જો તેઓ વસિયતનામા વગર અવસાન પામે તો તેને તેના ભાઈઓ અને માતા સાથે સરખો હિસ્સો મળે છે; જો તેઓ વસિયતનામું છોડી જાય, તો તે લાગુ પડે છે.

જે કૌટુંબિક ગોઠવણ પર દીકરીએ સહી ન કરી હોય તેનાથી તેનો હિસ્સો નિષ્ફળ કરી શકાતો નથી. નામફેર (mutation) વખતે દીકરીઓ પાસેથી મેળવેલા હકત્યાગ દસ્તાવેજો (relinquishment deeds) પાછળથી થતા મુકદ્દમાઓનું સૌથી સામાન્ય કારણ છે.

શું કરવું, ક્રમ પ્રમાણે

  1. જાણો કે મિલકત વડીલોપાર્જિત છે કે તમારા પિતાની સ્વઉપાર્જિત મિલકત.
  2. વડીલોપાર્જિત મિલકતમાં જન્મથી સહદાયાદ તરીકેના તમારા અધિકારનો દાવો કરો, જે દીકરાના અધિકાર જેટલો જ છે, તમે પરિણીત હો કે ન હો.
  3. તપાસો કે તમારા પિતાએ સ્વઉપાર્જિત મિલકત માટે વસિયતનામું છોડ્યું છે કે નહીં: તે ન હોય તો તમને તમારા ભાઈઓ અને માતા સાથે સરખો હિસ્સો મળે છે, અને તે હોય તો વસિયતનામું લાગુ પડે છે.
  4. નામફેર વખતે તમારી સામે મુકાયેલો કોઈ પણ હકત્યાગ દસ્તાવેજ સહી કરતા પહેલાં વાંચો, કારણ કે આવા દસ્તાવેજો પાછળથી થતા મુકદ્દમાઓનું સૌથી સામાન્ય કારણ છે.
  5. યાદ રાખો કે જે કૌટુંબિક ગોઠવણ પર તમે સહી ન કરી હોય તે તમારો હિસ્સો નિષ્ફળ કરી શકતી નથી.

કાયદો: 2005 માં સુધારેલા હિંદુ ઉત્તરાધિકાર અધિનિયમ, 1956 (Hindu Succession Act, 1956) ની કલમ 6 અને 8; Vineeta Sharma v. Rakesh Sharma, (2020) 9 SCC 1. વધુ વાંચો: વસિયત અને ઉત્તરાધિકાર.

ઉત્તરાધિકાર · જીવનસાથી

પતિની મિલકતમાં પત્નીના અધિકારો શું છે, અને શું તે પત્નીની સંમતિ વગર તે વેચી શકે?

પોતાના જીવનકાળ દરમિયાન પતિ પોતાની સ્વઉપાર્જિત મિલકત પત્નીની સંમતિ વગર વેચી શકે છે; તેમાં પત્નીની કોઈ માલિકી નથી. વસિયતનામા વગર પતિનું અવસાન થાય ત્યારે તે વર્ગ I ની વારસદાર છે અને સંતાનો તથા પતિની માતા સાથે સરખો હિસ્સો મેળવે છે. ઘરેલુ હિંસા અધિનિયમ (Domestic Violence Act) હેઠળ તેને સહિયારા ઘર (shared household) માં રહેવાનો અધિકાર છે, પણ સસરાની મિલકતમાં કોઈ માલિકી નથી.

પતિના પૈસાથી પત્નીના નામે ખરીદેલી મિલકત પત્નીની છે, સિવાય કે બેનામીનો દાવો સાબિત થાય, જેની હવે સાંકડી હદમાં જ છૂટ છે.

શું કરવું, ક્રમ પ્રમાણે

  1. જાણો કે મિલકત તમારા પતિની સ્વઉપાર્જિત મિલકત છે કે નહીં, જે તેઓ પોતાના જીવનકાળમાં તમારી સંમતિ વગર વેચી શકે છે.
  2. ઘરેલુ હિંસા અધિનિયમ હેઠળ સહિયારા ઘરમાં રહેવાના તમારા અધિકારનો આધાર લો, જોકે તે તમારા સસરાની મિલકતમાં કોઈ માલિકી આપતો નથી.
  3. જો તેઓ વસિયતનામા વગર અવસાન પામે તો વર્ગ I ના વારસદાર તરીકે, સંતાનો અને તેમની માતા સાથે સરખા, તમારા હિસ્સાનો દાવો કરો.
  4. તેમના પૈસાથી તમારા નામે ખરીદેલી કોઈ પણ મિલકતના કાગળો સાચવી રાખો; તે તમારી છે, સિવાય કે બેનામીનો દાવો સાબિત થાય.

કાયદો: હિંદુ ઉત્તરાધિકાર અધિનિયમ, 1956 (Hindu Succession Act, 1956) ની કલમ 8 થી 10; ઘરેલુ હિંસાથી મહિલાઓનું રક્ષણ અધિનિયમ, 2005 (Protection of Women from Domestic Violence Act, 2005) ની કલમ 17; બેનામી મિલકત વ્યવહાર પ્રતિબંધ અધિનિયમ, 1988 (Prohibition of Benami Property Transactions Act, 1988) ની કલમ 2(9).

ઉત્તરાધિકાર · વડીલોપાર્જિત મિલકત

વડીલોપાર્જિત મિલકત શું છે, અને શું મારા પિતા મારી સંમતિ વગર તે વેચી શકે?

વડીલોપાર્જિત મિલકત એ પિતા, દાદા કે પરદાદા પાસેથી અવિભાજિત રૂપે વારસામાં મળેલી મિલકત છે; દીકરીઓ સહિત દરેક સહદાયાદ (coparcener) નો તેમાં જન્મથી અધિકાર છે, અને કર્તા તે માત્ર કાનૂની જરૂરિયાત માટે અથવા પરિવારના લાભ માટે જ વેચી શકે છે. પિતાને વિભાજન પછી 1956 ના અધિનિયમ હેઠળ પોતાના પિતા પાસેથી વારસામાં મળેલી, અથવા તેમણે જાતે મેળવેલી મિલકત તેમની સ્વઉપાર્જિત મિલકત છે અને તેઓ તે મુક્તપણે વેચી શકે છે કે વસિયતથી આપી શકે છે.

કૌટુંબિક વિવાદોમાં વડીલોપાર્જિત તરીકે વર્ણવાતી મોટા ભાગની મિલકત હકીકતમાં સ્વઉપાર્જિત હોય છે. આ પ્રશ્નનો નિર્ણય માલિકી હકની સાંકળ (chain of title) થી થાય છે, પરિવાર ત્યાં કેટલા સમયથી રહે છે તેનાથી નહીં.

શું કરવું, ક્રમ પ્રમાણે

  1. માલિકી હકના કાગળો ભેગા કરો અને માલિકી હકની સાંકળ શોધી કાઢો, કારણ કે પ્રશ્નનો નિર્ણય તેનાથી થાય છે, પરિવાર ત્યાં કેટલા સમયથી રહે છે તેનાથી નહીં.
  2. તપાસો કે મિલકત પિતા, દાદા કે પરદાદા પાસેથી અવિભાજિત રૂપે વારસામાં મળી હતી કે નહીં, કારણ કે તે જ તેને વડીલોપાર્જિત બનાવે છે.
  3. તમારા પિતાએ જાતે મેળવેલી, અથવા વિભાજન પછી 1956 ના અધિનિયમ હેઠળ પોતાના પિતા પાસેથી વારસામાં મેળવેલી મિલકતને સ્વઉપાર્જિત ગણો, જે તેઓ મુક્તપણે વેચી શકે છે કે વસિયતથી આપી શકે છે.
  4. જો મિલકત વડીલોપાર્જિત હોય, તો પૂછો કે કર્તા દ્વારા થતું વેચાણ કાનૂની જરૂરિયાત માટે છે કે પરિવારના લાભ માટે, કારણ કે માત્ર આ જ આધારો પર તે વેચી શકે છે.

કાયદો: હિંદુ ઉત્તરાધિકાર અધિનિયમ, 1956 (Hindu Succession Act, 1956) ની કલમ 6 અને 8; સહદાયિત્વ (coparcenary) નો મિતાક્ષર કાયદો.

ઉત્તરાધિકાર · પરિવારની અંદર તબદીલી

વસિયતનામું, બક્ષિસ દસ્તાવેજ (gift deed) કે હકત્યાગ દસ્તાવેજ (relinquishment deed): સંતાનને મિલકત તબદીલ કરવા માટે કયું વધુ સારું છે?

વસિયતનામા પર કોઈ સ્ટેમ્પ ડ્યુટી લાગતી નથી, તે માત્ર અવસાન પછી જ અમલમાં આવે છે અને બદલી શકાય છે; બક્ષિસ દસ્તાવેજ તરત તબદીલી કરે છે પણ દિલ્હીમાં માતાપિતા અને સંતાન વચ્ચે પણ તેના પર તબદીલી (conveyance) ની પૂરી ડ્યુટી લાગે છે, અને તે રદ કરવો ખૂબ અઘરો છે; હકત્યાગ દસ્તાવેજ માત્ર હાલના સહ-માલિકો વચ્ચે જ થઈ શકે છે અને તેમાં સ્ટેમ્પ પેટે રૂ. 1,000 અને નોંધણી પેટે રૂ. 1,000 લાગે છે.

સંતાન માટે જોગવાઈ કરવા માગતા એકમાત્ર માલિક માટે સામાન્ય રીતે નોંધાયેલું વસિયતનામું યોગ્ય છે. વારસામાં મળેલી મિલકતની અંદરોઅંદર વહેંચણી કરતા વારસદારો માટે હકત્યાગ અથવા નોંધાયેલી કૌટુંબિક સમજૂતી (family settlement) યોગ્ય દસ્તાવેજ છે.

શું કરવું, ક્રમ પ્રમાણે

  1. પહેલાં નક્કી કરો કે તમે સંતાન માટે જોગવાઈ કરતા એકમાત્ર માલિક છો કે વારસામાં મળેલી મિલકતની અંદરોઅંદર વહેંચણી કરતા વારસદારો.
  2. તમે એકમાત્ર માલિક હો તો નોંધાયેલું વસિયતનામું બનાવો, કારણ કે તેના પર કોઈ સ્ટેમ્પ ડ્યુટી લાગતી નથી, તે માત્ર અવસાન પછી જ અમલમાં આવે છે અને બદલી શકાય છે.
  3. તરત તબદીલી જોઈતી હોય તો જ બક્ષિસ દસ્તાવેજ પસંદ કરો, કારણ કે દિલ્હીમાં તેના પર તબદીલીની પૂરી ડ્યુટી લાગે છે અને તે રદ કરવો ખૂબ અઘરો છે.
  4. વારસામાં મળેલી મિલકતની વહેંચણી માટે હાલના સહ-માલિકો વચ્ચે હકત્યાગ દસ્તાવેજ, સ્ટેમ્પ પેટે રૂ. 1,000 અને નોંધણી પેટે રૂ. 1,000 ના ખર્ચે, અથવા નોંધાયેલી કૌટુંબિક સમજૂતી વાપરો.

કાયદો: મિલકત તબદીલી અધિનિયમ, 1882 (Transfer of Property Act, 1882) ની કલમ 122 થી 126; ભારતીય ઉત્તરાધિકાર અધિનિયમ, 1925 (Indian Succession Act, 1925) ની કલમ 59 થી 63; દિલ્હીને લાગુ પડતા ભારતીય સ્ટેમ્પ અધિનિયમ, 1899 (Indian Stamp Act, 1899) ની અનુસૂચિ I-A. સંબંધિત: ખાનગી ટ્રસ્ટ દ્વારા સંપત્તિની જાળવણી.

ઉત્તરાધિકાર · વસિયતનામાં અને પ્રોબેટ

શું દિલ્હીમાં વસિયતનામું માન્ય ગણાય તે માટે તેની નોંધણી કે પ્રોબેટ કરાવવું જ પડે?

બેમાંથી એકેય ફરજિયાત નથી. વસિયત કરનારે સહી કરેલું અને બે સાક્ષીઓએ સાક્ષી તરીકે સહી કરેલું વસિયતનામું નોંધણી વગર માન્ય છે, અને દિલ્હીમાં હિંદુ વસિયતનામાં માટે પ્રોબેટ ફરજિયાત નથી, જોકે બેંકો, DDA અને હાઉસિંગ સોસાયટીઓ ઘણી વાર તેનો આગ્રહ રાખે છે. કોઈ પણ સબ-રજિસ્ટ્રારની કચેરીમાં નોંધણી નજીવી ફીમાં થાય છે અને તેનાથી બનાવટના આક્ષેપો કરવા ઘણા અઘરા બને છે.

પ્રોબેટ જિલ્લા ન્યાયાધીશ અથવા હાઈકોર્ટને અરજી કરીને મેળવાય છે, તેનો વિરોધ ન થાય તો છ થી અઢાર મહિના લાગે છે, અને તેના પર મૂલ્ય આધારિત (ad valorem) કોર્ટ ફી લાગે છે. અસલ વસિયતનામું એવી જગ્યાએ રાખો જ્યાં એક્ઝિક્યુટર (વસિયતનો વહીવટકર્તા) તે શોધી શકે.

શું કરવું, ક્રમ પ્રમાણે

  1. વસિયતનામા પર સહી કરો અને બે સાક્ષીઓ પાસે સાક્ષી તરીકે સહી કરાવો, જેનાથી તે નોંધણી વગર માન્ય બને છે.
  2. બનાવટના આક્ષેપો ઘણા અઘરા બને તે માટે કોઈ પણ સબ-રજિસ્ટ્રારની કચેરીમાં નજીવી ફી ભરીને તેની નોંધણી કરાવો.
  3. અસલ વસિયતનામું એવી જગ્યાએ રાખો જ્યાં એક્ઝિક્યુટર તે શોધી શકે.
  4. બેંક, DDA કે હાઉસિંગ સોસાયટીને પૂછો કે તે પ્રોબેટનો આગ્રહ રાખે છે કે નહીં, જોકે દિલ્હીમાં હિંદુ વસિયતનામાં માટે પ્રોબેટ ફરજિયાત નથી.
  5. જ્યાં પ્રોબેટની જરૂર હોય ત્યાં જિલ્લા ન્યાયાધીશ અથવા હાઈકોર્ટને તેના માટે અરજી કરો, અને વિરોધ ન થાય તો છ થી અઢાર મહિના તથા મૂલ્ય આધારિત (ad valorem) કોર્ટ ફીની ગણતરી રાખો.

કાયદો: ભારતીય ઉત્તરાધિકાર અધિનિયમ, 1925 (Indian Succession Act, 1925) ની કલમ 57, 63 અને 276; નોંધણી અધિનિયમ, 1908 (Registration Act, 1908) ની કલમ 18.

ઉત્તરાધિકાર · પ્રમાણપત્રો

કાનૂની વારસદાર પ્રમાણપત્ર, હયાત સભ્ય પ્રમાણપત્ર કે ઉત્તરાધિકાર પ્રમાણપત્ર: મારે કયું જોઈએ?

દિલ્હીમાં નામફેર (mutation), પેન્શન અને બેંકની નાની જમા રકમો માટે SDM દ્વારા e-District પોર્ટલ મારફતે અપાતું હયાત સભ્ય પ્રમાણપત્ર (Surviving Member Certificate) પૂરતું છે. શેર અને મોટી ડિપોઝિટ જેવાં લેણાં અને જામીનગીરીઓ (securities) મેળવવા માટે સંસ્થાઓ જિલ્લા અદાલતનું ઉત્તરાધિકાર પ્રમાણપત્ર (succession certificate) માગે છે, જેના પર મૂલ્યના ત્રણ ટકા કોર્ટ ફી લાગે છે. બેમાંથી એકેય સ્થાવર મિલકતનો માલિકી હક આપતું નથી; તે ઉત્તરાધિકાર અથવા વસિયતનામાથી તબદીલ થાય છે.

MCD અથવા DDA માં મિલકતનો વારસદારોના નામે નામફેર કરાવવા માટે મરણનું પ્રમાણપત્ર, હયાત સભ્ય પ્રમાણપત્ર અને કાં તો વસિયતનામું કાં તો બીજા વારસદારોનાં ના-વાંધા સોગંદનામાં જરૂરી છે.

શું કરવું, ક્રમ પ્રમાણે

  1. તમારે શાનો દાવો કરવાનો છે તેની યાદી બનાવો: નામફેર, પેન્શન અને બેંકની નાની જમા રકમો, કે પછી શેર અને મોટી ડિપોઝિટ જેવાં લેણાં અને જામીનગીરીઓ.
  2. હયાત સભ્ય પ્રમાણપત્ર માટે e-District પોર્ટલ મારફતે SDM ને અરજી કરો; દિલ્હીમાં નામફેર, પેન્શન અને બેંકની નાની જમા રકમો માટે તે પૂરતું છે.
  3. લેણાં અને જામીનગીરીઓ માટે ઉત્તરાધિકાર પ્રમાણપત્ર મેળવવા જિલ્લા અદાલતને અરજી કરો, જેના પર મૂલ્યના ત્રણ ટકા કોર્ટ ફી લાગે છે.
  4. મરણનું પ્રમાણપત્ર, હયાત સભ્ય પ્રમાણપત્ર અને કાં તો વસિયતનામું કાં તો બીજા વારસદારોનાં ના-વાંધા સોગંદનામાં સાથે MCD અથવા DDA માં નામફેર માટે અરજી કરો.
  5. બેમાંથી એકેય પ્રમાણપત્રને સ્થાવર મિલકતનો માલિકી હક ન ગણો, કારણ કે તે ઉત્તરાધિકાર અથવા વસિયતનામાથી તબદીલ થાય છે.

કાયદો: ભારતીય ઉત્તરાધિકાર અધિનિયમ, 1925 (Indian Succession Act, 1925) ની કલમ 370 થી 390; દિલ્હી મ્યુનિસિપલ કોર્પોરેશન અધિનિયમ, 1957 (Delhi Municipal Corporation Act, 1957) ની કલમ 128. સંબંધિત: દાવા વગરના શેર અને તે પાછા કેવી રીતે મેળવવા.

કુટુંબ · વરિષ્ઠ નાગરિક અધિનિયમ, 2007

શું માતાપિતા કે વરિષ્ઠ નાગરિકો દીકરા, દીકરી કે પુત્રવધૂને પોતાના ઘરમાંથી કાઢી શકે?

દિલ્હીમાં, હા. જે વરિષ્ઠ નાગરિક કે માતાપિતા સાથે દુર્વ્યવહાર થતો હોય અથવા જેમનું ભરણપોષણ ન થતું હોય, તે દીકરા, દીકરી કે કાનૂની વારસદારને મિલકતમાંથી કાઢવા માટે જિલ્લાના જિલ્લા મેજિસ્ટ્રેટ (ડેપ્યુટી કમિશનર) ને અરજી કરી શકે છે, પછી તે મિલકત સ્વઉપાર્જિત હોય કે વડીલોપાર્જિત. પુત્રવધૂ સામે કોઈ પણ આદેશ કરતા પહેલાં સહિયારા ઘર (shared household) માં રહેવાના તેના અધિકારને ધ્યાનમાં લેવો જ પડે.

આ સત્તા દિલ્હીના નિયમોમાંથી આવે છે; સ્થિતિ રાજ્ય પ્રમાણે જુદી છે. આદેશ સામે ડિવિઝનલ કમિશનરને અપીલ કરી શકાય છે. અલગથી, જે માતાપિતા પોતાનું ભરણપોષણ કરી શકતાં ન હોય તે ભરણપોષણ ટ્રિબ્યુનલ (Maintenance Tribunal) સમક્ષ પુખ્ત સંતાનો પાસેથી માસિક ભથ્થાનો દાવો કરી શકે છે, જેની ઉપલી મર્યાદા અધિનિયમમાં મહિને રૂ. 10,000 છે, અને સંભાળના વચન પર કરેલી બક્ષિસ કે તબદીલી, જો સંભાળનો ઇનકાર થાય તો, રદબાતલ જાહેર કરાવી શકે છે. સુપ્રીમ કોર્ટે ઠરાવ્યું છે કે 2007 નો અધિનિયમ ઘરેલુ હિંસા અધિનિયમ (Domestic Violence Act) હેઠળના પુત્રવધૂના રહેઠાણના અધિકારને ઉપરવટ જતો નથી; હકીકતોના આધારે બંને વચ્ચે સંતુલન કરવામાં આવે છે.

શું કરવું, ક્રમ પ્રમાણે

  1. દુર્વ્યવહાર કે ઉપેક્ષાના બનાવો તારીખો સાથે લખી રાખો, અને તમારી મિલકતના કાગળો તૈયાર રાખો.
  2. દીકરા, દીકરી કે કાનૂની વારસદારને મિલકતમાંથી કાઢવા માટે દિલ્હીમાં તમારા જિલ્લાના જિલ્લા મેજિસ્ટ્રેટ (ડેપ્યુટી કમિશનર) ને અરજી કરો.
  3. જો પુત્રવધૂ ઘરમાં રહેતી હોય તો અરજીમાં તે જણાવો, કારણ કે સહિયારા ઘરમાં રહેવાના તેના અધિકારને પહેલાં ધ્યાનમાં લેવો જ પડે.
  4. તમે દિલ્હીની બહાર રહેતા હો તો તમારા રાજ્યની સ્થિતિ તપાસો, કારણ કે આ સત્તા દિલ્હીના નિયમોમાંથી આવે છે.
  5. જો તમે પોતાનું ભરણપોષણ કરી શકતા ન હો તો ભરણપોષણ ટ્રિબ્યુનલ સમક્ષ પુખ્ત સંતાનો પાસેથી માસિક ભથ્થાનો દાવો કરો, જેની ઉપલી મર્યાદા મહિને રૂ. 10,000 છે.

કાયદો: માતાપિતા અને વરિષ્ઠ નાગરિકોના ભરણપોષણ અને કલ્યાણ અધિનિયમ, 2007 (Maintenance and Welfare of Parents and Senior Citizens Act, 2007) ની કલમ 4, 5, 9 અને 23; દિલ્હી માતાપિતા અને વરિષ્ઠ નાગરિકોના ભરણપોષણ અને કલ્યાણ નિયમો, 2009 (Delhi Maintenance and Welfare of Parents and Senior Citizens Rules, 2009) નો નિયમ 22(3) (2016 અને 2017 માં સુધાર્યા મુજબ); ઘરેલુ હિંસાથી મહિલાઓનું રક્ષણ અધિનિયમ, 2005 (Protection of Women from Domestic Violence Act, 2005) ની કલમ 17 અને 19. S. Vanitha v. Deputy Commissioner, (2021) 15 SCC 730; Satish Chander Ahuja v. Sneha Ahuja, (2021) 1 SCC 414. વધુ વાંચો: વસિયત અને ઉત્તરાધિકાર.

ઉત્તરાધિકાર · જાહેર નોટિસથી બેદખલ

શું અખબારમાં નોટિસ આપીને દીકરા કે દીકરીને બેદખલ કરવાની કોઈ કાનૂની અસર થાય છે?

ખૂબ ઓછી. દીકરા કે દીકરીને બેદખલ (bedakhal) કરતી અખબારી નોટિસને કોઈ વૈધાનિક બળ નથી અને તે પોતે વારસો કાપી નાખતી નથી. સંતાનને સ્વઉપાર્જિત મિલકતમાંથી બાકાત રાખવા માટે માતાપિતાએ માન્ય વસિયતનામું બનાવવું જ પડે અથવા પોતાના જીવનકાળ દરમિયાન મિલકત તબદીલ કરવી પડે. વડીલોપાર્જિત સહદાયિક (coparcenary) મિલકતમાંનો હિસ્સો, જે સંતાન જન્મથી ધરાવે છે, નોટિસથી છીનવી શકાતો નથી.

જો હિંદુ માતા કે પિતા વસિયતનામા વગર અવસાન પામે, તો બેદખલ કરેલું સંતાન તેમ છતાં બીજાઓની સાથે વર્ગ I ના વારસદાર તરીકે વારસો મેળવે છે. બીજી બાજુ, પુખ્ત સંતાનને હયાત માતાપિતાની સ્વઉપાર્જિત મિલકતમાં હિસ્સાનો કોઈ અધિકાર નથી, નોટિસ હોય કે ન હોય. નોટિસનો મર્યાદિત ઉપયોગ છે: તે સંબંધ-વિચ્છેદની નોંધ કરે છે અને એ બતાવવામાં મદદ કરી શકે છે કે માતાપિતાને સંતાનના વ્યવહારો કે દેવાં સાથે કોઈ લેવાદેવા નથી. તે સંતાનને ઘરમાંથી દૂર કરતી નથી; તે માટે ખાલી કરાવવાનો આદેશ અથવા દીવાની દાવો જરૂરી છે.

શું કરવું, ક્રમ પ્રમાણે

  1. માત્ર અખબારી નોટિસ પર આધાર ન રાખો, કારણ કે તે પોતે વારસો કાપી નાખતી નથી.
  2. સંતાનને તમારી સ્વઉપાર્જિત મિલકતમાંથી બાકાત રાખવા માટે માન્ય વસિયતનામું બનાવો, અથવા તમારા જીવનકાળ દરમિયાન મિલકત તબદીલ કરો.
  3. નોંધ લો કે વડીલોપાર્જિત સહદાયિક મિલકતમાંનો હિસ્સો, જે સંતાન જન્મથી ધરાવે છે, નોટિસથી છીનવી શકાતો નથી.
  4. સંતાનને ઘરમાંથી દૂર કરવું હોય તો ખાલી કરાવવાનો આદેશ માગો અથવા દીવાની દાવો દાખલ કરો.
  5. નોટિસનો ઉપયોગ માત્ર સંબંધ-વિચ્છેદની નોંધ કરવા અને એ બતાવવામાં મદદ માટે કરો કે તમારે સંતાનના વ્યવહારો કે દેવાં સાથે કોઈ લેવાદેવા નથી.

કાયદો: હિંદુ ઉત્તરાધિકાર અધિનિયમ, 1956 (Hindu Succession Act, 1956) ની કલમ 6, 8 અને 30; વસિયતનામાં માટે ભારતીય ઉત્તરાધિકાર અધિનિયમ, 1925 (Indian Succession Act, 1925). દિલ્હી હાઈકોર્ટે ઠરાવ્યું છે કે બેદખલીની જાહેર નોટિસને, વસિયતનામા કે અન્ય માન્ય દસ્તાવેજનો ટેકો ન હોય ત્યાં સુધી, મિલકતના નિકાલ અંગે કોઈ અસર (dispositive effect) નથી.

ઉત્તરાધિકાર · વસિયતનામાની સાબિતી

શું નોંધાયેલા વસિયતનામાને કોર્ટમાં પડકારી શકાય?

હા. વસિયતનામાની નોંધણી વૈકલ્પિક છે અને તે પોતે વસિયતનામાને સાબિત કરતી નથી. વસિયતનામા પર આધાર રાખનાર વ્યક્તિએ તેમ છતાં સાબિત કરવું જ પડે કે વસિયત કરનારે તેના પર મુક્ત રીતે, સ્વસ્થ માનસિક સ્થિતિમાં, બે પ્રમાણિત કરનાર સાક્ષીઓ (attesting witnesses) ની હાજરીમાં સહી કરી હતી, અને ઓછામાં ઓછા એક પ્રમાણિત કરનાર સાક્ષીની કોર્ટમાં જુબાની લેવી જ પડે. નોંધણીથી વજન વધે છે, પણ નોંધાયેલું વસિયતનામું પણ રદ થઈ શકે છે.

સામાન્ય કારણો છે: માનસિક ક્ષમતાનો અભાવ, છેતરપિંડી, બળજબરી કે અનુચિત દબાણ, બનાવટ, અયોગ્ય પ્રમાણીકરણ, પાછળથી કરેલું વસિયતનામું, અથવા એ કે વસિયતનામું એવી મિલકત અંગે છે જે વસિયત કરનાર વસિયતથી આપી શકે તેમ ન હતા, જેમ કે વડીલોપાર્જિત મિલકતમાં બીજા સભ્યોના હિસ્સા. જ્યાં સંજોગો શંકાસ્પદ હોય, ત્યાં વસિયતનામું રજૂ કરનાર વ્યક્તિએ તે શંકા દૂર કરવી જ પડે. કોઈ એક સમયમર્યાદા નથી: પ્રોબેટ રદ કરાવવાની અરજી ત્રણ વર્ષની અંદર કરવી જ પડે, અને બીજા પડકારો માગેલી દાદ પર આધાર રાખે છે, તેથી તરત પગલાં લો. દિલ્હીમાં પ્રોબેટ ફરજિયાત નથી.

શું કરવું, ક્રમ પ્રમાણે

  1. વસિયતનામાની નકલ મેળવો અને તેની તારીખ તથા બે પ્રમાણિત કરનાર સાક્ષીઓનાં નામ નોંધી લો.
  2. તમારું કારણ નક્કી કરો: માનસિક ક્ષમતાનો અભાવ, છેતરપિંડી, બળજબરી કે અનુચિત દબાણ, બનાવટ, અયોગ્ય પ્રમાણીકરણ, પાછળથી કરેલું વસિયતનામું, અથવા એવી મિલકત જે વસિયત કરનાર વસિયતથી આપી શકે તેમ ન હતા.
  3. શંકાસ્પદ સંજોગો લખી રાખો અને તે દર્શાવતા કાગળો સાચવો, કારણ કે વસિયતનામું રજૂ કરનાર વ્યક્તિએ તે શંકા દૂર કરવી જ પડે.
  4. તરત પગલાં લો, કારણ કે પ્રોબેટ રદ કરાવવાની અરજી ત્રણ વર્ષની અંદર કરવી જ પડે અને બીજી સમયમર્યાદાઓ માગેલી દાદ પર આધાર રાખે છે.

કાયદો: ભારતીય ઉત્તરાધિકાર અધિનિયમ, 1925 (Indian Succession Act, 1925) ની કલમ 59, 61 અને 63; નોંધણી અધિનિયમ, 1908 (Registration Act, 1908) ની કલમ 18; ભારતીય સાક્ષ્ય અધિનિયમ, 2023 (Bharatiya Sakshya Adhiniyam, 2023) ની કલમ 67 (જૂની કલમ 68, પુરાવા અધિનિયમ (Evidence Act)); મર્યાદા અધિનિયમ, 1963 (Limitation Act, 1963) નો આર્ટિકલ 137. H. Venkatachala Iyengar v. B.N. Thimmajamma, AIR 1959 SC 443; Dhiraj Dutta v. Anirban Sen, 2026 INSC 602.

મિલકત · બેનામી કાયદો

મેં મારા પૈસાથી મારી પત્નીના નામે મિલકત ખરીદી છે. કાનૂની માલિક કોણ છે?

રેકોર્ડ પર તમારી પત્ની માલિક છે. તમારી પોતાની જાણીતી આવકના સ્રોતોમાંથી જીવનસાથીના નામે ખરીદી કરવી કાયદેસર છે અને તે બેનામી વ્યવહાર નથી, પણ તેનાથી તમે આપોઆપ માલિક બની જતા નથી. જો વિવાદ ઊભો થાય, તો તમારે સાબિત કરવું જ પડે કે કિંમત તમે ચૂકવી હતી અને મિલકત તમારા માટે ધારણ કરવાની હતી, પત્નીને આપી દેવામાં આવી ન હતી.

કોર્ટો પુરાવાના આધારે નિર્ણય કરે છે: ભંડોળનો સ્રોત દર્શાવતા બેંક રેકોર્ડ, લોન કોણ ભરે છે, માલિકી હકના દસ્તાવેજો અને કબજો કોની પાસે છે, અને ખરીદી વખતે ઇરાદો શું હતો. ભારતીય કાયદામાં છૂટાછેડા વખતે મિલકતના સરખા ભાગ પાડવાનો કોઈ નિયમ નથી; માલિકી હક દસ્તાવેજ અને સાબિત થયેલા ફાળા મુજબ ચાલે છે. જો હિંદુ પત્ની વસિયતનામા વગર અવસાન પામે, તો મિલકત તેના વારસદારોને મળે છે, સૌથી પહેલાં તેનાં સંતાનો અને પતિને. પૂરતા અવેજ વગર જીવનસાથીને તબદીલ કરેલી મિલકતના ભાડા પર કર તે જીવનસાથીના હાથમાં લાગે છે જેણે કિંમત ચૂકવી હતી. દરેકનો ફાળો દસ્તાવેજમાં નોંધીને સંયુક્ત નામે ખરીદી કરવાથી મોટા ભાગના વિવાદો ટળે છે.

શું કરવું, ક્રમ પ્રમાણે

  1. કિંમત તમારી પોતાની જાણીતી આવકના સ્રોતોમાંથી ચૂકવાઈ હતી તે દર્શાવતા બેંક રેકોર્ડ સાચવો.
  2. લોન કોણ ભરે છે અને માલિકી હકના દસ્તાવેજો તથા કબજો કોની પાસે છે તેના રેકોર્ડ સાચવી રાખો.
  3. ખરીદી વખતના એવા કાગળો સાચવો જે ઇરાદો શું હતો તે બતાવે, કારણ કે તમારે સાબિત કરવું જ પડે કે મિલકત પત્નીને આપી દેવામાં આવી ન હતી.
  4. ભાડા પરનો કર તપાસો; જ્યાં તબદીલી પૂરતા અવેજ વગર થઈ હોય ત્યાં તે કિંમત ચૂકવનાર જીવનસાથીના હાથમાં લાગે છે.
  5. મોટા ભાગના વિવાદો ટાળવા ભવિષ્યમાં સંયુક્ત નામે ખરીદી કરો અને દરેકનો ફાળો દસ્તાવેજમાં નોંધો.

કાયદો: 2016 માં સુધારેલા બેનામી મિલકત વ્યવહાર પ્રતિબંધ અધિનિયમ, 1988 (Prohibition of Benami Property Transactions Act, 1988) ની કલમ 2(9)(A)(iii) અને 4; હિંદુ ઉત્તરાધિકાર અધિનિયમ, 1956 (Hindu Succession Act, 1956) ની કલમ 15; આવકવેરા અધિનિયમ, 2025 (Income-tax Act, 2025) ની કલમ 99 (જૂની કલમ 64).

સોસાયટી, MCD અને પડોશીઓ

મેન્ટેનન્સ ચાર્જ, પાર્કિંગ, ડિમોલિશન નોટિસ અને બાજુની દીવાલ.

સોસાયટીઓ · RWA અને એપાર્ટમેન્ટ

મેન્ટેનન્સ ન ચૂકવવા બદલ શું RWA પાણી કે લિફ્ટ બંધ કરી શકે?

ના. સામાન્ય સભાએ મંજૂર કરેલું મેન્ટેનન્સ દરેક સભ્યને બંધનકર્તા છે અને દાવો કરીને વસૂલ કરી શકાય છે, પણ દબાણના પગલા તરીકે આવશ્યક સેવાઓ કાપી શકાતી નથી. ચાર્જ વાસ્તવિક ખર્ચ પર આધારિત અને પ્રમાણસર વહેંચાયેલા હોવા જ જોઈએ, અને સભ્યો ઓડિટ થયેલા હિસાબો જોવા હકદાર છે.

નોંધાયેલી સોસાયટીના વિવાદો દીવાની કોર્ટમાં જાય છે, કારણ કે રજિસ્ટ્રાર ઓફ સોસાયટીઝ નોંધણી કરે છે અને રેકોર્ડ રાખે છે પણ વિવાદોનો નિર્ણય કરતા નથી; સહકારી ગ્રુપ હાઉસિંગના વિવાદો રજિસ્ટ્રાર ઓફ કોઓપરેટિવ સોસાયટીઝ પાસે જાય છે; વસૂલાત અને મનાઈહુકમ દીવાની કોર્ટમાં માગવામાં આવે છે. ચૂંટણીઓ નિયમોમાં જણાવેલી મુદતની અંદર યોજવી જ પડે; જેની મુદત પૂરી થઈ ગઈ હોય તેવી સમિતિ સભ્યોને બંધનમાં મૂકી શકે નહીં.

શું કરવું, ક્રમ પ્રમાણે

  1. તપાસો કે સામાન્ય સભાએ મેન્ટેનન્સ ચાર્જ મંજૂર કર્યો હતો કે નહીં; જો કર્યો હોય, તો તે દરેક સભ્યને બંધનકર્તા છે અને દાવો કરીને વસૂલ કરી શકાય છે.
  2. ઓડિટ થયેલા હિસાબો અને વાસ્તવિક ખર્ચ પ્રમાણસર કેવી રીતે વહેંચાય છે તે જોવા લેખિતમાં માગણી કરો.
  3. આવશ્યક સેવાઓ કાપવામાં આવે તો લેખિતમાં વાંધો ઉઠાવો, કારણ કે દબાણના પગલા તરીકે તે કાપી શકાતી નથી, અને તારીખવાળી નકલ રાખો.
  4. નોંધાયેલી સોસાયટી હોય તો વિવાદ દીવાની કોર્ટમાં લઈ જાઓ, કારણ કે રજિસ્ટ્રાર ઓફ સોસાયટીઝ વિવાદોનો નિર્ણય કરતા નથી; સહકારી ગ્રુપ હાઉસિંગ હોય તો રજિસ્ટ્રાર ઓફ કોઓપરેટિવ સોસાયટીઝ પાસે લઈ જાઓ.
  5. મનાઈહુકમ માટે દીવાની કોર્ટમાં જાઓ; મેન્ટેનન્સની વસૂલાત પણ ત્યાં જ દાવો કરીને થાય છે.

કાયદો: સોસાયટીઝ નોંધણી અધિનિયમ, 1860 (Societies Registration Act, 1860); દિલ્હી એપાર્ટમેન્ટ માલિકી અધિનિયમ, 1986 (Delhi Apartment Ownership Act, 1986); દિલ્હી સહકારી મંડળીઓ અધિનિયમ, 2003 (Delhi Cooperative Societies Act, 2003).

રિયલ એસ્ટેટ · પાર્કિંગ

શું બિલ્ડર પાર્કિંગની જગ્યાઓ વેચી શકે? સ્ટિલ્ટ અને ખુલ્લા પાર્કિંગની માલિકી કોની છે?

ખુલ્લું અને સ્ટિલ્ટ પાર્કિંગ સહિયારા વિસ્તારો (common areas) છે જે અલગથી વેચી શકાતા નથી; બિલ્ડર ઢાંકેલા ગેરેજ માટે માત્ર ત્યાં જ ચાર્જ લઈ શકે જ્યાં તે મંજૂર થયેલા નકશાનો અને વેચેલા યુનિટનો ભાગ હોય. એસોસિયેશન સહિયારું પાર્કિંગ પોતાના પેટા-નિયમો હેઠળ ફાળવે છે, જે બધા સભ્યોને એકસરખી રીતે લાગુ પડે છે.

બિલ્ડર અને ખરીદનાર વચ્ચેના કરારમાં ખુલ્લું પાર્કિંગ વેચતી કલમ રદબાતલ છે, અને તે પૈસા પરત મળવાપાત્ર છે.

શું કરવું, ક્રમ પ્રમાણે

  1. મંજૂર થયેલો નકશો અને તમારો કરાર તપાસો અને જુઓ કે પાર્કિંગ ખુલ્લું છે, સ્ટિલ્ટ છે, કે વેચેલા યુનિટનો ભાગ બનતું ઢાંકેલું ગેરેજ છે.
  2. ખુલ્લા કે સ્ટિલ્ટ પાર્કિંગ માટે અલગથી પૈસા ચૂકવવાની ના પાડો, કારણ કે તે સહિયારા વિસ્તારો છે જે અલગથી વેચી શકાતા નથી.
  3. ખુલ્લું પાર્કિંગ વેચતી કલમ હેઠળ લીધેલા પૈસા પરત કરવા બિલ્ડરને લેખિતમાં કહો, કારણ કે તે કલમ રદબાતલ છે અને પૈસા પરત મળવાપાત્ર છે.
  4. સહિયારા પાર્કિંગની ફાળવણી માટે એસોસિયેશનને તેના પેટા-નિયમો હેઠળ અરજી કરો, જે બધા સભ્યોને એકસરખી રીતે લાગુ પડે છે.

કાયદો: RERA, 2016 ની કલમ 2(n) અને 17; Nahalchand Laloochand v. Panchali Co-operative Housing Society, (2010) 9 SCC 536.

મ્યુનિસિપલ · DMC અધિનિયમ, 1957

મને અનધિકૃત બાંધકામ, તોડફોડ કે સીલિંગ માટે MCD ની નોટિસ મળી છે. મારે શું કરવું?

કારણદર્શક નોટિસ (show cause notice) નો જવાબ તેમાં આપેલા સમયની અંદર, મંજૂર થયેલા નકશા અને માલિકી હકના કાગળો સાથે આપો, અને જો તે પછી આદેશ થાય, તો એપેલેટ ટ્રિબ્યુનલ, MCD માં અપીલ કરો: તોડફોડના આદેશ સામે આદેશમાં જ જણાવેલા સમયગાળાની અંદર, જે આદેશ મળ્યાની તારીખથી પાંચથી પંદર દિવસ વચ્ચેનો હોય છે, અને સીલિંગના કે બાંધકામ સંબંધી બીજા આદેશ સામે આદેશની તારીખથી 30 દિવસની અંદર. ટ્રિબ્યુનલ અપીલ પડતર હોય ત્યાં સુધી તોડફોડ કે સીલિંગ પર સ્ટે આપી શકે છે. જવાબ વગરની નોટિસ આદેશ બની જાય છે, અને આદેશોનો અમલ મકાન સામે થાય છે, વ્યક્તિ સામે નહીં.

ધોરણોના દસ ટકાની અંદરના ફેરફારો બિલ્ડિંગ પેટા-નિયમો હેઠળ ફી ભરીને નિયમિત કરી શકાય તેવા (compoundable) હોઈ શકે છે; વધારાના માળ, વધારાના રહેઠાણ એકમો અને પાર્કિંગના ભંગ તેવા નથી. હાઈકોર્ટનું રિટ અધિકારક્ષેત્ર ટ્રિબ્યુનલ પછી આવે છે.

શું કરવું, ક્રમ પ્રમાણે

  1. તમને કારણદર્શક નોટિસ મળી તે તારીખ અને જવાબ માટે તેમાં આપેલો સમય નોંધી લો.
  2. તે સમયની અંદર મંજૂર થયેલા નકશા અને માલિકી હકના કાગળો સાથે જવાબ આપો, અને પહોંચ મેળવો, કારણ કે જવાબ વગરની નોટિસ આદેશ બની જાય છે.
  3. તપાસો કે ફેરફારો ધોરણોના દસ ટકાની અંદર છે કે નહીં અને તેથી ફી ભરીને નિયમિત કરી શકાય તેવા હોઈ શકે છે; વધારાના માળ, વધારાના રહેઠાણ એકમો અને પાર્કિંગના ભંગ તેવા નથી.
  4. જો આદેશ થાય તો એપેલેટ ટ્રિબ્યુનલ, MCD માં અપીલ કરો: તોડફોડના આદેશ સામે આદેશમાં જણાવેલા સમયગાળાની અંદર (આદેશ મળ્યાથી પાંચથી પંદર દિવસ), અને સીલિંગના કે બાંધકામ સંબંધી બીજા આદેશ સામે તેની તારીખથી 30 દિવસની અંદર; અપીલ પડતર હોય ત્યાં સુધી તોડફોડ કે સીલિંગ પર સ્ટે આપવા ટ્રિબ્યુનલને વિનંતી કરો.
  5. હાઈકોર્ટમાં તેના રિટ અધિકારક્ષેત્ર હેઠળ ટ્રિબ્યુનલ પછી જ જાઓ.

કાયદો: દિલ્હી મ્યુનિસિપલ કોર્પોરેશન અધિનિયમ, 1957 (Delhi Municipal Corporation Act, 1957) ની કલમ 343, 344, 345, 345A અને 347B; દિલ્હી માટેના એકીકૃત બિલ્ડિંગ પેટા-નિયમો, 2016 (Unified Building Bye-laws for Delhi, 2016). વધુ વાંચો: MCD તોડફોડ અને સીલિંગ નોટિસો. સમય મર્યાદા: DMC અધિનિયમ હેઠળની મુદત.

દીવાની · પડોશીઓ

મારો પડોશી મારી જમીન પર દબાણ કરી રહ્યો છે અથવા સેટબેક (ફરજિયાત ખુલ્લી જગ્યા) છોડ્યા વગર બાંધકામ કરી રહ્યો છે. હું શું કરી શકું?

કાયમી મનાઈહુકમ અને હદ નક્કી કરાવવા (demarcation) માટે દીવાની દાવો દાખલ કરો, તેની સાથે બાંધકામ અટકાવવા વચગાળાના મનાઈહુકમની અરજી કરો, અને સાથોસાથ નકશાના ભંગ માટે MCD ના બિલ્ડિંગ વિભાગને ફરિયાદ કરો. ફોટા, મંજૂર થયેલા નકશા અને સર્વેયરનો રિપોર્ટ એ પુરાવા છે.

બારીમાંથી પ્રકાશ અને હવાનો અધિકાર વીસ વર્ષના અવિરત ભોગવટા પછી જ મળે છે. બાંધકામના અવાજનું નિયમન ધ્વનિ પ્રદૂષણ નિયમો (Noise Pollution Rules) અને પ્રદૂષણ નિયંત્રણ સમિતિનાં ધૂળ અંગેનાં ધોરણો દ્વારા થાય છે; ફરિયાદ પર પોલીસ કાર્યવાહી કરી શકે છે.

શું કરવું, ક્રમ પ્રમાણે

  1. ફોટા લો અને મંજૂર થયેલા નકશા તથા સર્વેયરનો રિપોર્ટ ભેગા કરો, કારણ કે તે જ પુરાવા છે.
  2. નકશાના ભંગ અંગે MCD ના બિલ્ડિંગ વિભાગને લેખિતમાં ફરિયાદ કરો, અને પહોંચ સાચવો.
  3. કાયમી મનાઈહુકમ અને હદ નક્કી કરાવવા માટે દીવાની દાવો દાખલ કરો.
  4. બાંધકામ અટકાવવા દાવાની સાથે વચગાળાના મનાઈહુકમ માટે અરજી કરો.
  5. બાંધકામના અવાજ અંગે પોલીસને ફરિયાદ કરો; તેનું નિયમન ધ્વનિ પ્રદૂષણ નિયમો દ્વારા થાય છે.

કાયદો: વિશિષ્ટ દાદ અધિનિયમ, 1963 (Specific Relief Act, 1963) ની કલમ 38 અને 39; દીવાની કાર્યવાહી સંહિતા, 1908 (Code of Civil Procedure, 1908) નો ઓર્ડર XXXIX; ભારતીય સુખાધિકાર અધિનિયમ, 1882 (Indian Easements Act, 1882) ની કલમ 15; ધ્વનિ પ્રદૂષણ (નિયમન અને નિયંત્રણ) નિયમો, 2000 (Noise Pollution (Regulation and Control) Rules, 2000).

મ્યુનિસિપલ · મિલકત વેરો

MCD નો મિલકત વેરો કેવી રીતે ગણાય છે, અને ચડેલી બાકી રકમનું શું થાય છે?

યુનિટ એરિયા પદ્ધતિ હેઠળ: બાંધકામવાળા વિસ્તાર (covered area) ને કોલોનીની શ્રેણી માટેના યુનિટ એરિયા મૂલ્ય વડે અને ઉપયોગ, મકાનની ઉંમર, બાંધકામના પ્રકાર અને ભોગવટા માટેના ગુણકો વડે ગુણીને, તે શ્રેણી માટેના દરે. તે mcdonline.nic.in પર ઓનલાઇન ભરાય છે, અને 30 જૂન પહેલાં એકસાથે ચુકવણી કરવા પર રિબેટ મળે છે. ચડેલી બાકી રકમ પર વ્યાજ લાગે છે અને તે મિલકત પર પ્રથમ બોજો છે, જેનો ક્રમ બેંકના ગીરો કરતાં આગળ છે.

ખરીદનાર મિલકત તેની ચડેલી બાકી રકમ સાથે જ લે છે; ખરીદી પૂરી કરતા પહેલાં માત્ર રસીદો નહીં, કોઈ બાકી ન હોવાનું પ્રમાણપત્ર (no-dues certificate) મેળવો. વન-ટાઇમ સેટલમેન્ટ યોજનાઓ વારંવાર આવતી રહે છે.

શું કરવું, ક્રમ પ્રમાણે

  1. યુનિટ એરિયા પદ્ધતિથી વેરો ગણો: બાંધકામવાળા વિસ્તારને કોલોનીની શ્રેણીના યુનિટ એરિયા મૂલ્ય વડે અને ઉપયોગ, મકાનની ઉંમર, બાંધકામના પ્રકાર અને ભોગવટા માટેના ગુણકો વડે ગુણો.
  2. mcdonline.nic.in પર ઓનલાઇન ભરો, રિબેટ મેળવવા 30 જૂન પહેલાં એકસાથે ભરો, અને રસીદો સાચવો.
  3. કોઈ પણ ચડેલી બાકી રકમ ભરી દો, કારણ કે તેના પર વ્યાજ લાગે છે અને તે મિલકત પર પ્રથમ બોજો છે, જેનો ક્રમ બેંકના ગીરો કરતાં આગળ છે.
  4. બાકી રકમ ચડી ગઈ હોય તો વન-ટાઇમ સેટલમેન્ટ યોજના પર નજર રાખો, કારણ કે આવી યોજનાઓ વારંવાર આવતી રહે છે.
  5. ખરીદી પૂરી કરતા પહેલાં માત્ર રસીદો નહીં, કોઈ બાકી ન હોવાનું પ્રમાણપત્ર મેળવો, કારણ કે ખરીદનાર મિલકત તેની ચડેલી બાકી રકમ સાથે જ લે છે.

કાયદો: દિલ્હી મ્યુનિસિપલ કોર્પોરેશન અધિનિયમ, 1957 (Delhi Municipal Corporation Act, 1957) ની કલમ 114, 115, 123 અને 156.

દીવાની · ઉપદ્રવ અને અવાજ

પડોશીના અવાજ, પાણીના ઝમણ કે બાંધકામને કારણે જીવવું મુશ્કેલ બની રહ્યું છે. કાનૂની ઉપાયો શું છે?

પડોશીને અને RWA કે સોસાયટીને તારીખવાળી લેખિત ફરિયાદ આપીને શરૂઆત કરો. મોટા અવાજે સંગીત કે લાઉડસ્પીકર માટે 112 પર પોલીસને ફોન કરો: રાત્રે 10 વાગ્યાથી સવારે 6 વાગ્યા વચ્ચે લાઉડસ્પીકર વાપરી શકાતાં નથી, અને રહેણાક વિસ્તારમાં મર્યાદા દિવસે 55 dB(A) અને રાત્રે 45 dB(A) છે. ઝમણ કે નુકસાન માટે લેખિત નોટિસ મોકલો અને, જો તેની અવગણના થાય, તો મનાઈહુકમ અને નુકસાની માટે દીવાની દાવો દાખલ કરો.

અવાજની ફરિયાદો સબ-ડિવિઝનલ મેજિસ્ટ્રેટ અથવા દિલ્હી પ્રદૂષણ નિયંત્રણ સમિતિ (Delhi Pollution Control Committee) ને પણ કરી શકાય છે. સરકાર વર્ષમાં વધુમાં વધુ 15 જાહેર કરેલા તહેવારના દિવસોએ રાત્રિની મર્યાદામાં મધરાત સુધીની છૂટ આપી શકે છે. જ્યાં ઉપદ્રવ જાહેર જનતાને કે વિસ્તારને અસર કરતો હોય, ત્યાં એક્ઝિક્યુટિવ મેજિસ્ટ્રેટ તે દૂર કરવાનો આદેશ આપી શકે છે. અનધિકૃત બાંધકામની જાણ દિલ્હી મ્યુનિસિપલ કોર્પોરેશન (Municipal Corporation of Delhi) ને કરવામાં આવે છે. તારીખવાળા ફોટા અને વીડિયો, પ્લમ્બર કે એન્જિનિયરનો રિપોર્ટ અને સમારકામનાં બિલ સાચવી રાખો. દિલ્હીની કોર્ટો સામાન્ય રીતે આવા દાવા પોતાનાં મધ્યસ્થી કેન્દ્રોને મોકલે છે, જ્યાં ઘણામાં સમાધાન થઈ જાય છે.

શું કરવું, ક્રમ પ્રમાણે

  1. પડોશીને અને RWA કે સોસાયટીને તારીખવાળી લેખિત ફરિયાદ આપો, અને તેની નકલ રાખો.
  2. મોટા અવાજે સંગીત કે લાઉડસ્પીકર માટે 112 પર પોલીસને ફોન કરો; રાત્રે 10 વાગ્યાથી સવારે 6 વાગ્યા વચ્ચે તે વાપરી શકાતાં નથી.
  3. અવાજ અંગે સબ-ડિવિઝનલ મેજિસ્ટ્રેટ અથવા દિલ્હી પ્રદૂષણ નિયંત્રણ સમિતિને ફરિયાદ કરો, અને અનધિકૃત બાંધકામની જાણ દિલ્હી મ્યુનિસિપલ કોર્પોરેશનને કરો.
  4. તારીખવાળા ફોટા અને વીડિયો, પ્લમ્બર કે એન્જિનિયરનો રિપોર્ટ અને સમારકામનાં બિલ સાચવી રાખો.
  5. ઝમણ કે નુકસાન માટે લેખિત નોટિસ મોકલો અને, જો તેની અવગણના થાય, તો મનાઈહુકમ અને નુકસાની માટે દીવાની દાવો દાખલ કરો.

કાયદો: ધ્વનિ પ્રદૂષણ (નિયમન અને નિયંત્રણ) નિયમો, 2000 (Noise Pollution (Regulation and Control) Rules, 2000) ના નિયમ 3, 5 અને 7 તથા અનુસૂચિ; ભારતીય ન્યાય સંહિતા, 2023 (Bharatiya Nyaya Sanhita, 2023) ની કલમ 270 અને 292 (જાહેર ઉપદ્રવ; કલમ 270 એ IPC ની કલમ 268 નું સ્થાન લીધું છે); ભારતીય નાગરિક સુરક્ષા સંહિતા, 2023 (Bharatiya Nagarik Suraksha Sanhita, 2023) ની કલમ 152 (જૂની કલમ 133, CrPC); વિશિષ્ટ દાદ અધિનિયમ, 1963 (Specific Relief Act, 1963).

સોસાયટીઓ · RWA ની સત્તાઓ

શું હાઉસિંગ સોસાયટી કે RWA અપરિણીતો, ભાડૂતો કે પાલતુ પ્રાણીઓ પર પ્રતિબંધ મૂકી શકે, NOC આપવાની ના પાડી શકે, દંડ લગાવી શકે કે સેવાઓ બંધ કરી શકે?

મોટે ભાગે ના. RWA કે એપાર્ટમેન્ટ માલિકોના એસોસિયેશન પાસે માત્ર તે જ સત્તાઓ છે જે તેના નોંધાયેલા પેટા-નિયમો અને તેને લાગુ પડતો કાયદો તેને આપે છે; સમિતિનો નિર્ણય કે દરવાજા પરની નોટિસ એ કાયદો નથી. માલિક સામાન્ય રીતે કાયદેસર ભાડૂતને ફ્લેટ ભાડે આપવા માટે સ્વતંત્ર છે, અને સજા તરીકે આવશ્યક સેવાઓ કાપી શકાતી નથી. સહિયારા વિસ્તારો માટેના વાજબી નિયમો માન્ય છે.

દિલ્હીમાં મોટા ભાગના RWA સોસાયટીઝ નોંધણી અધિનિયમ, 1860 (Societies Registration Act, 1860) હેઠળ નોંધાયેલા છે; એપાર્ટમેન્ટ માલિકોના એસોસિયેશન દિલ્હી એપાર્ટમેન્ટ માલિકી અધિનિયમ, 1986 (Delhi Apartment Ownership Act, 1986) હેઠળ આવે છે, જે માલિકને ભાડાપટ્ટાથી ફ્લેટ તબદીલ કરવાની છૂટ આપે છે; સહકારી ગ્રુપ હાઉસિંગ દિલ્હી સહકારી મંડળીઓ અધિનિયમ, 2003 (Delhi Cooperative Societies Act, 2003) ને અનુસરે છે. અપરિણીતો કે પાલતુ પ્રાણીઓ પરનો પ્રતિબંધ, દંડ કે NOC ની શરત ત્યારે જ બંધનકર્તા છે જો તે પેટા-નિયમ અને સામાન્ય સભાના ઠરાવ પર આધારિત હોય. નોંધાયેલી સોસાયટી હોય તો દીવાની કોર્ટનો મનાઈહુકમ માગો, કારણ કે રજિસ્ટ્રાર ઓફ સોસાયટીઝ વિવાદોનો નિર્ણય કરતા નથી; સહકારી ગ્રુપ હાઉસિંગ હોય તો રજિસ્ટ્રાર ઓફ કોઓપરેટિવ સોસાયટીઝને ફરિયાદ કરો; પોલીસ માત્ર ધમકીઓ કે ગેરકાયદે પ્રવેશ (trespass) માટે છે.

શું કરવું, ક્રમ પ્રમાણે

  1. પ્રતિબંધ, દંડ કે ઇનકાર પાછળના પેટા-નિયમ અને સામાન્ય સભાના ઠરાવની મેનેજિંગ કમિટી પાસે લેખિતમાં માગણી કરો.
  2. લેખિતમાં જવાબ આપો કે તમે માન્ય પેટા-નિયમોનું પાલન કરશો, અને દરેક નોટિસ તથા મેસેજની નકલો રાખો.
  3. સહકારી ગ્રુપ હાઉસિંગ હોય તો રજિસ્ટ્રાર ઓફ કોઓપરેટિવ સોસાયટીઝને ફરિયાદ કરો; નોંધાયેલી સોસાયટી માટે ઉપાય દીવાની કોર્ટ છે, કારણ કે રજિસ્ટ્રાર ઓફ સોસાયટીઝ વિવાદોનો નિર્ણય કરતા નથી.
  4. જો પ્રવેશ, NOC કે સેવાઓ હજુ પણ રોકી રાખવામાં આવે તો મનાઈહુકમ માટે દીવાની દાવો દાખલ કરો.
  5. ધમકીઓ કે ગેરકાયદે પ્રવેશ હોય તો જ પોલીસને ફોન કરો.

કાયદો: સોસાયટીઝ નોંધણી અધિનિયમ, 1860 (Societies Registration Act, 1860); દિલ્હી એપાર્ટમેન્ટ માલિકી અધિનિયમ, 1986 (Delhi Apartment Ownership Act, 1986) ની કલમ 5 અને 15; દિલ્હી સહકારી મંડળીઓ અધિનિયમ, 2003 (Delhi Cooperative Societies Act, 2003).

ધંધો, સ્ટાર્ટઅપ અને શાળાઓ

નાના ધંધાના માલિકો, ફ્રીલાન્સરો, સ્થાપકો અને વાલીઓ માટે.

વ્યવસાય · ટ્રેડ માર્ક્સ અધિનિયમ, 1999

કોઈ મારા વ્યવસાયનું નામ કે લોગો વાપરી રહ્યું છે. નોંધાયેલા ટ્રેડ માર્ક સાથે કે તેના વગર હું શું કરી શકું?

તમે બંને સ્થિતિમાં પગલાં લઈ શકો છો. જો માર્ક નોંધાયેલો હોય, તો ઉલ્લંઘન (infringement) માટે દાવો કરો; જો ન હોય, તો પાસિંગ ઓફ (passing off) માટે દાવો કરો, જેમાં એ સાબિત કરવું જરૂરી છે કે તમે તે નામ પહેલાં વાપર્યું હતું અને તેમાં શાખ (goodwill) ઊભી કરી હતી. અગાઉનો વપરાશકર્તા પાછળથી નોંધણી કરાવનાર માલિકને પણ અટકાવી શકે છે. કંપનીનું નામ કે ડોમેન નોંધાવવાથી, તે પોતે, ટ્રેડ માર્કના અધિકારો મળતા નથી.

પ્રથમ વપરાશના પુરાવા ભેગા કરો: તારીખવાળાં ઇન્વૉઇસ, જાહેરાતો, વેબસાઇટના આર્કાઇવ અને સોશિયલ મીડિયાના રેકોર્ડ. વપરાશ બંધ કરવાની નોટિસ (cease and desist notice) મોકલો, સામા પક્ષની અરજીની જાહેરાત થયાના ચાર મહિનાની અંદર તેનો વિરોધ કરો, અથવા ખોટી નોંધણીની સુધારણા (rectification) માગો. નકલોની જાણ માર્કેટપ્લેસને અને નકલી લિસ્ટિંગની જાણ Google ને કરો. ઉલ્લંઘનનો દાવો તે કોમર્શિયલ કોર્ટમાં દાખલ કરી શકાય જ્યાં તમે વ્યવસાય કરો છો; દાવો દાખલ કરતા પહેલાંની મધ્યસ્થી (pre-institution mediation) ફરજિયાત છે, સિવાય કે મનાઈહુકમ જેવી તાત્કાલિક વચગાળાની રાહત માગવામાં આવે. ખોટો ટ્રેડ માર્ક લગાવવો એ પોલીસ અધિકારનો ગુનો (cognizable offence) પણ છે.

શું કરવું, ક્રમ પ્રમાણે

  1. પ્રથમ વપરાશના પુરાવા ભેગા કરો: તારીખવાળાં ઇન્વૉઇસ, જાહેરાતો, વેબસાઇટના આર્કાઇવ અને સોશિયલ મીડિયાના રેકોર્ડ.
  2. નામ કે લોગો વાપરનાર વ્યક્તિને વપરાશ બંધ કરવાની નોટિસ (cease and desist notice) મોકલો.
  3. નકલોની જાણ માર્કેટપ્લેસને અને નકલી લિસ્ટિંગની જાણ Google ને કરો.
  4. સામા પક્ષની અરજીની જાહેરાત થયાના ચાર મહિનાની અંદર તેનો વિરોધ કરો, અથવા ખોટી નોંધણીની સુધારણા માગો.
  5. માર્ક નોંધાયેલો હોય તો ઉલ્લંઘન માટે, અથવા ન હોય તો પાસિંગ ઓફ માટે દાવો કરો, દાવો દાખલ કરતા પહેલાંની મધ્યસ્થી પછી, સિવાય કે તાત્કાલિક વચગાળાની રાહત માગવામાં આવે.

કાયદો: ટ્રેડ માર્ક્સ અધિનિયમ, 1999 (Trade Marks Act, 1999) ની કલમ 21, 27(2), 29, 34, 57, 103, 104, 134 અને 135; કોમર્શિયલ કોર્ટ્સ અધિનિયમ, 2015 (Commercial Courts Act, 2015) ની કલમ 12A. S. Syed Mohideen v. P. Sulochana Bai, (2016) 2 SCC 683; Patil Automation v. Rakheja Engineers, (2022) 10 SCC 1.

વ્યવસાય · ટ્રેડ માર્ક્સ અધિનિયમ, 1999 (Trade Marks Act, 1999)

મારી બ્રાન્ડ શરૂ કરતાં પહેલાં શું મારે નોંધાયેલો ટ્રેડ માર્ક જોઈએ?

કાયદેસર રીતે ના. તમે નોંધણી વગરના નામે વેપાર કરી શકો છો, અને પાસિંગ ઑફ (passing off) નો કાયદો તમે ઊભી કરેલી શાખ (goodwill) નું રક્ષણ કરે છે. પણ ઉલ્લંઘન (infringement) માટેના દાવાથી ફક્ત નોંધાયેલા માર્કનો જ અમલ કરાવી શકાય છે, તેથી વહેલી અરજી કરવી વધુ સલામત છે. પહેલાં રજિસ્ટરમાં તપાસ કરો, તમારા માલ કે સેવાઓને આવરી લેતા વર્ગોમાં અરજી કરો, અને દર દસ વર્ષે નવીકરણ કરાવો.

નોંધણી દસ વર્ષ ચાલે છે અને અરજી તથા ફી ભરીને વખતોવખત દસ દસ વર્ષના વધુ સમયગાળા માટે નવીકરણ કરાવી શકાય છે; નવીકરણ ન થવાને કારણે દૂર કરાયેલો માર્ક અધિનિયમ મંજૂર કરે તે સમયગાળાની અંદર પુનઃસ્થાપિત કરાવી શકાય છે. કંપનીનું નામ, ડોમેન નામ કે GST નોંધણી પોતે ટ્રેડ માર્કના હકો આપતાં નથી. નોંધણી થાય ત્યાં સુધી માર્ક સાથે TM ચિહ્ન વાપરી શકાય; R ચિહ્ન ફક્ત નોંધાયેલા માર્ક માટે છે.

શું કરવું, ક્રમ પ્રમાણે

  1. નામ નક્કી કરતાં પહેલાં ટ્રેડ માર્ક્સ રજિસ્ટ્રીમાં સમાન અને મળતા આવતા માર્ક તપાસો.
  2. તમારા માલ કે સેવાઓને આવરી લેતા દરેક વર્ગમાં અરજી દાખલ કરો.
  3. પહેલા ઉપયોગનો તારીખવાળો પુરાવો રાખો: ઇન્વૉઇસ, જાહેરાતો અને વેબસાઇટના રેકર્ડ.
  4. માર્ક નોંધાય ત્યાં સુધી તેની સાથે TM વાપરો, અને R ચિહ્ન ફક્ત નોંધણી પછી જ.
  5. નવીકરણની તારીખ ડાયરીમાં નોંધો અને દર દસ વર્ષે નવીકરણ કરાવો.

કાયદો: ટ્રેડ માર્ક્સ અધિનિયમ, 1999 (Trade Marks Act, 1999) ની કલમ 18, 25, 27 અને 29. વધુ વાંચો: ટ્રેડ માર્ક અને બ્રાન્ડ રક્ષણ.

વ્યવસાય · MSMED અધિનિયમ, 2006

મારો ક્લાયન્ટ મારાં ઇન્વૉઇસ ચૂકવતો નથી. નાના વ્યવસાય કે ફ્રીલાન્સર માટે ઉપાયો શું છે?

જો તમારી પાસે સૂક્ષ્મ કે લઘુ ઉદ્યોગ તરીકે Udyam નોંધણી હોય, તો ખરીદનારે લેખિતમાં સંમત થયેલા સમયગાળાની અંદર ચુકવણી કરવી જ પડે, જે સ્વીકૃતિથી 45 દિવસથી વધુ કદી ન હોઈ શકે; તે પછી બેંક રેટના ત્રણ ગણા દરે ચક્રવૃદ્ધિ વ્યાજ ચડે છે અને તમે સૂક્ષ્મ અને લઘુ ઉદ્યોગ સુવિધા પરિષદ (Micro and Small Enterprises Facilitation Council) સમક્ષ ઓનલાઇન દાવો નોંધાવી શકો છો. બીજી કોઈ પણ વ્યક્તિ કાનૂની નોટિસ મોકલીને વસૂલાત માટે દાવો કરી શકે છે.

પરિષદ પહેલાં સમાધાન (conciliation) નો પ્રયાસ કરે છે, પછી લવાદ (arbitration) નો, અને તેના એવોર્ડને પડકારનાર ખરીદનારે પહેલાં તેની 75 ટકા રકમ જમા કરાવવી જ પડે. કરાર કરતા પહેલાં Udyam પર નોંધણી કરાવો: સુપ્રીમ કોર્ટે ઠરાવ્યું છે કે પુરવઠા પછીની નોંધણીથી આ લાભો મળતા નથી, જોકે આ મુદ્દો 2025 માં મોટી બેંચને સોંપવામાં આવ્યો હતો. બીજા માર્ગો છે: દાવો દાખલ કરતા પહેલાંની મધ્યસ્થી (pre-institution mediation) પછી કોમર્શિયલ દાવો, લેખિત કરાર પર સમરી દાવો, કરારમાં જોગવાઈ હોય તો લવાદ, અને જ્યાં કંપનીએ રૂ. 1 કરોડ કે તેથી વધુ આપવાના બાકી હોય ત્યાં નાદારીના કાયદા હેઠળ માગણી નોટિસ. મર્યાદાની મુદત દરેક નિયત તારીખથી ત્રણ વર્ષ છે.

શું કરવું, ક્રમ પ્રમાણે

  1. તપાસો કે તમારી પાસે સૂક્ષ્મ કે લઘુ ઉદ્યોગ તરીકે Udyam નોંધણી છે કે નહીં, જે પુરવઠા પહેલાં લીધેલી હોય.
  2. સ્વીકૃતિની તારીખ અને દરેક નિયત તારીખ નોંધી લો, કારણ કે ખરીદનારે સંમત થયેલા સમયગાળાની અંદર ચુકવણી કરવી જ પડે, જે સ્વીકૃતિથી 45 દિવસથી વધુ કદી ન હોઈ શકે.
  3. તમે નોંધાયેલા હો તો સૂક્ષ્મ અને લઘુ ઉદ્યોગ સુવિધા પરિષદ સમક્ષ બેંક રેટના ત્રણ ગણા દરે ચક્રવૃદ્ધિ વ્યાજ સાથે ઓનલાઇન દાવો નોંધાવો.
  4. તમે નોંધાયેલા ન હો તો કાનૂની નોટિસ મોકલો અને દરેક નિયત તારીખથી ત્રણ વર્ષની અંદર વસૂલાત માટે દાવો કરો.
  5. કરારમાં જોગવાઈ હોય તો લવાદનો, અથવા લેખિત કરાર પર સમરી દાવાનો ઉપયોગ કરો.

કાયદો: સૂક્ષ્મ, લઘુ અને મધ્યમ ઉદ્યોગ વિકાસ અધિનિયમ, 2006 (Micro, Small and Medium Enterprises Development Act, 2006) ની કલમ 15 થી 19; દીવાની કાર્યવાહી સંહિતા, 1908 (Code of Civil Procedure, 1908) નો ઓર્ડર XXXVII; કોમર્શિયલ કોર્ટ્સ અધિનિયમ, 2015 (Commercial Courts Act, 2015) ની કલમ 12A; નાદારી અને દેવાળિયાપણા સંહિતા, 2016 (Insolvency and Bankruptcy Code, 2016) ની કલમ 4, 8 અને 9. Silpi Industries v. Kerala State Road Transport Corporation, સુપ્રીમ કોર્ટ, 2021; NBCC (India) Ltd. v. State of West Bengal, 2025 INSC 54. વધુ વાંચો: MSME ને મોડી ચુકવણી.

વ્યવસાય · કંપની, LLP અને ભાગીદારી કાયદો

શું હું મારી કંપની, LLP કે ભાગીદારી પેઢીનાં દેવાં માટે વ્યક્તિગત રીતે જવાબદાર છું?

તે વ્યવસાયના સ્વરૂપ પર આધાર રાખે છે. એકમાત્ર માલિક (sole proprietor) અને સામાન્ય પેઢીના ભાગીદારો કોઈ મર્યાદા વગર વ્યક્તિગત રીતે જવાબદાર છે. કંપનીના શેરધારકો અને ડિરેક્ટરો, તથા LLP ના ભાગીદારો સામાન્ય સંજોગોમાં તેનાં દેવાં માટે જવાબદાર નથી, પણ જો તેમણે વ્યક્તિગત ગેરંટી આપી હોય, તેના પાછા ફરેલા ચેક પર સહી કરી હોય અથવા છેતરપિંડીથી વર્ત્યા હોય તો તેઓ જવાબદાર બને છે.

બેંકો સામાન્ય રીતે પ્રમોટરો પાસેથી વ્યક્તિગત ગેરંટી લે છે, અને કંપનીનું પોતાનું રિઝોલ્યુશન ચાલતું હોય ત્યારે પણ જામીનદારને નાદારીની કાર્યવાહીમાં લઈ જઈ શકાય છે. કંપનીના પાછા ફરેલા ચેક માટે સહી કરનાર અને તેના વ્યવસાયનો હવાલો સંભાળનારાઓ સામે ફોજદારી કાર્યવાહી થઈ શકે છે. ખાનગી કંપનીનો ન ચૂકવેલો આવકવેરો અને GST તેના ડિરેક્ટરો પાસેથી વસૂલ કરી શકાય છે, સિવાય કે તેઓ સાબિત કરે કે ચૂક તેમની ઘોર બેદરકારી, ફરજમાં ગેરવર્તન (misfeasance) કે ફરજભંગને કારણે ન હતી. પ્રોવિડન્ટ ફંડ અને તેના જેવી વૈધાનિક ચૂકો પણ હવાલો સંભાળનાર વ્યક્તિઓને લાગુ પડે છે. રાજીનામાથી હોદ્દા પરના સમયગાળાની જવાબદારી સમાપ્ત થતી નથી.

શું કરવું, ક્રમ પ્રમાણે

  1. તમારા વ્યવસાયનું સ્વરૂપ ઓળખો: એકમાત્ર માલિકી, સામાન્ય પેઢી, કંપની કે LLP.
  2. તમે એકમાત્ર માલિક કે સામાન્ય પેઢીના ભાગીદાર હો તો દરેક દેવાને કોઈ મર્યાદા વગરની તમારી વ્યક્તિગત જવાબદારી ગણો.
  3. તપાસો કે તમે વ્યક્તિગત ગેરંટી આપી છે કે કંપની કે LLP ના કોઈ ચેક પર સહી કરી છે કે નહીં, કારણ કે તેનાથી તમે વ્યક્તિગત રીતે જવાબદાર બનો છો.
  4. તપાસો કે આવકવેરો, GST અને પ્રોવિડન્ટ ફંડની બાકી રકમ ચૂકવાઈ છે, કારણ કે આવી ચૂકો ડિરેક્ટરો કે હવાલો સંભાળનાર વ્યક્તિઓ પાસેથી વસૂલ થઈ શકે છે.
  5. રાજીનામું આપ્યા પછી પણ તમારા હોદ્દા પરના સમયગાળાના રેકોર્ડ સાચવી રાખો, કારણ કે રાજીનામાથી તે સમયગાળાની જવાબદારી સમાપ્ત થતી નથી.

કાયદો: ભારતીય ભાગીદારી અધિનિયમ, 1932 (Indian Partnership Act, 1932) ની કલમ 25; લિમિટેડ લાયબિલિટી પાર્ટનરશિપ અધિનિયમ, 2008 (Limited Liability Partnership Act, 2008) ની કલમ 27, 28 અને 30; કંપની અધિનિયમ, 2013 (Companies Act, 2013) ની કલમ 339; વટાઉ ખત અધિનિયમ, 1881 (Negotiable Instruments Act, 1881) ની કલમ 141; આવકવેરા અધિનિયમ, 2025 (Income-tax Act, 2025) ની કલમ 323 (1961 ના અધિનિયમની જૂની કલમ 179); કેન્દ્રીય માલ અને સેવા કર અધિનિયમ, 2017 (Central Goods and Services Tax Act, 2017) ની કલમ 89. Lalit Kumar Jain v. Union of India, (2021) 9 SCC 321; Dilip B. Jiwrajka v. Union of India, (2024) 5 SCC 435.

વ્યવસાય · મર્જર અને એક્વિઝિશન

શેર સોદામાં સહી (signing) અને ક્લોઝિંગ (closing) વચ્ચે શો તફાવત છે?

સહીથી કરાર થાય છે. ક્લોઝિંગ, જેને કમ્પ્લીશન (completion) પણ કહે છે, ત્યારે થાય છે જ્યારે કરારમાંની શરતો પૂરી થયા પછી કિંમત ચૂકવાય છે અને શેર તબદીલ થાય છે કે ફાળવાય છે. ફક્ત કરાર પર સહી કરવાથી શેર તબદીલ થતા નથી.

સહી અને ક્લોઝિંગ વચ્ચેનો ગાળો અઠવાડિયાંનો કે મહિનાઓનો હોઈ શકે છે. તેનો ઉપયોગ નિયમનકારી મંજૂરીઓ અને ત્રાહિત પક્ષોની સંમતિઓ મેળવવા, ડ્યૂ ડિલિજન્સમાં મળેલી સમસ્યાઓ દૂર કરવા અને બોર્ડ તથા શેરધારકોના ઠરાવો પસાર કરવા માટે થાય છે. આવી શરત પર આધારિત જવાબદારીનો અમલ શરત પૂરી થાય ત્યાં સુધી કરાવી શકાતો નથી, અને શરત અશક્ય બને તો જવાબદારી રહેતી નથી. મોટા ભાગના કરારો લૉન્ગ-સ્ટૉપ તારીખ (long-stop date) પણ નક્કી કરે છે, જે તારીખ સુધીમાં ક્લોઝિંગ થવું જ જોઈએ, નહીં તો કોઈ પણ પક્ષ સોદામાંથી નીકળી શકે.

શું કરવું, ક્રમ પ્રમાણે

  1. કરારમાંની પૂર્વશરતો (conditions precedent) અને તેમાંની દરેક કોણે પૂરી કરવાની છે તેની યાદી બનાવો.
  2. ક્લોઝિંગ જે તારીખ સુધીમાં થવું જ જોઈએ તે લૉન્ગ-સ્ટૉપ તારીખ પર નજર રાખો.
  3. ક્લોઝિંગ પહેલાં તપાસો કે દરેક શરત પૂરી થઈ છે, અથવા લેખિતમાં જતી કરાઈ છે.
  4. ક્લોઝિંગ વખતે કિંમતની સામે શેરની તબદીલી કે ફાળવણી અને નક્કી થયેલા ક્લોઝિંગ દસ્તાવેજોની આપલે કરો.

કાયદો: ભારતીય કરાર અધિનિયમ, 1872 (Indian Contract Act, 1872) ની કલમ 31 અને 32 (આકસ્મિક કરારો). વધુ વાંચો: મર્જર, એક્વિઝિશન અને ESOP.

કર · CGST અધિનિયમ, 2017

મને GST ની નોટિસ મળી છે. જુદી જુદી નોટિસોનો અર્થ શું છે અને સમયમર્યાદાઓ કેટલી છે?

પહેલાં ખાતરી કરો કે નોટિસ GST પોર્ટલ પર છે, જેમાં "Additional Notices and Orders" ટેબ પણ જુઓ, અને તેના પર ચકાસી શકાય તેવો રેફરન્સ નંબર અથવા DIN છે. પછી તેનો પ્રકાર ઓળખો: ASMT-10 એ તમારાં રિટર્ન અંગેની ચકાસણી (scrutiny) ની પૂછપરછ છે, DRC-01 એ કરની માગણી કરતી કારણદર્શક નોટિસ (show cause notice) છે, અને REG-17 નોંધણી રદ કરવાની દરખાસ્ત કરે છે. દરેક માટે જવાબનો સમયગાળો ટૂંકો છે, અને ચૂપ રહેવાથી તમને સાંભળ્યા વગર આદેશ પસાર થાય છે.

ASMT-10 અને DRC-01 નો જવાબ તેમાં જણાવેલા સમયની અંદર, સામાન્ય રીતે 30 દિવસ, અને REG-17 નો જવાબ કામકાજના સાત દિવસની અંદર આપો; રદ થયેલી નોંધણી 90 દિવસની અંદર રદ્દીકરણ પાછું ખેંચવાની (revocation) અરજીથી પુનઃસ્થાપિત થઈ શકે છે. 2023-24 સુધીના સમયગાળા માટે માગણીનો આદેશ વાર્ષિક રિટર્નની નિયત તારીખથી ત્રણ વર્ષની અંદર, અથવા જ્યાં છેતરપિંડીનો આક્ષેપ હોય ત્યાં પાંચ વર્ષની અંદર પસાર થવો જ જોઈએ; 2024-25 થી નોટિસ 42 મહિનાની અંદર અને આદેશ તે પછીના 12 મહિનાની અંદર જારી થવો જ જોઈએ. વિવાદિત કરના 10 ટકા જમા કરાવીને ત્રણ મહિનાની અંદર અપીલ થઈ શકે છે, અને તે પછી વધુ 10 ટકા જમા કરાવીને GST એપેલેટ ટ્રિબ્યુનલમાં.

શું કરવું, ક્રમ પ્રમાણે

  1. ખાતરી કરો કે નોટિસ GST પોર્ટલ પર છે, જેમાં "Additional Notices and Orders" ટેબ પણ જુઓ, અને તેના પર ચકાસી શકાય તેવો રેફરન્સ નંબર અથવા DIN છે.
  2. તેનો પ્રકાર ઓળખો: ASMT-10 એ રિટર્ન અંગેની ચકાસણીની પૂછપરછ છે, DRC-01 કરની માગણી કરતી કારણદર્શક નોટિસ છે, અને REG-17 નોંધણી રદ કરવાની દરખાસ્ત કરે છે.
  3. ASMT-10 અને DRC-01 નો જવાબ તેમાં જણાવેલા સમયની અંદર, સામાન્ય રીતે 30 દિવસ, અને REG-17 નો જવાબ કામકાજના સાત દિવસની અંદર આપો.
  4. નોંધણી રદ થઈ ગઈ હોય તો 90 દિવસની અંદર રદ્દીકરણ પાછું ખેંચવા (revocation) માટે અરજી કરો.
  5. જો આદેશ તમારી વિરુદ્ધ જાય તો વિવાદિત કરના 10 ટકા જમા કરાવીને ત્રણ મહિનાની અંદર અપીલ દાખલ કરો.

કાયદો: કેન્દ્રીય માલ અને સેવા કર અધિનિયમ, 2017 (Central Goods and Services Tax Act, 2017) ની કલમ 29, 30, 61, 73, 74, 74A, 107 અને 112; કેન્દ્રીય માલ અને સેવા કર નિયમો, 2017 (Central Goods and Services Tax Rules, 2017) ના નિયમ 22, 23, 99 અને 142; રેફરન્સ નંબર અને DIN અંગેનો CBIC નો 09/06/2025 નો પરિપત્ર નં. 249/06/2025-GST.

સાયબર · ઓનલાઇન ગેમિંગ અધિનિયમ, 2025

શું ભારતમાં ઓનલાઇન સટ્ટો, ફેન્ટસી સ્પોર્ટ્સ અને અસલ પૈસાની ગેમિંગ એપ કાયદેસર છે?

ના, પૈસા માટે રમાય ત્યારે નહીં. 01/05/2026 થી અમલમાં આવેલો ઓનલાઇન ગેમિંગ પ્રોત્સાહન અને નિયમન અધિનિયમ, 2025 (Promotion and Regulation of Online Gaming Act, 2025) પૈસાના વળતર માટે દાવ લગાવીને રમાતી કોઈ પણ ઓનલાઇન ગેમ ઓફર કરવા પર પ્રતિબંધ મૂકે છે, તે કૌશલ્યની હોય કે નસીબની, જેમાં ફેન્ટસી સ્પોર્ટ્સ, રમી અને પોકર આવી જાય છે, અને આવી ગેમ માટે જાહેરાત તથા પેમેન્ટ પ્રોસેસિંગ પર પણ પ્રતિબંધ મૂકે છે. દાવ વગરની ઈ-સ્પોર્ટ્સ અને સોશિયલ ગેમની છૂટ છે. વિદેશથી ચલાવાતી સટ્ટાની સાઇટો પણ એટલી જ ગેરકાયદેસર છે.

આવી ગેમ ઓફર કરવી એ ત્રણ વર્ષ સુધીની કેદ અથવા રૂ. 1 કરોડ સુધીના દંડ, અથવા બંનેથી સજાપાત્ર છે; તેની જાહેરાત કરવી એ બે વર્ષ સુધીની કેદ અથવા રૂ. 50 લાખ સુધીના દંડથી. અધિનિયમ રમવાને ગુનો બનાવતો નથી, પણ ખેલાડીઓને પોતાના પૈસા ગુમાવવાનું જોખમ છે, અને સટ્ટા કે ગેમિંગના પૈસા મેળવતાં બેંક ખાતાં સાયબર ગુનાની તપાસમાં ઘણી વાર ફ્રીઝ કરવામાં આવે છે. અધિનિયમ સામેના પડકારો સુપ્રીમ કોર્ટની ત્રણ ન્યાયાધીશોની બેંચ સમક્ષ પડતર છે; નવેમ્બર 2026 ની સ્થિતિએ તે અમલમાં છે. જીતની રકમ પર સીધો 30 ટકા કર લાગે છે. ઓફલાઇન જુગાર રાજ્યોના કાયદાઓ દ્વારા સંચાલિત થાય છે.

શું કરવું, ક્રમ પ્રમાણે

  1. તપાસો કે એપ પૈસાના વળતર માટે દાવ લગાવીને રમાય છે કે નહીં, કારણ કે આવી ગેમ પર પ્રતિબંધ છે, તે કૌશલ્યની હોય કે નસીબની.
  2. વિદેશથી ચલાવાતી સટ્ટાની સાઇટોથી દૂર રહો, કારણ કે તે પણ એટલી જ ગેરકાયદેસર છે.
  3. સટ્ટા કે ગેમિંગના પૈસા તમારા બેંક ખાતાથી દૂર રાખો, કારણ કે આવાં ખાતાં સાયબર ગુનાની તપાસમાં ઘણી વાર ફ્રીઝ કરવામાં આવે છે.
  4. આવી ગેમની જાહેરાત કરવાની ના પાડો, કારણ કે જાહેરાત બે વર્ષ સુધીની કેદ અથવા રૂ. 50 લાખ સુધીના દંડથી સજાપાત્ર છે.
  5. દાવ વગરની ઈ-સ્પોર્ટ્સ અને સોશિયલ ગેમ પસંદ કરો, જેની છૂટ છે.

કાયદો: ઓનલાઇન ગેમિંગ પ્રોત્સાહન અને નિયમન અધિનિયમ, 2025 (Promotion and Regulation of Online Gaming Act, 2025) ની કલમ 5, 6, 7, 9 અને 10, તેની સાથે ઓનલાઇન ગેમિંગ પ્રોત્સાહન અને નિયમન નિયમો, 2026 (Promotion and Regulation of Online Gaming Rules, 2026); આવકવેરા અધિનિયમ, 2025 (Income-tax Act, 2025) ની કલમ 194 (જૂની 115BBJ) અને કલમ 393(3) (જૂની 194BA); દિલ્હી જાહેર જુગાર અધિનિયમ, 1955 (Delhi Public Gambling Act, 1955).

જાહેર કાયદો · દિલ્હી શાળા ફી કાયદો

શું દિલ્હીની ખાનગી શાળા દર વર્ષે ફી વધારી શકે કે નવા મથાળા હેઠળ ફી લઈ શકે? વાલીઓ ક્યાં ફરિયાદ કરે?

મનફાવે તેમ નહીં. 10/12/2025 થી અમલમાં આવેલા દિલ્હી શાળા શિક્ષણ (ફી નિર્ધારણ અને નિયમનમાં પારદર્શિતા) અધિનિયમ, 2025 (Delhi School Education (Transparency in Fixation and Regulation of Fees) Act, 2025) હેઠળ ખાનગી શાળાની ફી શાળા સ્તરની સમિતિ દ્વારા મંજૂર થવી જરૂરી છે, જેમાં પાંચ વાલીઓ હોય છે, અને તે પછી ત્રણ શૈક્ષણિક વર્ષ સુધી સ્થિર રહે છે. મંજૂર થયેલી ફી કરતાં વધુ લેવાથી રિફંડનો આદેશ અને દંડ થઈ શકે છે. આ અધિનિયમને દિલ્હી હાઈકોર્ટમાં પડકારવામાં આવ્યો છે.

શાળા કે વર્ગના ઓછામાં ઓછા 15 ટકા થતા વાલીઓ 30 દિવસની અંદર જિલ્લા ફી અપીલ સમિતિ (District Fee Appellate Committee) માં, અને તે પછી રિવિઝન સમિતિ (Revision Committee) માં અપીલ કરી શકે છે. મંજૂર ન થયેલી ફી માટે શિક્ષણ નિયામક રિફંડનો આદેશ આપી શકે છે અને રૂ. 1 લાખથી રૂ. 5 લાખ સુધીનો દંડ લગાવી શકે છે, જે પુનરાવર્તન પર વધારે હોય છે. 28/02/2026 ના રોજ હાઈકોર્ટે શાળાઓને, અધિનિયમ હેઠળ ફી નક્કી ન થાય ત્યાં સુધી, 2026-27 માટે આગલા વર્ષની ફી લેવાની છૂટ આપી; જુલાઈ 2026 માં છેલ્લે અહેવાલ મળ્યો ત્યારે અરજીઓ પડતર હતી. ફરિયાદો શિક્ષણ નિયામકની કચેરી (Directorate of Education) માં જાય છે, જેણે શાળાઓને એવો નિર્દેશ પણ આપ્યો છે કે કોઈ ચોક્કસ વિક્રેતા પાસેથી પુસ્તકો કે ગણવેશ ખરીદવાની ફરજ ન પાડવી.

શું કરવું, ક્રમ પ્રમાણે

  1. શાળા પાસેથી તેની શાળા સ્તરની સમિતિએ મંજૂર કરેલી ફી લેખિતમાં માગો અને જે ફી લેવાઈ રહી છે તેની સાથે તેને સરખાવો.
  2. ફીની રસીદો, માગણીની સ્લિપો અને શાળાના પરિપત્રો સાચવો.
  3. મંજૂર થયેલી ફી કરતાં વધુ ફી અંગે, અથવા કોઈ ચોક્કસ વિક્રેતા પાસેથી પુસ્તકો કે ગણવેશ ખરીદવાની ફરજ પાડવા અંગે શિક્ષણ નિયામકની કચેરીને ફરિયાદ કરો.
  4. શાળા કે વર્ગના ઓછામાં ઓછા 15 ટકા થતા વાલીઓ સાથે જોડાઓ અને 30 દિવસની અંદર જિલ્લા ફી અપીલ સમિતિમાં અપીલ કરો.
  5. અપીલ સફળ ન થાય તો તે પછી રિવિઝન સમિતિમાં જાઓ.

કાયદો: દિલ્હી શાળા શિક્ષણ (ફી નિર્ધારણ અને નિયમનમાં પારદર્શિતા) અધિનિયમ, 2025 (Delhi School Education (Transparency in Fixation and Regulation of Fees) Act, 2025), અને તેના હેઠળના નિયમો; દિલ્હી શાળા શિક્ષણ અધિનિયમ, 1973 (Delhi School Education Act, 1973) ની કલમ 17(3), જેના હેઠળ ફી સત્ર પહેલાં જાહેર કરવામાં આવે છે અને સત્ર દરમિયાન વધારા માટે નિયામકની પૂર્વમંજૂરી જરૂરી છે. Modern School v. Union of India, (2004) 5 SCC 583.

અદાલતો, વકીલો અને દસ્તાવેજો

કાનૂની સહાય, કોર્ટ ફી, સમયગાળા, અને લોકો જે કાગળો ખોઈ નાખે છે.

કોર્ટ · ફી અને સમય

વકીલો કેટલી ફી લે છે, કોર્ટ ફી કેટલી હોય છે, અને કેસમાં કેટલો સમય લાગે છે?

ભારતમાં વકીલોની ફીનું કોઈ વૈધાનિક ધોરણ નથી; ફી લેખિતમાં નક્કી થાય છે, અને વકીલ વસૂલ થયેલી રકમની ટકાવારી ફી તરીકે લઈ શકે નહીં. દિલ્હીમાં નાણાંના દાવા પર કોર્ટ ફી અધિનિયમ (Court Fees Act) હેઠળ કોર્ટ ફી મૂલ્ય આધારિત (ad valorem) છે, અને છૂટાછેડા, ભરણપોષણ તથા મોટા ભાગના ફોજદારી કામ પર નજીવી છે. દિલ્હીમાં વિરોધવાળો દીવાની દાવો સામાન્ય રીતે ત્રણ થી પાંચ વર્ષ, ચેક બાઉન્સની ફરિયાદ એક થી ત્રણ વર્ષ, વિરોધવાળા છૂટાછેડા બે થી પાંચ વર્ષ, અને ગ્રાહક ફરિયાદ એક થી ત્રણ વર્ષ ચાલે છે.

પહેલા મહિનાઓમાં થતો વચગાળાનો આદેશ અંતિમ ચુકાદા કરતાં વધુ નક્કી કરે છે; તૈયારીનું ફળ ત્યાં જ મળે છે. કોઈ પણ વકીલને રોકતા પહેલાં ફીની ગોઠવણ, કામનો વ્યાપ અને તબક્કાઓ હંમેશાં લેખિતમાં માગો.

શું કરવું, ક્રમ પ્રમાણે

  1. કોઈ પણ વકીલને રોકતા પહેલાં ફીની ગોઠવણ, કામનો વ્યાપ અને તબક્કાઓ લેખિતમાં માગો.
  2. વસૂલ થયેલી રકમની ટકાવારી હોય તેવી ફી માટે સંમત ન થાઓ, કારણ કે વકીલ તેવી ફી લઈ શકે નહીં.
  3. કોર્ટ ફી માટે બજેટ રાખો, જે દિલ્હીમાં નાણાંના દાવા પર મૂલ્ય આધારિત (ad valorem) છે અને છૂટાછેડા, ભરણપોષણ તથા મોટા ભાગના ફોજદારી કામ પર નજીવી છે.
  4. દિલ્હીમાં સામાન્ય રીતે વિરોધવાળા દીવાની દાવા માટે ત્રણ થી પાંચ વર્ષ, ચેક બાઉન્સ અને ગ્રાહક ફરિયાદો માટે એક થી ત્રણ વર્ષ, અને વિરોધવાળા છૂટાછેડા માટે બે થી પાંચ વર્ષની ગણતરી રાખો.
  5. પહેલા મહિનાઓમાં થતા વચગાળાના આદેશ માટે સૌથી વધુ કાળજીથી તૈયારી કરો, કારણ કે તે અંતિમ ચુકાદા કરતાં વધુ નક્કી કરે છે.

કાયદો: બાર કાઉન્સિલ ઓફ ઇન્ડિયા નિયમો (Bar Council of India Rules) ના ભાગ VI, પ્રકરણ II નો નિયમ 20; દિલ્હીને લાગુ પડતો કોર્ટ ફી અધિનિયમ, 1870 (Court Fees Act, 1870). સંપૂર્ણ લેખ: દીવાની દાવાનો લાંબો રસ્તો.

બંધારણીય · અનુચ્છેદ 136

હાઈકોર્ટના ચુકાદા સામે સુપ્રીમ કોર્ટમાં જવા માટે મારી પાસે કેટલો સમય છે?

સામાન્ય રીતે ચુકાદાની તારીખથી 90 દિવસ, બંધારણના અનુચ્છેદ 136 હેઠળ ખાસ રજા અરજી (special leave petition) દ્વારા. હાઈકોર્ટે સુપ્રીમ કોર્ટમાં અપીલ માટે યોગ્યતાનું પ્રમાણપત્ર (certificate of fitness) આપવાનો ઇનકાર કર્યો હોય ત્યાં સમયગાળો ઇનકારની તારીખથી 60 દિવસ છે. ચુકાદાની પ્રમાણિત નકલ મેળવવામાં લાગેલો સમય બાદ કરાય છે.

ખાસ રજા વિવેકાધીન છે: સુપ્રીમ કોર્ટ પહેલાં નક્કી કરે છે કે મામલો સાંભળવો કે નહીં. મોડી અરજી પૂરતું કારણ બતાવતી વિલંબ માફી (condonation of delay) ની અરજી સાથે દાખલ કરવી જ પડે, અને સામા પક્ષને નોટિસ આપ્યા વિના વિલંબ માફ થતો નથી. મૃત્યુદંડનો મામલો હોય ત્યાં સમયગાળો 60 દિવસ છે. કેટલાક કાયદાઓ સુપ્રીમ કોર્ટમાં પોતાની અપીલ અને પોતાનો સમયગાળો ઠરાવે છે, ઉદાહરણ તરીકે વીજળી માટેની એપેલેટ ટ્રિબ્યુનલ (Appellate Tribunal for Electricity) ના આદેશથી 60 દિવસ.

શું કરવું, ક્રમ પ્રમાણે

  1. ચુકાદાની તારીખ નોંધો અને તરત પ્રમાણિત નકલ માટે અરજી કરો, અરજીની અને નકલ મળ્યાની તારીખો સાચવી રાખો.
  2. ચુકાદાથી 90 દિવસ ગણો, અને પ્રમાણિત નકલ મેળવવામાં લાગેલો સમય ઉમેરો.
  3. હાઈકોર્ટે અપીલ માટે યોગ્યતાનું પ્રમાણપત્ર આપવાનો ઇનકાર કર્યો હોય તો તેના બદલે 60 દિવસ ગણો.
  4. સમયગાળો વીતી ગયો હોય તો આખા વિલંબનું કારણ સમજાવતી વિલંબ માફીની અરજી સાથે દાખલ કરો.

કાયદો: ભારતનું બંધારણ (Constitution of India), અનુચ્છેદ 136; સુપ્રીમ કોર્ટ નિયમો, 2013 (Supreme Court Rules, 2013) ના ઓર્ડર XXI અને XXII; મુદત અધિનિયમ, 1963 (Limitation Act, 1963) નો આર્ટિકલ 133; વીજળી અધિનિયમ, 2003 (Electricity Act, 2003) ની કલમ 125. વધુ વાંચો: બંધારણીય ઉપાયો. સમય મર્યાદા: સુપ્રીમ કોર્ટ સમક્ષ મુદત.

જાહેર કાયદો · RTI અધિનિયમ, 2005

RTI અરજી કેવી રીતે કરવી, અને તેઓ જવાબ ન આપે તો શું?

જે વિભાગ પાસે રેકોર્ડ હોય તેના જાહેર માહિતી અધિકારી (Public Information Officer) ને સંબોધીને અરજી કરો, રૂ. 10 ની ફી ભરો (કેન્દ્રીય વિભાગો માટે rtionline.gov.in પર ઓનલાઇન), માહિતીનું ચોક્કસ વર્ણન કરો અને અરજી કર્યાનો પુરાવો રાખો. જવાબ 30 દિવસમાં મળવો જોઈએ; જો ઇનકાર થાય કે અવગણના થાય, તો 30 દિવસની અંદર વિભાગીય અપીલ અધિકારીને પ્રથમ અપીલ અને 90 દિવસની અંદર માહિતી આયોગ (Information Commission) ને બીજી અપીલ કરો.

માત્ર નિર્ણય નહીં, ફાઇલ પરની નોંધ (file noting) અને પત્રવ્યવહાર પણ માગો. ત્રાહિત વ્યક્તિઓની અંગત માહિતી અને તપાસ હેઠળની બાબતોને મુક્તિ છે, પણ મુક્તિ માટે કારણો આપવાં જ પડે.

શું કરવું, ક્રમ પ્રમાણે

  1. જે વિભાગ પાસે રેકોર્ડ હોય તેના જાહેર માહિતી અધિકારીને સંબોધીને અરજી કરો, અને માહિતીનું ચોક્કસ વર્ણન કરો.
  2. માત્ર નિર્ણય નહીં, ફાઇલ પરની નોંધ અને પત્રવ્યવહાર પણ માગો.
  3. રૂ. 10 ની ફી ભરો, કેન્દ્રીય વિભાગો માટે rtionline.gov.in પર ઓનલાઇન, અને અરજી કર્યાનો પુરાવો રાખો.
  4. જવાબ માટે 30 દિવસ રાહ જુઓ; જો ઇનકાર થાય કે અવગણના થાય, તો 30 દિવસની અંદર વિભાગીય અપીલ અધિકારીને પ્રથમ અપીલ કરો.
  5. પ્રથમ અપીલથી માહિતી ન મળે તો 90 દિવસની અંદર માહિતી આયોગને બીજી અપીલ કરો.

કાયદો: માહિતી અધિકાર અધિનિયમ, 2005 (Right to Information Act, 2005) ની કલમ 6, 7, 8 અને 19. વધુ વાંચો: યુટિલિટી, નાગરિક નિયમનકારો અને RTI.

દસ્તાવેજો · પાસપોર્ટ

મારી સામે ફોજદારી કેસ પડતર હોય તો શું મને પાસપોર્ટ મળી શકે?

માત્ર તે કોર્ટની પરવાનગીથી જ્યાં કેસ પડતર છે. તે કોર્ટને ના-વાંધા આદેશ માટે અરજી કરો; તે પછી પાસપોર્ટ કચેરી સામાન્ય રીતે એક વર્ષ માટે માન્ય પાસપોર્ટ આપે છે, જે કેસ ચાલુ હોય ત્યાં સુધી રિન્યૂ કરાવી શકાય છે. અરજીમાં પડતર કેસ છુપાવવો એ પોતે એક ગુનો છે.

સરનામું મેળ ન ખાવા જેવાં બીજાં કારણોસર આવેલું પ્રતિકૂળ પોલીસ વેરિફિકેશન ફરી વેરિફિકેશન કરાવીને સુધારી શકાય છે. નામમાં ફેરફાર સોગંદનામું, બે અખબારી જાહેરાતો અને egazette.gov.in મારફતે ભારતના રાજપત્ર (Gazette of India) માં પ્રસિદ્ધિ દ્વારા થાય છે.

શું કરવું, ક્રમ પ્રમાણે

  1. જે કોર્ટમાં કેસ પડતર છે તેને ના-વાંધા આદેશ માટે અરજી કરો, કારણ કે પાસપોર્ટ માત્ર તે કોર્ટની પરવાનગીથી જ મળી શકે.
  2. પાસપોર્ટની અરજીમાં પડતર કેસ જાહેર કરો, કારણ કે તે છુપાવવો એ પોતે એક ગુનો છે.
  3. કોર્ટનો આદેશ પાસપોર્ટ કચેરીમાં રજૂ કરો, જે તે પછી સામાન્ય રીતે એક વર્ષ માટે માન્ય પાસપોર્ટ આપે છે.
  4. કેસ ચાલુ હોય ત્યાં સુધી પાસપોર્ટ રિન્યૂ કરાવવા અરજી કરો.
  5. જો પોલીસ વેરિફિકેશન બીજા કોઈ કારણસર, જેમ કે સરનામું મેળ ન ખાવાથી, પ્રતિકૂળ હોય તો ફરી વેરિફિકેશન માગો.

કાયદો: પાસપોર્ટ અધિનિયમ, 1967 (Passports Act, 1967) ની કલમ 6(2)(f) અને કલમ 12; વિદેશ મંત્રાલયનું 25/08/1993 નું જાહેરનામું GSR 570(E).

દસ્તાવેજો · ખોવાયેલા કાગળો

મારો અસલ વેચાણ દસ્તાવેજ ખોવાઈ ગયો છે. દિલ્હીમાં તેની ડુપ્લિકેટ કેવી રીતે મેળવવી?

પોલીસ ફરિયાદ નોંધાવો અને નોન-ટ્રેસેબલ રિપોર્ટ (non-traceable report) મેળવો, બે અખબારોમાં નોટિસ પ્રસિદ્ધ કરો, સોગંદનામું કરો, અને જ્યાં દસ્તાવેજ નોંધાયો હતો તે સબ-રજિસ્ટ્રારની કચેરીમાં પ્રમાણિત નકલ માટે અરજી કરો. પોલીસ રિપોર્ટ અને અખબારી નોટિસો સાથેની પ્રમાણિત નકલ જ ખરીદનારાઓ અને બેંકો સ્વીકારે છે.

જો બેંકે તમારા માલિકી હકના દસ્તાવેજો ખોઈ નાખ્યા હોય, તો રિઝર્વ બેંકના 2023 ના નિર્દેશો હેઠળ તેણે લોન બંધ થયા પછીના 30 દિવસ ઉપરાંતના વિલંબના દરેક દિવસ માટે રૂ. 5,000 ના દરે તમને વળતર આપવું જ પડે, અને ગ્રાહક આયોગ વધારાની નુકસાની અપાવે છે.

શું કરવું, ક્રમ પ્રમાણે

  1. પોલીસ ફરિયાદ નોંધાવો અને નોન-ટ્રેસેબલ રિપોર્ટ મેળવો.
  2. બે અખબારોમાં નોટિસ પ્રસિદ્ધ કરો અને બંનેની નકલો રાખો.
  3. દસ્તાવેજ ખોવાયા અંગે સોગંદનામું કરો.
  4. જ્યાં દસ્તાવેજ નોંધાયો હતો તે સબ-રજિસ્ટ્રારની કચેરીમાં પ્રમાણિત નકલ માટે અરજી કરો, અને ખરીદનારાઓ તથા બેંકો માટે તેને પોલીસ રિપોર્ટ અને અખબારી નોટિસો સાથે રાખો.
  5. જો બેંકે તમારા માલિકી હકના દસ્તાવેજો ખોઈ નાખ્યા હોય, તો લોન બંધ થયા પછીના 30 દિવસ ઉપરાંતના વિલંબના દરેક દિવસ માટે રૂ. 5,000 ના દરે બેંક પાસેથી વળતર માગો.

કાયદો: નોંધણી અધિનિયમ, 1908 (Registration Act, 1908) ની કલમ 57; જંગમ અને સ્થાવર મિલકતના દસ્તાવેજો પરત કરવા અંગેનો RBI નો 13/09/2023 નો પરિપત્ર.

કોર્ટ · કલમ 63, ભારતીય સાક્ષ્ય અધિનિયમ

શું કોલ રેકોર્ડિંગ અને WhatsApp ચેટ કોર્ટમાં માન્ય પુરાવા છે?

હા. કોલ રેકોર્ડિંગ, WhatsApp ચેટ, ઇમેલ અને CCTV ફૂટેજ ઇલેક્ટ્રોનિક રેકોર્ડ છે અને પુરાવા તરીકે વાપરી શકાય છે, જો તે સુસંગત અને સાચા હોય અને, જ્યાં નકલ કે પ્રિન્ટઆઉટ રજૂ કરાય ત્યાં, તેની સાથે ભારતીય સાક્ષ્ય અધિનિયમ, 2023 (Bharatiya Sakshya Adhiniyam, 2023) ની કલમ 63(4) મુજબ જરૂરી પ્રમાણપત્ર હોય. રેકોર્ડિંગ માત્ર એ કારણે નકારાતું નથી કે તે છૂપી રીતે કરવામાં આવ્યું હતું, પણ તેને કેટલું વજન આપવું તે કોર્ટ નક્કી કરે છે.

અસલ ફોન કે ડિવાઇસ સાચવી રાખો, અને ફાઇલમાં ફેરફાર ન કરો, તેને કાપો નહીં કે ડિલીટ ન કરો; સામો પક્ષ ફોરેન્સિક તપાસની માગણી કરી શકે છે. એકલા સ્ક્રીનશોટ નબળા છે કારણ કે તે સહેલાઈથી બનાવટી બનાવી શકાય છે; ચેટ એક્સપોર્ટ કરો અને તેને પ્રમાણપત્ર સાથે રજૂ કરો, જેના હવે બે ભાગ છે, એક પર ડિવાઇસનો હવાલો ધરાવતી વ્યક્તિની અને બીજા પર નિષ્ણાતની સહી હોય છે. 2025 માં સુપ્રીમ કોર્ટે ઠરાવ્યું કે જીવનસાથીની છૂપી રીતે રેકોર્ડ કરેલી ટેલિફોન વાતચીત લગ્નવિષયક કાર્યવાહીમાં વાપરી શકાય છે. જે કોલમાં તમે પોતે પક્ષકાર હો તે રેકોર્ડ કરવો એ બીજા લોકો વચ્ચેના કોલ ટેપ કે હેક કરવાથી જુદી વાત છે, જે પોતે ગુનો બની શકે છે.

શું કરવું, ક્રમ પ્રમાણે

  1. અસલ ફોન કે ડિવાઇસ સાચવી રાખો, અને ફાઇલમાં ફેરફાર ન કરો, તેને કાપો નહીં કે ડિલીટ ન કરો.
  2. એકલા સ્ક્રીનશોટ પર આધાર રાખવાને બદલે ચેટ એક્સપોર્ટ કરો, કારણ કે સ્ક્રીનશોટ નબળા છે અને સહેલાઈથી બનાવટી બનાવી શકાય છે.
  3. નકલ કે પ્રિન્ટઆઉટ ભારતીય સાક્ષ્ય અધિનિયમ, 2023 ની કલમ 63(4) મુજબ જરૂરી પ્રમાણપત્ર સાથે રજૂ કરો.
  4. પ્રમાણપત્રના બંને ભાગ પર સહી કરાવો, એક પર ડિવાઇસનો હવાલો ધરાવતી વ્યક્તિની અને બીજા પર નિષ્ણાતની.
  5. માત્ર એવા કોલ રેકોર્ડ કરો જેમાં તમે પોતે પક્ષકાર હો, અને બીજા લોકો વચ્ચેના કોલ ટેપ કે હેક ન કરો, કારણ કે તે પોતે ગુનો બની શકે છે.

કાયદો: ભારતીય સાક્ષ્ય અધિનિયમ, 2023 (Bharatiya Sakshya Adhiniyam, 2023) ની કલમ 61 થી 63 અને અનુસૂચિ (કલમ 63 એ ભારતીય પુરાવા અધિનિયમ, 1872 (Indian Evidence Act, 1872) ની કલમ 65B નું સ્થાન લીધું છે). Arjun Panditrao Khotkar, (2020) 7 SCC 1; Vibhor Garg, 2025 INSC 829.

દસ્તાવેજો · રાજપત્ર અને આધાર

કાયદેસર રીતે મારું નામ કેવી રીતે બદલવું, અથવા આધાર અને બીજા દસ્તાવેજોમાં મારું નામ કે જન્મતારીખ કેવી રીતે સુધારવી?

નામના સંપૂર્ણ ફેરફાર માટે સોગંદનામું કરો, અગ્રણી દૈનિક અખબારમાં ફેરફારની જાહેરાત આપો, અને Department of Publication, Civil Lines, Delhi મારફતે તેને ભારતના રાજપત્ર (Gazette of India) માં પ્રસિદ્ધ કરાવો. રાજપત્રનું જાહેરનામું એ પુરાવો છે જેના આધારે તે પછી આધાર (Aadhaar), PAN, પાસપોર્ટ અને બેંકના રેકોર્ડ અપડેટ થાય છે. જોડણીના સુધારા માટે સામાન્ય રીતે માત્ર સમર્થનના દસ્તાવેજો જોઈએ.

UIDAI આધારમાં નામ બે વાર, અને જન્મતારીખ તથા લિંગ (gender) દરેક એક વાર અપડેટ કરવાની છૂટ આપે છે; તે પછીનો ફેરફાર UIDAI ની પ્રાદેશિક કચેરી દ્વારા સંભાળાતી અપવાદ પ્રક્રિયા મારફતે થાય છે. ડેમોગ્રાફિક અપડેટ આધાર કેન્દ્ર પર રૂ. 75 ની ફીમાં થાય છે. જન્મના પ્રમાણપત્રમાંની ખોટી એન્ટ્રી ભૂલનો પુરાવો આપવાથી જન્મ અને મરણના રજિસ્ટ્રાર સુધારે છે. 01/10/2023 ના રોજ કે તે પછી જન્મેલી કોઈ પણ વ્યક્તિ માટે જન્મનું પ્રમાણપત્ર જ જન્મની તારીખ અને સ્થળ સાબિત કરતો દસ્તાવેજ છે. શાળા બોર્ડ પોતાનાં પ્રમાણપત્રો પોતાના નિયમો હેઠળ સુધારે છે.

શું કરવું, ક્રમ પ્રમાણે

  1. નામના સંપૂર્ણ ફેરફાર માટે સોગંદનામું કરો.
  2. અગ્રણી દૈનિક અખબારમાં ફેરફારની જાહેરાત આપો, અને તે અખબારની નકલો રાખો.
  3. Department of Publication, Civil Lines, Delhi મારફતે ફેરફારને ભારતના રાજપત્રમાં પ્રસિદ્ધ કરાવો.
  4. રાજપત્રના જાહેરનામાના આધારે આધાર, PAN, પાસપોર્ટ અને બેંકના રેકોર્ડ અપડેટ કરાવો, અને આધારના અપડેટ માટે રૂ. 75 ની ફી ભરીને આધાર કેન્દ્રનો ઉપયોગ કરો.
  5. જોડણીના સુધારા માટે માત્ર સમર્થનના દસ્તાવેજો આપો, અને જન્મનું પ્રમાણપત્ર સુધારવા માટે ભૂલના પુરાવા સાથે જન્મ અને મરણના રજિસ્ટ્રારને અરજી કરો.

કાયદો: જન્મ અને મરણ નોંધણી અધિનિયમ, 1969 (Registration of Births and Deaths Act, 1969) ની કલમ 15, અને 01/10/2023 થી અમલમાં આવેલો જન્મ અને મરણ નોંધણી (સુધારા) અધિનિયમ, 2023 (Registration of Births and Deaths (Amendment) Act, 2023); આધાર અધિનિયમ, 2016 (Aadhaar Act, 2016) અને UIDAI ના અપડેટ નિયમો; નામ બદલવા માટેની Department of Publication ની માર્ગદર્શિકા.

ફોજદારી · વેરિફિકેશન અને જાહેરાત

શું FIR, પડતર કેસ કે જૂનો નિર્દોષ છુટકારો બેકગ્રાઉન્ડ વેરિફિકેશન, પોલીસ ક્લિયરન્સ સર્ટિફિકેટ કે સરકારી નોકરીની તપાસમાં દેખાશે?

માની લો કે દેખાશે. eCourts પરના કોર્ટ રેકોર્ડ જાહેર છે, અને પોલીસ વેરિફિકેશન પોલીસ રેકોર્ડ પર આધાર રાખે છે, તેથી પડતર કેસ બહાર આવવાની શક્યતા છે. FIR કે પડતર કેસ એ દોષસિદ્ધિ નથી, અને નિર્દોષ છુટકારો પણ દોષસિદ્ધિ નથી. સરકારી નોકરી માટે એટેસ્ટેશન ફોર્મ (attestation form) માં સાચા જવાબ આપો: હકીકત છુપાવવી એ સામાન્ય રીતે કેસ કરતાં પણ વધુ ગંભીર ગણાય છે.

Avtar Singh v. Union of India માં સુપ્રીમ કોર્ટે ઠરાવ્યું કે ફોજદારી કેસ છુપાવવા કે ખોટી રીતે જણાવવા બદલ નોકરીદાતા નિમણૂક રદ કરી શકે છે, પણ તેણે કેસના પ્રકારને ધ્યાનમાં લેવો જ પડે; નજીવો ગુનો કે સાચી રીતે જાહેર કરેલો નિર્દોષ છુટકારો ઉમેદવારને અટકાવે તે જરૂરી નથી, જોકે યોગ્યતાનો નિર્ણય તેમ છતાં નોકરીદાતા જ કરે છે. પડતર કેસ દરમિયાન પાસપોર્ટ માટે તે કોર્ટની પરવાનગી જરૂરી છે. ભારતમાં રેકોર્ડ ભૂંસી નાખવાની (expungement) કોઈ સામાન્ય વ્યવસ્થા નથી, પણ BNSS ની કલમ 528 હેઠળ FIR રદ કરતો હાઈકોર્ટનો આદેશ કેસનો અંત લાવે છે. કિશોર ન્યાય અધિનિયમ (Juvenile Justice Act) હેઠળ જેની સાથે કાર્યવાહી થઈ હોય તે બાળકને સામાન્ય રીતે કોઈ ગેરલાયકાત લાગતી નથી.

શું કરવું, ક્રમ પ્રમાણે

  1. eCourts વેબસાઇટ પર તમારો કેસ શોધીને રેકોર્ડ પર શું છે તે તપાસો, અને FIR તથા અંતિમ આદેશની નકલો મેળવો.
  2. એટેસ્ટેશન કે વેરિફિકેશન ફોર્મનો દરેક પ્રશ્ન વાંચો અને તેમાં જે પૂછ્યું હોય બરાબર તેનો જ, સાચો જવાબ આપો.
  3. જ્યાં ફોર્મ ભૂતકાળના કેસો વિશે પૂછે ત્યાં નિર્દોષ છુટકારાનો કે કેસ રદ કરતો આદેશ જોડો.
  4. પાસપોર્ટ માટે અરજી કરતા પહેલાં જે કોર્ટમાં કેસ પડતર છે તેને પરવાનગી માટે અરજી કરો.

કાયદો: Avtar Singh v. Union of India, સુપ્રીમ કોર્ટ, 2016; ભારતીય નાગરિક સુરક્ષા સંહિતા, 2023 (Bharatiya Nagarik Suraksha Sanhita, 2023) ની કલમ 528; કિશોર ન્યાય (બાળકોની સંભાળ અને રક્ષણ) અધિનિયમ, 2015 (Juvenile Justice (Care and Protection of Children) Act, 2015) ની કલમ 24; પાસપોર્ટ અધિનિયમ, 1967 (Passports Act, 1967) ની કલમ 6(2)(f).

દસ બાબતો જેમાં લોકો ભૂલ કરે છે

"પોલીસ સૂર્યાસ્ત પછી કોઈની ધરપકડ કરી શકતી નથી."
આ રક્ષણ માત્ર મહિલાઓને છે. પુરુષોની ધરપકડ કોઈ પણ સમયે થઈ શકે છે.
"રજિસ્ટર્ડ GPA વેચાણ દસ્તાવેજ જેટલો જ સારો છે."
પાવર ઑફ એટર્ની કોઈ માલિકી હક તબદીલ કરતો નથી, તે રજિસ્ટર્ડ હોય કે ન હોય.
"નોમિની ફ્લેટ કે ખાતાનો માલિક છે."
નોમિની તે કાનૂની વારસદારો વતી ધારણ કરે છે; નિર્ણય વસિયતનામું કે ઉત્તરાધિકારનો કાયદો કરે છે.
"11 મહિનાનો ભાડા કરાર કાયદા પ્રમાણે ફરજિયાત છે."
તે એક સગવડ છે જે નોંધણી ટાળે છે. સ્ટેમ્પ ડ્યુટી તોય ભરવાપાત્ર છે.
"જે ભાડૂઆત બાર વર્ષ રહે તે માલિક બની જાય છે."
ભાડૂઆતનો કબજો પરવાનગીથી મળેલો છે અને તે ક્યારેય પ્રતિકૂળ કબજો (એડવર્સ પઝેશન) બનતો નથી.
"પરિણીત દીકરીઓનો પિતાની મિલકતમાં કોઈ હિસ્સો નથી."
વડીલોપાર્જિત મિલકતમાં તેમનો જન્મથી સમાન હિસ્સો છે, અને બાકીની મિલકતમાં વસિયતનામા વગર મૃત્યુ થયે સમાન હિસ્સો છે.
"ચેક બાઉન્સ એટલે તરત ધરપકડ."
તે જામીનપાત્ર, સમન્સ કેસ તરીકે ચાલતો ગુનો છે, જે નોટિસની પ્રક્રિયા અને ફરિયાદ પછી જ શરૂ થાય છે.
"હું નોટિસ પિરિયડ પૂરો ન કરું તો કંપની ફોજદારી કેસ દાખલ કરી શકે."
એકમાત્ર ઉપાય નોટિસ પગાર માટેનો દીવાની દાવો છે.
"પાંચ વર્ષ અલગ રહ્યાં એટલે આપોઆપ છૂટાછેડા થઈ ગયા."
આપોઆપ છૂટાછેડા જેવું કશું નથી; લગ્નનો અંત માત્ર હુકમનામાથી આવે છે.
"MCD ના રેકોર્ડમાં મ્યુટેશન માલિકી સાબિત કરે છે."
મ્યુટેશન એ વેરાની નોંધ છે; માલિકી હક રજિસ્ટર્ડ દસ્તાવેજ કે ઉત્તરાધિકારમાંથી આવે છે.
જ્યારે સામાન્ય જવાબ પૂરતો ન હોય

ઉપરનો દરેક જવાબ તમારા કાગળો પર આધાર રાખે છે.

કોન્ફરન્સ એપોઇન્ટમેન્ટથી G-46, Basement, Greater Kailash III, New Delhi ખાતે થાય છે. મુખ્ય વકીલ મુલાકાત પહેલાં કાગળો વાંચે છે.

સંપર્ક વિગતો વિસ્તૃત લેખો
અસ્વીકરણ આ પેજ બાર કાઉન્સિલ ઑફ ઇન્ડિયા નિયમો (Bar Council of India Rules), પ્રકરણ II, ભાગ VI, નિયમ 36 ના પાલનમાં સામાન્ય જાહેર કાનૂની શિક્ષણ માટે પ્રસિદ્ધ કરાયું છે. તે કાનૂની સલાહ નથી, વકીલ અને અસીલનો સંબંધ ઊભો કરતું નથી, અને અન્યથા જણાવ્યું ન હોય ત્યાં દિલ્હી માટે 16/11/2026 ના રોજનો કાયદો જણાવે છે. મુદતની સમયમર્યાદાઓ, ફી, મર્યાદાઓ અને નિયમનકારી પરિપત્રો બદલાય છે; પગલું ભરતાં પહેલાં તેની ખરાઈ કરો, અને તમારી પોતાની હકીકતો પર સલાહ લો.
WhatsApp