Lokesh Bhardwaj Law Offices ← લેખો

આ પૃષ્ઠ અંગ્રેજીમાં લખાયેલા લેખનો અનુવાદ છે, જે અનુવાદ સાધનોની મદદથી તૈયાર કરવામાં આવ્યો છે અને ઓફિસ દ્વારા તેની સમીક્ષા કરવામાં આવી છે. બંને વચ્ચે તફાવત હોય ત્યાં અંગ્રેજી લખાણ માન્ય રહેશે. અંગ્રેજીમાં વાંચો

Lokesh Bhardwaj Law Offices · એડવોકેટ્સ અને કાનૂની સલાહકારો, નવી દિલ્હી · lokeshbhardwajlawoffices.com
ફોજદારી કાયદો · સમજૂતી

પોલીસ તમારી ધરપકડ ક્યારે કરી શકે?

ભારતીય નાગરિક સુરક્ષા સંહિતા, 2023 હેઠળ સત્તાઓ, મર્યાદાઓ, અને ગેરકાયદે કેદનો ખરેખર અર્થ શું છે.

2 સપ્ટેમ્બર 202613 મિનિટનું વાંચન
છેલ્લી સમીક્ષા: 17/10/2026
ચોવીસ કલાક કાયદેસર ધરપકડ લેખિત કારણો, મેમો, કુટુંબને જાણ, વકીલ મેજિસ્ટ્રેટ આ રેખા પછી, રજૂઆત વિના, અટકાયત ગેરકાયદે છે
ચોવીસ કલાક, અને ધરપકડ થતાંની સાથે જ લાગુ પડતી જવાબદારીઓ.

મોટાભાગના લોકો ધરપકડના કાયદાનો પ્રથમ વાર સામનો સૌથી ખરાબ શક્ય ક્ષણે કરે છે: દરવાજે ટકોરા, પકડાયેલા સગાનો ફોન, કોઈ સમજૂતી વિના પોલીસ સ્ટેશને હાજર થવાનું સમન્સ. એ ક્ષણે બે માન્યતાઓ હાવી થઈ જાય છે. પ્રથમ એ કે પોલીસ જે ઇચ્છે તે કરી શકે છે. બીજી, એટલી જ ખોટી, એ કે વ્યક્તિ સહકાર આપવાનો સીધો ઇનકાર કરી શકે છે. સત્ય બંનેની વચ્ચે છે, અને તે લખાયેલું છે.

01/07/2024થી આ દેશની ફોજદારી કાર્યવાહી ભારતીય નાગરિક સુરક્ષા સંહિતા, 2023 (Bharatiya Nagarik Suraksha Sanhita, 2023) દ્વારા સંચાલિત છે, જેણે ફોજદારી કાર્યવાહી સંહિતા, 1973 (Code of Criminal Procedure, 1973) નું સ્થાન લીધું. ગુનાઓ પોતે ભારતીય ન્યાય સંહિતા, 2023 (Bharatiya Nyaya Sanhita, 2023) માં છે, અને પુરાવાનો કાયદો ભારતીય સાક્ષ્ય અધિનિયમ, 2023 (Bharatiya Sakshya Adhiniyam, 2023) માં. કલમોના ક્રમાંક બદલાયા છે. બંધારણીય માળખું, અનુચ્છેદ 21 અને 22, બદલાયું નથી, અને એ મૂળભૂત સિદ્ધાંત પણ બદલાયો નથી કે ધરપકડની સત્તા એવી સત્તા છે જેને ફક્ત વાપરવાની નહીં, પણ વાજબી ઠેરવવાની હોય છે.

ધરપકડની સત્તા એવી સત્તા છે જેને ફક્ત વાપરવાની નહીં, પણ વાજબી ઠેરવવાની હોય છે.

આ લેખ સાદી ભાષામાં દર્શાવે છે કે પોલીસ ક્યારે વોરંટ વિના ધરપકડ કરી શકે, ક્યારે ન કરી શકે, ધરપકડ થતાંની ક્ષણે શું થવું જ જોઈએ, કાયદો મહિલાઓ, વરિષ્ઠ નાગરિકો અને અશક્ત વ્યક્તિઓને કયું વધારાનું રક્ષણ આપે છે, ગેરકાયદે કેદ શું છે, અને નાગરિક અને તેમના વકીલ તે અંગે ખરેખર શું કરી શકે.

I. લગભગ બધું નક્કી કરતા બે શબ્દો: પોલીસ દખલપાત્ર અને બિન-દખલપાત્ર

ભારતીય ફોજદારી કાયદામાં દરેક ગુનો બે ખાનામાંથી એકમાં આવે છે, અને તે કયા ખાનામાં આવે છે તે નક્કી કરે છે કે પોલીસ પોતાની રીતે શું કરી શકે.

પોલીસ દખલપાત્ર ગુનો (cognizable offence) એ વધુ ગંભીર ગુનો છે, જેમાં પોલીસ મેજિસ્ટ્રેટની પરવાનગી વિના પ્રથમ માહિતી અહેવાલ (First Information Report) નોંધી શકે છે અને તપાસ શરૂ કરી શકે છે, અને વોરંટ વિના ધરપકડ કરી શકે છે. ખૂન, બળાત્કાર, લૂંટ, અપહરણ, ગંભીર ઈજા અને એ પ્રકારના ગુનાઓ પોલીસ દખલપાત્ર છે.

બિન-દખલપાત્ર ગુનો (non-cognizable offence) એ ઓછો ગંભીર ગુનો છે, જેમાં પોલીસ મેજિસ્ટ્રેટના આદેશ વિના તપાસ કરી શકતી નથી, અને ધરપકડ કરી શકતી નથી. પડોશના ઝઘડામાં સાદી ઈજા, બદનક્ષી અને જાહેર ઉપદ્રવ તેનાં લાક્ષણિક ઉદાહરણો છે.

BNSSની કલમ 35(2) સ્પષ્ટ છે: બિન-દખલપાત્ર ગુના માટે, મેજિસ્ટ્રેટના વોરંટ કે આદેશ સિવાય કોઈ ધરપકડ નહીં. આ એક વાક્ય ઓફિસને મળતી ઘણી બધી ફરિયાદોનો નિકાલ કરી દે છે, કારણ કે મોટી સંખ્યામાં રોજિંદા વિવાદો, બાકી લેણાં, સીમાના ઝઘડા, ધંધાકીય મતભેદો, કાં તો બિન-દખલપાત્ર છે અથવા બિલકુલ ફોજદારી નથી.

પ્રથમ માહિતી અહેવાલ નોંધાવવાનું પોતે સરળ બન્યું છે. કલમ 173(1) હવે પોલીસ દખલપાત્ર ગુના વિશેની માહિતી મૌખિક રીતે અથવા ઇલેક્ટ્રોનિક સંદેશાવ્યવહાર દ્વારા આપવાની પરવાનગી આપે છે, અને સ્પષ્ટ રીતે કહે છે કે ગુનો જે વિસ્તારમાં થયો હોય તેને ધ્યાનમાં લીધા વિના તે આપી શકાય છે, જે વ્યવહારમાં ઝીરો FIR કહેવાય છે તેનો વૈધાનિક આધાર છે. ઇલેક્ટ્રોનિક રીતે આપેલી માહિતી પર ત્રણ દિવસની અંદર સહી કરવી જોઈએ.

II. પોલીસ ક્યારે વોરંટ વિના ધરપકડ કરી શકે

કલમ 35(1) એ પરિસ્થિતિઓની યાદી આપે છે જેમાં પોલીસ અધિકારી મેજિસ્ટ્રેટના આદેશ વિના અને વોરંટ વિના ધરપકડ કરી શકે છે. સામાન્ય વાચક માટે મહત્ત્વની આ છે:

એ યાદીમાં શું નથી તેની નોંધ લો: દીવાની ખોટા કૃત્યની શંકા, પૈસા પાછા ચૂકવવામાં નિષ્ફળતા, કૌટુંબિક વિવાદની પતાવટનો ઇનકાર, અથવા તપાસ અધિકારીની સગવડ.

III. સાત વર્ષનો નિયમ: ભારતીય ફોજદારી કાયદામાં સૌથી ઓછું વપરાતું રક્ષણ

સાત વર્ષ સુધીની કેદની સજાને પાત્ર પોલીસ દખલપાત્ર ગુનાઓ માટે ધરપકડ આપોઆપ થતી નથી. કલમ 35(1)(b) હેઠળ, અધિકારી પાસે એવું માનવાનું કારણ હોવું જોઈએ કે વ્યક્તિએ ગુનો કર્યો છે અને તેને સંતોષ હોવો જોઈએ કે પાંચ નિર્દિષ્ટ હેતુઓમાંથી ઓછામાં ઓછા એક માટે ધરપકડ જરૂરી છે:

અધિકારીએ કારણો લેખિતમાં નોંધવાં જોઈએ. કાયદો આગળ જાય છે, અને આ ઘણી વાર ભુલાઈ જાય છે: જ્યાં અધિકારી ધરપકડ ન કરવાનું નક્કી કરે, ત્યાં તેનાં કારણો પણ લેખિતમાં નોંધવાં જોઈએ.

જ્યાં ધરપકડ જરૂરી ન હોય, ત્યાં કલમ 35(3) અધિકારીને તેના બદલે હાજર થવાની નોટિસ આપવાની ફરજ પાડે છે. આવી નોટિસ મેળવનાર વ્યક્તિએ તેનું પાલન કરવું જોઈએ. જો તેઓ પાલન કરે, તો અધિકારી મત બદલવાનાં કારણો નોંધે નહીં ત્યાં સુધી તે ગુના માટે તેમની ધરપકડ કરવાની નથી. જો તેઓ પાલન ન કરે, તો અધિકારી ધરપકડ કરી શકે છે, અને મેજિસ્ટ્રેટનો આદેશ માગી શકે છે.

આ માળખું ભાવનામાં નવું નથી. Arnesh Kumar v. State of Bihar (2014) માં, સર્વોચ્ચ અદાલતે સાત વર્ષ સુધીની સજાને પાત્ર ગુનાઓમાં વ્યક્તિઓની યાંત્રિક ધરપકડ રોકવા નિર્દેશો આપ્યા, જેમાં પોલીસે વૈધાનિક આવશ્યકતાની શરતોની ચેકલિસ્ટ પૂરી કરીને મેજિસ્ટ્રેટને મોકલવી જરૂરી બનાવાયું, અને મેજિસ્ટ્રેટોએ અટકાયતને હળવાશથી અધિકૃત ન કરવી જરૂરી બનાવાયું. BNSSએ જે કર્યું છે તે એ શિસ્તને કાયદાના લખાણમાં જ લઈ આવવાનું છે.

વૃદ્ધો અને અશક્ત વ્યક્તિઓ માટે એક વિશિષ્ટ રક્ષણ પણ છે. કલમ 35(7) હેઠળ, અશક્ત અથવા સાઠ વર્ષથી વધુ વયની વ્યક્તિની ત્રણ વર્ષથી ઓછી કેદની સજાને પાત્ર ગુના માટે, નાયબ પોલીસ અધિક્ષકથી નીચા ન હોય તેવા હોદ્દાના અધિકારીની પૂર્વ પરવાનગી વિના, ધરપકડ કરી શકાતી નથી.

IV. ધરપકડની ક્ષણ: શું થવું જ જોઈએ, અને કયા ક્રમમાં

જે ક્ષણે વ્યક્તિની ધરપકડ થાય છે, તે ક્ષણે બંધારણીય અને વૈધાનિક જવાબદારીઓનો એક સમૂહ સક્રિય થાય છે. આ ઔપચારિકતાઓ નથી. પાલન ન થવાથી ધરપકડ પોતે દૂષિત થાય છે એવું ઠરાવાયું છે.

ધરપકડનાં કારણો, લેખિતમાં

બંધારણનો અનુચ્છેદ 22(1) કહે છે કે કોઈ વ્યક્તિને ધરપકડનાં કારણોની, શક્ય તેટલી જલદી, જાણ કર્યા વિના ધરપકડ કરીને અટકાયતમાં રાખવામાં આવશે નહીં. કલમ 47 અધિકારીને ગુનાની સંપૂર્ણ વિગતો અથવા ધરપકડનાં કારણો તાત્કાલિક જણાવવાની ફરજ પાડે છે.

સર્વોચ્ચ અદાલતે તાજેતરમાં એ અધિકારની સામગ્રીને નિઃશંક બનાવી છે. Vihaan Kumar v. State of Haryana (2025) માં અદાલતે ઠરાવ્યું કે આ જરૂરિયાત ફરજિયાત બંધારણીય રક્ષણ છે, પાલન સાબિત કરવાનો બોજ પોલીસ પર છે, પાલન ન થવાથી ધરપકડ અને ત્યાર પછીનો રિમાન્ડ દૂષિત થાય છે, જરૂરિયાત પૂરી થઈ છે તે અંગે પોતાને સંતોષ કરવાની મેજિસ્ટ્રેટની ફરજ છે, અને જેની ધરપકડ આ રીતે દૂષિત થઈ હોય તે વ્યક્તિને, કોઈ કાયદો અન્યથા જામીન પર નિયંત્રણ મૂકતો હોય ત્યાં પણ, મુક્ત કરવી જોઈએ. Mihir Rajesh Shah v. State of Maharashtra (2025) માં અદાલત એક પગલું આગળ ગઈ અને ઠરાવ્યું કે કારણો લેખિતમાં, ધરપકડ કરાયેલી વ્યક્તિ સમજે તેવી ભાષામાં, બધા ગુનાઓ માટે આપવાં જોઈએ, ફક્ત વિશેષ કાયદાઓ હેઠળના ગુનાઓ માટે નહીં; જ્યાં ધરપકડની ક્ષણે તે લેખિતમાં આપવાં અવ્યવહારુ હોય, ત્યાં કારણો પ્રથમ મૌખિક રીતે જણાવી શકાય, પરંતુ ત્યાર બાદ વાજબી સમયની અંદર અને, કોઈ પણ સંજોગોમાં, વ્યક્તિને રિમાન્ડ માટે રજૂ કરાય તેના ઓછામાં ઓછા બે કલાક પહેલાં લેખિતમાં આપવાં જોઈએ.

વ્યવહારુ પરિણામ કહેવામાં સરળ છે અને ચકાસવામાં સહેલું છે: કારણો માગો, અને તે કાગળ પર માગો.

તરત જ લાગુ પડતી બીજી જવાબદારીઓ

V. મહિલાઓ, વરિષ્ઠ નાગરિકો, બાળકો અને દિવ્યાંગો માટે વધારાનું રક્ષણ

BNSS એવાં રક્ષણોના સમૂહને આગળ ચલાવે છે અને મજબૂત બનાવે છે જેમની વારંવાર ગેરસમજ થાય છે, અને તેથી વારંવાર ઉલ્લંઘન થાય છે.

કલમ 43(1)ના પરંતુક હેઠળ, જ્યાં કોઈ મહિલાની ધરપકડ કરવાની હોય, ત્યાં ધરપકડની મૌખિક સૂચના પર તેણે કસ્ટડી સ્વીકારી હોવાનું માની લેવામાં આવે છે, અને સંજોગો અન્યથા જરૂરી ન બનાવે અથવા અધિકારી મહિલા ન હોય, ત્યાં સુધી પુરુષ પોલીસ અધિકારી તેના શરીરને સ્પર્શ કરશે નહીં.

કલમ 43(5) જોગવાઈ કરે છે કે, અપવાદરૂપ સંજોગો સિવાય, સૂર્યાસ્ત પછી અને સૂર્યોદય પહેલાં કોઈ મહિલાની ધરપકડ કરવામાં આવશે નહીં; અને જ્યાં આવા અપવાદરૂપ સંજોગો હોય, ત્યાં મહિલા પોલીસ અધિકારીએ લેખિત અહેવાલ કરીને, જેના અધિકારક્ષેત્રમાં ગુનો થયો હોય કે ધરપકડ કરવાની હોય તે પ્રથમ વર્ગના ન્યાયિક મેજિસ્ટ્રેટની પૂર્વ પરવાનગી મેળવવી જોઈએ. બે મુદ્દા પર ભાર મૂકવા જેવો છે, કારણ કે સોશિયલ મીડિયા પર ફરતી વાતોમાં તેમને સામાન્ય રીતે વધારીને કહેવાય છે. પ્રથમ, રક્ષણ નિરપેક્ષ નથી; તેમાં અપવાદરૂપ સંજોગો માટે અવકાશ છે. બીજું, ત્યારે પણ, પરવાનગી પૂર્વ અને લેખિત હોવી જોઈએ, અને ધરપકડ મહિલા અધિકારી દ્વારા થવી જોઈએ.

કલમ 179(1)ના પરંતુક હેઠળ, પંદર વર્ષથી ઓછી કે સાઠ વર્ષથી વધુ વયના કોઈ પુરુષને, કોઈ મહિલાને, અને માનસિક કે શારીરિક રીતે દિવ્યાંગ અથવા તીવ્ર બીમારીથી પીડિત કોઈ વ્યક્તિને, તેઓ જ્યાં રહે છે તે સ્થળ સિવાય બીજા કોઈ સ્થળે હાજર થવાની ફરજ પાડી શકાતી નથી. બીજા શબ્દોમાં, પોલીસે તેમની પાસે આવવું જોઈએ. પોલીસ સ્ટેશને હાજર થવા ઇચ્છતી મહિલા તેમ કરવા સંમતિ આપી શકે છે, પરંતુ તેને ફરજ પાડી શકાતી નથી.

કલમ 51 પોલીસ અધિકારીની વિનંતી પર નોંધાયેલા તબીબી વ્યવસાયી દ્વારા ધરપકડ કરાયેલી વ્યક્તિની તપાસનું નિયમન કરે છે, અને આ યોજના નિર્દિષ્ટ સંજોગોમાં આવી તપાસ જરૂરી બનાવે છે, જે કસ્ટડીમાં દુર્વ્યવહારનો આક્ષેપ હોય ત્યાં એક મહત્ત્વનું રક્ષણ છે.

VI. પોલીસ શું ન કરી શકે

તાંતણા એકસાથે ગૂંથીએ તો, માગણી ગમે તે રીતે રજૂ કરાઈ હોય, નીચેની બાબતો પોલીસ સત્તાની બહાર છે:

VII. ગેરકાયદે અવરોધ અને ગેરકાયદે કેદ

આ ભાષણબાજીના શબ્દો નથી. આ ગુનાઓ છે.

ગેરકાયદે અવરોધ (wrongful restraint), BNSની કલમ 126 હેઠળ, એટલે કોઈ વ્યક્તિને, જે દિશામાં જવાનો તેને અધિકાર છે તે દિશામાં જતાં અટકાવવા માટે, સ્વેચ્છાએ અવરોધવી. તે એક મહિના સુધીની સાદી કેદ, અથવા પાંચ હજાર રૂપિયા સુધીનો દંડ, અથવા બંનેની સજાને પાત્ર છે.

ગેરકાયદે કેદ (wrongful confinement), કલમ 127 હેઠળ, એટલે કોઈ વ્યક્તિને અમુક ઘેરાયેલી મર્યાદાઓની બહાર જતાં અટકાવે એ રીતે ગેરકાયદે અવરોધવી. ક્રમબદ્ધ સજાઓ બોધપ્રદ છે:

આ સંદર્ભમાં બે સંકળાયેલા ગુનાઓ મહત્ત્વના છે. કલમ 120 કબૂલાત કે માહિતી કઢાવવા માટે સ્વેચ્છાએ ઈજા પહોંચાડવાને સાત વર્ષ સુધી લંબાઈ શકે તેવી કેદ અને દંડથી સજાપાત્ર બનાવે છે. કલમ 198 એવા જાહેર સેવકને સજાપાત્ર બનાવે છે જે, ઈજા થશે એવા ઇરાદાથી કે તેવી સંભાવના જાણીને, પોતે કેવી રીતે વર્તવું તે અંગેના કાયદાના નિર્દેશની જાણીજોઈને અવજ્ઞા કરે છે.

કાયદેસર રીતે શરૂ થયેલી અટકાયત ગેરકાયદે કેદ બની શકે છે.

મહત્ત્વનો સૈદ્ધાંતિક મુદ્દો આ છે. સવારે 9 વાગ્યે કાયદેસર રીતે ધરપકડ કરાયેલી પરંતુ ચોવીસ કલાકની અંદર મેજિસ્ટ્રેટ સમક્ષ રજૂ ન કરાયેલી વ્યક્તિ, એ સમયગાળો પૂરો થયાથી, ગેરકાયદે અટકાયતમાં છે. એ જ રીતે પૂછપરછ માટે બોલાવાયેલી અને પછી જવા ન દેવાયેલી વ્યક્તિ પણ, ધરપકડ શબ્દ ક્યારેય વપરાયો હોય કે નહીં.

VIII. ઉપાયો: ખરેખર શું કરી શકાય

તાત્કાલિક પગલાં

પોલીસ સ્ટેશન, અધિકારીનું નામ, FIR હોય તો તેનો નંબર અને કલમો, અને અટકાયતનો ચોક્કસ સમય જાણો અને નોંધો. ધરપકડનાં કારણો લેખિતમાં માગો. કલમ 48 હેઠળ કોઈ સગાને જાણ કરાય તેની ખાતરી કરો. તરત જ વકીલ રોકો; પૂછપરછ દરમિયાન એડવોકેટને મળવાનો કલમ 38 હેઠળનો અધિકાર ત્યારે જ અર્થપૂર્ણ છે જ્યારે તેનો ઉપયોગ કરવામાં આવે.

મેજિસ્ટ્રેટ સમક્ષ

રિમાન્ડની સુનાવણી ઔપચારિકતા નથી. તે ધરપકડની કાયદેસરતા પરની પ્રથમ ન્યાયિક ચકાસણી છે. વકીલ લેખિત કારણો આપવામાં નિષ્ફળતા, કલમ 35ની શરતોનો કોઈ ભંગ, ધરપકડ મેમોની ગેરહાજરી, અને ચોવીસ કલાકની મર્યાદાનું કોઈ ઉલ્લંઘન મેજિસ્ટ્રેટ સમક્ષ મૂકી શકે છે, અને મૂકવું જોઈએ. કલમ 187 હેઠળ, મેજિસ્ટ્રેટ પૂરતાં કારણોનો સંતોષ થાય તો જ અટકાયત અધિકૃત કરી શકે છે, અને ચાર્જશીટ પહેલાંની અટકાયતનો કુલ સમયગાળો મર્યાદિત છે: જ્યાં ગુનો મૃત્યુદંડ, આજીવન કેદ કે દસ વર્ષ કે તેથી વધુ કેદની સજાને પાત્ર હોય ત્યાં નેવું દિવસ, અને અન્ય ગુનાઓ માટે સાઠ દિવસ. એ સમયગાળો પૂરો થયે, આરોપી જામીન આપવા તૈયાર હોય તો જામીન પર મુક્ત થવા હકદાર છે. આને વ્યવહારમાં ડિફોલ્ટ કે વૈધાનિક જામીન કહે છે, અને તે અધિકાર છે, વિવેકાધીન નથી.

જામીન, આગોતરા જામીન (anticipatory bail) અને રિટ

જામીનપાત્ર ગુનાઓ માટે, કલમ 478 હેઠળ જામીન અધિકારની બાબત છે. બિન-જામીનપાત્ર ગુનાઓ માટે, અરજી આવા કેસોમાં જામીનનું નિયમન કરતી જોગવાઈઓ હેઠળ, અને જરૂર હોય ત્યાં સેશન્સ કોર્ટ કે હાઈકોર્ટમાં થાય છે. કલમ 479 એવા કાચા કામના કેદીઓની મુક્તિની જોગવાઈ કરે છે જેમણે મહત્તમ સજાના અડધા સુધીની, અને પ્રથમ વારના ગુનેગારના કિસ્સામાં એક તૃતીયાંશ સુધીની, અટકાયત ભોગવી હોય, એ કલમમાંના અપવાદોને આધીન. જ્યાં બિન-જામીનપાત્ર ગુનામાં ધરપકડની આશંકા હોય, ત્યાં કલમ 482 હેઠળ સેશન્સ કોર્ટ કે હાઈકોર્ટમાં એવા નિર્દેશ માટે અરજી થઈ શકે છે કે, ધરપકડ થાય તો, અરજદારને જામીન પર મુક્ત કરવામાં આવે.

જ્યાં કોઈ વ્યક્તિને કાયદેસર સત્તા વિના અટકાયતમાં રાખવામાં આવી હોય, ત્યાં હેબિયસ કોર્પસ (habeas corpus) રિટ માટેની અરજી અનુચ્છેદ 226 હેઠળ હાઈકોર્ટમાં અથવા અનુચ્છેદ 32 હેઠળ સર્વોચ્ચ અદાલતમાં થઈ શકે છે. ગેરકાયદે અટકાયત માટે આ પરંપરાગત અને સૌથી ઝડપી ઉપાય છે.

વળતર અને ફરિયાદો

સર્વોચ્ચ અદાલતે ગેરકાયદે અટકાયત અને કસ્ટડીમાં અનુચ્છેદ 21ના ઉલ્લંઘન માટે પોતાના રિટ અધિકારક્ષેત્રના ઉપયોગમાં નાણાકીય વળતર આપ્યું છે, ખાસ કરીને Bhim Singh v. State of Jammu and Kashmir (1985) અને Nilabati Behera v. State of Orissa (1993) માં. જાહેર કાયદામાં વળતર એ ટોર્ટમાંના સામાન્ય દીવાની ઉપાય અને સંબંધિત અધિકારીઓની ફોજદારી જવાબદારી ઉપરાંત છે, તેના સ્થાને નહીં.

સંબંધિત પોલીસ અધિક્ષક કે કમિશનરને, રાજ્ય માનવ અધિકાર પંચ કે રાષ્ટ્રીય માનવ અધિકાર પંચને, અને જ્યાં જાહેર સેવક દ્વારા પોલીસ દખલપાત્ર ગુનો પ્રગટ થતો હોય ત્યાં મેજિસ્ટ્રેટને ફરિયાદ કરી શકાય છે. બંધારણના અનુચ્છેદ 39A હેઠળ જિલ્લા, રાજ્ય અને રાષ્ટ્રીય કાનૂની સેવા સત્તામંડળો મારફતે મફત કાનૂની સહાય ઉપલબ્ધ છે.

IX. જો આવું બને તો કેવી રીતે વર્તવું

કાનૂની અધિકારો સંઘર્ષથી નહીં, શાંતિથી સુરક્ષિત રહે છે.

ઓફિસ અસીલોને જે વ્યવહારુ સલાહ આપે છે તે ટૂંકી છે.

  1. પ્રતિકાર ન કરો, અને ભાગો નહીં. અવરોધ અને નાસી જવું પોતે કલમ 35(1) હેઠળ ધરપકડનાં કારણો છે.
  2. શરૂઆતમાં એક પ્રશ્ન પૂછો: શું મારી ધરપકડ થઈ છે, કે મને સહાય કરવા કહેવામાં આવે છે? જવાબ ત્યાર પછીનું બધું બદલી નાખે છે.
  3. જો ધરપકડ થાય, તો ધરપકડનાં કારણો લેખિતમાં માગો.
  4. અધિકારીનું નામ અને પોલીસ સ્ટેશન નોંધો; ધરપકડ મેમો માગો અને સહી કરતાં પહેલાં તે વાંચો.
  5. તમારા કુટુંબને જાણ કરવામાં આવે તેનો આગ્રહ રાખો. તે વૈધાનિક અધિકાર છે, સૌજન્ય નહીં.
  6. તરત જ વકીલને ફોન કરો.
  7. કોરા કાગળ પર સહી ન કરો, અને તમે વાંચ્યું ન હોય તેવા કશા પર પણ નહીં.
  8. તમારા વકીલ આવે ત્યાં સુધી તમારી ઓળખ સિવાય કશું ન કહો. ભારતીય સાક્ષ્ય અધિનિયમની કલમ 23 હેઠળ પોલીસ સમક્ષની કબૂલાત તમારી વિરુદ્ધ પુરાવો નથી, પરંતુ ઢીલાં નિવેદનો તપાસને દિશા આપી શકે છે.
જુઓ · બે મિનિટની સમજૂતી

પોલીસ ખરેખર તમારી ધરપકડ ક્યારે કરી શકે? અને ક્યારે ન કરી શકે.

ઓફિસની ચેનલ પરથી આ લેખનું ટૂંકું વિડિયો સંસ્કરણ, એવા વાચકો માટે જેઓ દલીલ વાંચવાને બદલે સાંભળવાનું પસંદ કરે છે.

ઉલ્લેખિત સ્ત્રોતો અને જોગવાઈઓ

કાયદાઓ અને નિયમો

કેસો

વારંવાર પૂછાતા પ્રશ્નો

શું પોલીસ વોરંટ વિના ધરપકડ કરી શકે?

ફક્ત પોલીસ દખલપાત્ર ગુના (cognizable offence) માટે, અને તે પણ ફક્ત ભારતીય નાગરિક સુરક્ષા સંહિતા, 2023 (Bharatiya Nagarik Suraksha Sanhita, 2023), એટલે કે BNSS, ની કલમ 35(1)માં દર્શાવેલી પરિસ્થિતિઓમાં: અધિકારીની હાજરીમાં કરાયેલો ગુનો, સાત વર્ષથી વધુ સજાપાત્ર ગુના વિશે વિશ્વસનીય માહિતી, ઘોષિત ગુનેગાર, ચોરાયેલી હોવાની શંકાવાળી મિલકતનો કબજો, અથવા અવરોધ અને કસ્ટડીમાંથી નાસી જવું. બિન-દખલપાત્ર ગુના (non-cognizable offence) માટે, કલમ 35(2) સ્પષ્ટ છે કે વોરંટ કે મેજિસ્ટ્રેટના આદેશ સિવાય કોઈ ધરપકડ થઈ શકે નહીં.

સાત વર્ષનો નિયમ શું છે?

સાત વર્ષ સુધીની કેદની સજાને પાત્ર પોલીસ દખલપાત્ર ગુનાઓ માટે ધરપકડ આપોઆપ થતી નથી. કલમ 35(1)(b) હેઠળ અધિકારી પાસે એવું માનવાનું કારણ હોવું જોઈએ કે વ્યક્તિએ ગુનો કર્યો છે, તેને સંતોષ હોવો જોઈએ કે પાંચ નિર્દિષ્ટ હેતુઓમાંથી કોઈ એક માટે ધરપકડ જરૂરી છે, અને તેણે તે કારણો લેખિતમાં નોંધવાં જોઈએ. જ્યાં તે ધરપકડ ન કરવાનું નક્કી કરે, ત્યાં તે કારણ પણ નોંધવું જોઈએ, અને તેના બદલે કલમ 35(3) હેઠળ હાજર થવાની નોટિસ આપવામાં આવે છે. આ Arnesh Kumar માંના નિર્દેશોને સીધા કાયદામાં લઈ આવે છે.

શું ધરપકડનાં કારણો લેખિતમાં આપવાં જરૂરી છે?

હા. અનુચ્છેદ 22(1) અને કલમ 47 કારણો તાત્કાલિક જણાવવાની ફરજ પાડે છે, અને સર્વોચ્ચ અદાલતે Vihaan Kumar માં ઠરાવ્યું છે કે આ ફરજિયાત બંધારણીય રક્ષણ છે, પાલન સાબિત કરવાનો બોજ પોલીસ પર છે, અને પાલન ન થવાથી ધરપકડ અને રિમાન્ડ દૂષિત થાય છે. Mihir Rajesh Shah માં અદાલતે ઠરાવ્યું કે કારણો વ્યક્તિ સમજે તેવી ભાષામાં લેખિતમાં આપવાં જોઈએ, અને કોઈ પણ સંજોગોમાં રિમાન્ડ માટે રજૂ કરાય તેના ઓછામાં ઓછા બે કલાક પહેલાં.

શું કોઈ મહિલાની રાત્રે ધરપકડ થઈ શકે, અથવા તેને પોલીસ સ્ટેશને બોલાવી શકાય?

કલમ 43(5) જોગવાઈ કરે છે કે, અપવાદરૂપ સંજોગો સિવાય, સૂર્યાસ્ત પછી અને સૂર્યોદય પહેલાં કોઈ મહિલાની ધરપકડ કરવામાં આવશે નહીં, અને જ્યાં આવા સંજોગો હોય ત્યાં મહિલા પોલીસ અધિકારીએ પ્રથમ વર્ગના ન્યાયિક મેજિસ્ટ્રેટની પૂર્વ લેખિત પરવાનગી મેળવવી જોઈએ. અલગથી, કલમ 179(1)ના પરંતુક હેઠળ, મહિલા, સાઠ વર્ષથી વધુ કે પંદર વર્ષથી ઓછી વયનો પુરુષ, અને દિવ્યાંગ કે તીવ્ર બીમારીથી પીડિત વ્યક્તિને પૂછપરછ માટે તેમના નિવાસસ્થાન સિવાય બીજે ક્યાંય હાજર થવાની ફરજ પાડી શકાતી નથી.

કાયદેસર અટકાયત ક્યારે ગેરકાયદે કેદ બને છે?

જે ક્ષણે તેનો કાનૂની આધાર સમાપ્ત થાય છે. કાયદેસર રીતે ધરપકડ કરાયેલી પરંતુ ચોવીસ કલાકની અંદર મેજિસ્ટ્રેટ સમક્ષ રજૂ ન કરાયેલી વ્યક્તિ એ સમયગાળો પૂરો થયાથી ગેરકાયદે અટકાયતમાં છે, અને પૂછપરછ માટે બોલાવાયેલી વ્યક્તિને પછી જવા દેવામાં ન આવે તો, ધરપકડ શબ્દ વપરાયો હોય કે નહીં, તે કેદમાં છે. ગેરકાયદે કેદ (wrongful confinement) ભારતીય ન્યાય સંહિતા, 2023 (Bharatiya Nyaya Sanhita, 2023), એટલે કે BNS, ની કલમ 127 હેઠળ ગુનો છે, જેમાં સજા સમયગાળા મુજબ ક્રમબદ્ધ છે, અને ઉપાયોમાં હેબિયસ કોર્પસ (habeas corpus) અને બંધારણીય વળતરનો સમાવેશ થાય છે.

આ જવાબો ઉપરના લેખના શૈક્ષણિક સારાંશ છે; તે કોઈ વ્યક્તિગત બાબત અંગે કાનૂની સલાહ નથી.

સુધારા: જો તમને આ લેખમાં કાયદા કે હકીકતની કોઈ ભૂલ જણાય, તો 'Correction' (સુધારો) વિષય સાથે contact@lokeshbhardwajlawoffices.com પર લખો. સુધારા લખાણમાં કરવામાં આવે છે અને અહીં તારીખ સાથે નોંધવામાં આવે છે.

અસ્વીકરણ

આ લેખ ફક્ત સામાન્ય માહિતી અને જાહેર કાનૂની શિક્ષણ માટે પ્રકાશિત કરવામાં આવ્યો છે. તે કાનૂની સલાહ નથી અને એડવોકેટ-અસીલ સંબંધ સ્થાપિત કરતો નથી. દર્શાવેલો કાયદો પ્રકાશનની તારીખ મુજબનો છે અને બદલાવને પાત્ર છે; વાચકોએ કાર્ય કરતાં પહેલાં પોતાની હકીકતોને અનુરૂપ સલાહ મેળવવી જોઈએ. બાર કાઉન્સિલ ઓફ ઇન્ડિયા નિયમો, પ્રકરણ II, ભાગ VI, નિયમ 36ના પાલનમાં પ્રકાશિત. આ લેખનો કોઈ ભાગ વ્યાવસાયિક કામગીરી મેળવવાના હેતુથી નથી. સંદર્ભો ભારતીય નાગરિક સુરક્ષા સંહિતા, 2023, ભારતીય ન્યાય સંહિતા, 2023, ભારતીય સાક્ષ્ય અધિનિયમ, 2023 અને ભારતના બંધારણના, તેમ જ ઉલ્લેખિત ચુકાદાઓના છે.

WhatsApp