નોંધણી અંતિમ રેખા નથી
ભારતમાં ઘર ખરીદનાર દરેક વ્યક્તિએ શું તપાસવું જોઈએ, અને કયા ક્રમમાં તપાસવું જોઈએ.
મોટાભાગના લોકો જે ઘર માટે આગામી 20 વર્ષ ચૂકવણી કરવાના છે તેના માલિકી હકની તપાસ કરવા કરતાં કાર પસંદ કરવામાં વધુ સમય વિતાવે છે. તેઓ ફ્લેટ જુએ છે, તેમને બાલ્કની ગમે છે, તેઓ ભાવ માટે રકઝક કરે છે, તેઓ ચેક આપી દે છે, અને તે પછી જ વકીલને ફક્ત નોંધણી કરાવી આપવા કહે છે. ત્યાં સુધીમાં, ભૂલ સામાન્ય રીતે થઈ ચૂકી હોય છે.
I. પહેલો તબક્કો: કશું પણ શોર્ટલિસ્ટ કરતાં પહેલાં
ફ્રીહોલ્ડ કે લીઝહોલ્ડ: બાકીનું બધું નક્કી કરતો પ્રશ્ન
બે ફ્લેટ એકસરખા દેખાઈ શકે છે અને છતાં સંપૂર્ણપણે જુદા કાનૂની પાયા પર ઊભા હોઈ શકે છે.
ફ્રીહોલ્ડ (freehold)નો અર્થ એ છે કે જમીન અને તેના પર જે કંઈ ઊભું છે તે માલિકનું સંપૂર્ણપણે અને કાયમ માટે છે. તેની ઉપર કોઈ જમીનમાલિક નથી. તે કોઈની પરવાનગી વિના તેને વેચી, ભેટ આપી, ગીરો મૂકી કે વસિયતથી આપી શકે છે. જ્યારે તમે ફ્રીહોલ્ડ મિલકત ખરીદો છો, ત્યારે નોંધાયેલો વેચાણ દસ્તાવેજ માલિકીનો આખો સમૂહ તમને તબદીલ કરે છે.
લીઝહોલ્ડ (leasehold)નો અર્થ એ છે કે જમીન બીજા કોઈની માલિકીની છે. કબજેદાર તેને લીઝ હેઠળ ધરાવે છે, દિલ્હીમાં સામાન્ય રીતે દિલ્હી વિકાસ સત્તામંડળ (Delhi Development Authority) કે લેન્ડ એન્ડ ડેવલપમેન્ટ ઓફિસ (Land and Development Office) પાસેથી, સામાન્ય રીતે 99 વર્ષ માટે, ક્યારેક કાયમી ધોરણે. તમને જે વેચાઈ રહ્યું છે તે જમીનની માલિકી નથી. તે લીઝનો બાકી રહેલો ભાગ છે, અને તે લીઝની શરતો સાથે આવે છે.
વ્યવહારુ તફાવતો ઘણા મહત્વના છે. ફ્રીહોલ્ડમાં જમીન તમારી છે અને વેચવા માટે કોઈ પરવાનગીની જરૂર નથી; લીઝહોલ્ડમાં જમીન પટ્ટે આપનારની માલિકીની છે, તબદીલી નોંધાયેલા સોંપણી દસ્તાવેજ દ્વારા થાય છે જેના માટે સામાન્ય રીતે પટ્ટે આપનારની પૂર્વ પરવાનગી જરૂરી છે, પટ્ટે આપનાર મૂલ્યવૃદ્ધિમાંથી અનર્જિત વધારા તરીકે હિસ્સો માગી શકે છે, જમીન ભાડું તથા દુરુપયોગ અને નુકસાન શુલ્ક ચૂકવવાપાત્ર છે અને તેમની બાકી રકમ મિલકત સાથે ચાલે છે, મુદત મર્યાદિત છે તેથી 20 વર્ષ બાકી હોય એવી લીઝનું મૂલ્ય 80 વર્ષ બાકી હોય એવી લીઝ કરતાં ઘણું ઓછું છે, ધિરાણકર્તાઓ વધુ સાવચેત હોય છે અને પટ્ટે આપનારની સંમતિ રેકોર્ડ પર માગી શકે છે, અને ઉપયોગમાં કોઈ ફેરફાર, ઉમેરો કે પેટાવિભાજન લીઝની શરતો તેમજ મ્યુનિસિપલ કાયદાને આધીન છે.
તેમાંથી બે બાબતો નીકળે છે. પહેલી, Suraj Lamp સિદ્ધાંત ફ્રીહોલ્ડ જેટલો જ લીઝહોલ્ડ મિલકતને પણ લાગુ પડે છે: લીઝ ફક્ત નોંધાયેલી લીઝ સોંપણી હેઠળ જ માન્ય રીતે તબદીલ થઈ શકે છે. બીજી, ખાસ કરીને દિલ્હીમાં, જો તમે DDA લીઝહોલ્ડ ફ્લેટ કે પ્લોટ એ અપેક્ષાએ ખરીદી રહ્યા હો કે તમે તેને ફ્રીહોલ્ડમાં રૂપાંતરિત કરશો, તો થોભો. આવાસ અને શહેરી બાબતોના મંત્રાલયે ઑગસ્ટ 2026માં રાજ્યસભાને જાણ કરી કે રૂપાંતર નીતિની સમીક્ષા ચાલી રહી હોવાથી, દરોને તર્કસંગત બનાવવાના હેતુથી, DDAએ લીઝહોલ્ડથી ફ્રીહોલ્ડ રૂપાંતરની તમામ પડતર અરજીઓ સ્થગિત રાખી છે. મિલકતનો ભાવ લીઝહોલ્ડ તરીકે નક્કી કરો, કારણ કે તે હાલમાં એ જ છે, અને હાલમાં સ્થગિત એવા વચન માટે ફ્રીહોલ્ડનો ભાવ ન ચૂકવો.
ઝોનિંગ: કાયદો ત્યાં ઘરની પરવાનગી આપે છે કે નહીં
ઝોનિંગ (zoning) એટલે શહેરની જમીનના દરેક ટુકડાને પરવાનગી પામેલા ઉપયોગ માટે ફાળવવું. દિલ્હીમાં તે દિલ્હી વિકાસ અધિનિયમ, 1957 (Delhi Development Act, 1957) હેઠળ બનાવાયેલા માસ્ટર પ્લાન દ્વારા થાય છે, જેને ઝોનલ વિકાસ યોજનાઓ અને બિલ્ડિંગ બાય-લૉઝનો ટેકો છે. તે અધિનિયમની કલમ 14 સ્પષ્ટ છે: યોજનાઓ અમલમાં આવ્યા પછી, કોઈ પણ વ્યક્તિ કોઈ પણ જમીન કે ઇમારતનો યોજના સાથે સુસંગત ન હોય તે રીતે ઉપયોગ કરશે નહીં કે ઉપયોગ થવા દેશે નહીં.
કઈ યોજના અમલમાં છે તે મહત્વનું છે. 07/02/2007ના રોજ જાહેર કરાયેલો દિલ્હી માસ્ટર પ્લાન 2021 (Master Plan for Delhi 2021) હજી પણ અમલી દસ્તાવેજ છે. દિલ્હી માસ્ટર પ્લાન 2041નો મુસદ્દો જૂન 2021માં વાંધાઓ માટે પ્રકાશિત થયો હતો અને તે જાહેર કરાયો નથી. જે કોઈ તમને 2041નો જમીન ઉપયોગ નકશો બતાવે છે તે તમને દરખાસ્ત બતાવે છે, કાયદો નહીં.
તમને ઘર તરીકે વેચાયેલો ફ્લેટ, જે બિન-રહેણાંક કે કૃષિ જમીન ઉપયોગ ધરાવતા પ્લોટ પર ઊભો હોય, તે તોડી પાડવા કે સીલિંગનું એવું જોખમ છે જેને ગમે તેટલી નોંધણી સુધારી શકતી નથી.
જમીન ઉપયોગ ઉપરાંત, બિલ્ડિંગ બાય-લૉઝ ગ્રાઉન્ડ કવરેજ, ફ્લોર એરિયા રેશિયો, સેટબેક, ઊંચાઈ, પ્લોટ પર પરવાનગી પામેલાં રહેઠાણ એકમોની સંખ્યા, સ્ટિલ્ટ પાર્કિંગ અને બેઝમેન્ટનું નિયંત્રણ કરે છે. જ્યાં ત્રણ માળ મંજૂર થયા હોય ત્યાં બાંધેલો ચોથો માળ નિર્દોષ ખરીદદારને વેચાઈ જવાથી કાયદેસર બનતો નથી.
ખરેખર શું કરવું: મંજૂર બિલ્ડિંગ પ્લાન અને કમ્પ્લીશન કે ઓક્યુપન્સી સર્ટિફિકેટ મેળવો; ચોક્કસ ખસરા કે પ્લોટ માટેનો જમીન ઉપયોગ ઝોનલ યોજના સામે તપાસો; શેરી જાહેર કરાયેલી મિશ્ર ઉપયોગ કે વાણિજ્યિક શેરી છે કે નહીં તે તપાસો અને, જો બિન-રહેણાંક ઉપયોગ ચાલતો હોય, તો રૂપાંતર અને પાર્કિંગ શુલ્ક ચૂકવાયાં છે કે નહીં અને ઉપયોગ સ્થાનિક સંસ્થામાં નોંધાયેલો છે કે નહીં તે તપાસો; અને પૂછો કે મિલકત સંબંધે ક્યારેય કોઈ સીલિંગ, તોડી પાડવાની કે કારણ દર્શાવો નોટિસ નીકળી છે કે નહીં.
મિલકત જે રીતે હાથ બદલે છે
ભારતમાં સ્થાવર મિલકતની માલિકી મર્યાદિત રીતે જ તબદીલ થાય છે, અને તેમાંથી ફક્ત થોડી જ ખરીદી માટે સંબંધિત છે:
- વેચાણ, મિલકત તબદીલી અધિનિયમ, 1882 (Transfer of Property Act, 1882)ની કલમ 54 હેઠળ. મૂલ્ય Rs. 100 કે તેથી વધુ હોય ત્યાં ફરજિયાત નોંધણી. કિંમતના બદલામાં માલિકી તબદીલ કરતી એકમાત્ર પદ્ધતિ.
- ભેટ, કલમ 122 અને 123 હેઠળ. ફરજિયાત નોંધણી, બે સાક્ષીઓ દ્વારા પ્રમાણિત. કોઈ પ્રતિફળ નહીં, અને ઘણાં રાજ્યોમાં સંબંધીઓ માટે રાહત દરે ડ્યુટી.
- વિનિમય, કલમ 118 હેઠળ. ફરજિયાત નોંધણી. મિલકતના બદલામાં મિલકત.
- હક ત્યાગ કે મુક્તિ (relinquishment or release), ભારતીય સ્ટેમ્પ અધિનિયમ, 1899 (Indian Stamp Act, 1899) હેઠળ. ફરજિયાત નોંધણી. ફક્ત હાલના સહ-માલિકો વચ્ચે; તે અજાણી વ્યક્તિમાં માલિકી હક ઊભો કરી શકતું નથી.
- વિભાજન. ફરજિયાત નોંધણી. તે સહ-માલિકો પહેલેથી જે ધરાવે છે તેનું વિભાજન કરે છે.
- વસિયતનામું, ભારતીય ઉત્તરાધિકાર અધિનિયમ, 1925 (Indian Succession Act, 1925) હેઠળ. નોંધણી વૈકલ્પિક છે. તે ફક્ત મૃત્યુથી જ અમલમાં આવે છે, અને વહીવટકર્તા કે વસિયતી લાભાર્થીએ હજી પણ તેને સાબિત કરવું પડે છે.
- એક વર્ષથી વધુની લીઝ, કલમ 105 અને 107 હેઠળ. ફરજિયાત નોંધણી. તે કબજો તબદીલ કરે છે, માલિકી નહીં.
- ગીરો, કલમ 58 હેઠળ. માલિકી દસ્તાવેજો જમા કરીને થતા ઇક્વિટેબલ ગીરો (equitable mortgage) સિવાય ફરજિયાત નોંધણી. તે સિક્યોરિટી હિત ઊભું કરે છે.
ધ્યાન આપો કે તે સૂચિમાં શું નથી: પાવર ઓફ એટર્ની, વેચાણ કરાર, વસિયતનામું અને કબજો, રસીદ, બયાના, નોટરાઇઝ્ડ સોગંદનામું, વીજળી બિલ, મ્યુટેશન એન્ટ્રી. આમાંનું કોઈ પણ કશાની માલિકી તબદીલ કરતું નથી.
II. બીજો તબક્કો: તમે શોર્ટલિસ્ટ કરેલી મિલકત
દસ્તાવેજોની સાંકળ
માલિકી હક કાગળનો એક ટુકડો નથી. તે એક સાંકળ છે, અને તે તેની સૌથી નબળી કડી જેટલી જ મજબૂત છે. સાંકળ માગો, મૂળ અને કડીઓથી શરૂ કરીને: મધર ડીડ (mother deed), એટલે કે મિલકત પહેલી વાર ખાનગી હાથમાં કેવી રીતે આવી તે સ્થાપિત કરતો સૌથી જૂનો ઉપલબ્ધ દસ્તાવેજ, અને પછી તે બિંદુથી તમારા વેચનાર સુધીનો દરેક દસ્તાવેજ, હસ્તાંતરણ અને વારસાગત પ્રાપ્તિ, કોઈ અંતર વિના. પરંપરાગત શોધ અવધિ 30 વર્ષ છે. જો કોઈ કડી ખૂટતી હોય, તો કોઈ ગમે તે કહે, વેચનારનો માલિકી હક સ્પષ્ટ નથી.
પછી દસ્તાવેજો મિલકતના પ્રકાર પ્રમાણે બદલાય છે:
- DDA કે L&DO મિલકત: ફાળવણી પત્ર, માગણી પત્રો અને રસીદો, કબજા પત્ર, લીઝ ડીડ કે કન્વેયન્સ ડીડ, રૂપાંતરિત હોય તો ફ્રીહોલ્ડ રૂપાંતર ડીડ, પટ્ટે આપનારના રેકોર્ડમાં મ્યુટેશન, અને જમીન ભાડા અને અન્ય શુલ્ક માટે નો ડ્યુઝ સર્ટિફિકેટ.
- પ્રોજેક્ટમાંનો બિલ્ડર ફ્લેટ કે એપાર્ટમેન્ટ: જમીન પર બિલ્ડરનો પોતાનો માલિકી હક, સહયોગ કે વિકાસ કરાર, માલિકની પાવર ઓફ એટર્ની, મંજૂર લેઆઉટ અને બિલ્ડિંગ પ્લાન, પર્યાવરણ અને અગ્નિશમન મંજૂરીઓ, RERA નોંધણી, કમ્પ્લીશન અને ઓક્યુપન્સી સર્ટિફિકેટ, ફાળવણી પત્ર, નોંધાયેલો વેચાણ માટેનો કરાર, અને છેલ્લે કન્વેયન્સ ડીડ.
- સહકારી ગ્રુપ હાઉસિંગ સોસાયટી ફ્લેટ: જમીન પર સોસાયટીનો માલિકી હક, સભ્યની તરફેણમાં કાયમી લીઝ કે સબ-લીઝ, શેર સર્ટિફિકેટ, સોસાયટીના સભ્યપદના રેકોર્ડ, અને નો ઓબ્જેક્શન તથા નો ડ્યુઝ સર્ટિફિકેટ.
- શહેરીકૃત ગામ કે લાલ ડોરા મિલકત: ખસરા, ખતૌની, જમાબંદી અને મ્યુટેશન રેકોર્ડ, અને આબાદીની સીમા તથા જમીન ઉપયોગ ત્યાં જે ઊભું છે તેની પરવાનગી આપે છે કે નહીં તેની કાળજીપૂર્વક તપાસ.
પછી મિલકતની હાલની સ્થિતિ: તાજેતરની પ્રોપર્ટી ટેક્સ રસીદો, વીજળી અને પાણીનાં બિલ, જાળવણી અને સિંકિંગ ફંડ લેણાં, સોસાયટી કે એસોસિએશનનું નો ડ્યુઝ સર્ટિફિકેટ, અને મંજૂર પ્લાન, જેની સામે તમે જે ખરીદી રહ્યા છો તેનું ભૌતિક રીતે માપ લેવું જોઈએ.
પછી બોજા અને મુકદ્દમા: સબ-રજિસ્ટ્રાર પાસેથી નોંધાયેલા દસ્તાવેજોની પ્રમાણિત નકલો, ઇક્વિટેબલ ગીરો માટે CERSAI શોધ, પડતર દાવાઓ માટે અદાલતી રેકોર્ડની શોધ, વેચનાર સામે નાદારી કાર્યવાહી માટે શોધ, અને વાંધા મંગાવતી બે અખબારોમાં જાહેર નોટિસ.
છેલ્લે, વેચનારની વેચવાની ક્ષમતા. વ્યક્તિ માટે, ઓળખ, PAN, અને મિલકત સ્વ-અર્જિત છે કે પૈતૃક. વારસા હેઠળ ધરાવનાર વ્યક્તિ માટે, વસિયતનામું અને જરૂરી હોય ત્યાં તેનું પ્રોબેટ, અથવા ઉત્તરાધિકાર પ્રમાણપત્ર, કાનૂની વારસદાર પ્રમાણપત્ર, અને અન્ય તમામ વારસદારોની સંમતિ કે હક ત્યાગ, કારણ કે દરેક વારસદારે સહી કરવી જ પડે, નહીં તો તેમનો હિસ્સો વેચાયો નથી. હિન્દુ અવિભક્ત કુટુંબ (Hindu Undivided Family) માટે, કર્તાનો અધિકાર અને દીકરીઓ સહિત સહભાગીદારો (coparceners)ની સ્થિતિ. સગીરની મિલકત માટે, કુદરતી વાલી અદાલતની પૂર્વ પરવાનગી વિના સ્થાવર મિલકતનો નિકાલ કરી શકતો નથી, અને રદપાત્ર વેચાણ સલામત વેચાણ નથી. કંપની, LLP, ભાગીદારી કે ટ્રસ્ટ માટે, બંધારણીય દસ્તાવેજો, બોર્ડ કે ભાગીદારોનો ઠરાવ, અને સહી કરનારનો અધિકાર. બિન-નિવાસી વેચનાર માટે, કપાતની જવાબદારી જુદી અને સામાન્ય એક ટકા કરતાં ઘણી મોટી છે, પાવર ઓફ એટર્ની યોગ્ય રીતે કરી આપેલી હોવી જોઈએ, અને નાણાં સ્વદેશ પાછાં મોકલવાં એ FEMAનો પ્રશ્ન છે.
શું બાંધકામ પોતે કાયદેસર છે?
ઝોનિંગ તમને કહે છે કે જમીન પર કયો ઉપયોગ પરવાનગી પામેલો છે. બિલ્ડિંગ મંજૂરી તમને કહે છે કે તેના પર શું અને કેટલું બાંધી શકાય. ગેરકાયદે ઇમારતની અંદરનો પરવાનગી પામેલો ઉપયોગ હજી પણ ગેરકાયદે ઇમારત જ છે. મંજૂરી નંબર અને તારીખ ધરાવતો મંજૂર બિલ્ડિંગ પ્લાન, સ્ટ્રક્ચરલ ડ્રોઇંગ, કમ્પ્લીશન સર્ટિફિકેટ અને કબજો લેવાની પરવાનગી માગો. મંજૂર પ્લાનની સરખામણી ખરેખર જે ઊભું છે તેની સાથે કરો, ટેપ વડે, અને કોઈ પણ નોંધપાત્ર બાબતમાં આર્કિટેક્ટ સાથે.
વારંવાર સામે આવતા વિચલનો આ છે: મંજૂર સંખ્યા ઉપરાંતનો વધારાનો માળ, ઓરડામાં સમાવી લેવાયેલી બાલ્કની, વધુ પડતું વિસ્તારેલું બેઝમેન્ટ, ઓરડા તરીકે વેચાયેલું બંધ કરાયેલું સ્ટિલ્ટ પાર્કિંગ, ફરજિયાત સેટબેક પર બાંધકામ, ધાબા પર ઉમેરાયેલું નોકર ક્વાર્ટર, અને પ્લોટ પર પરવાનગી કરતાં વધુ રહેઠાણ એકમો.
દિલ્હી વિકાસ સત્તામંડળની યોજના હેઠળ, વિચલન નિર્ધારિત મહત્તમ કે લઘુતમથી વધુમાં વધુ 10 ટકા સુધી જ સમાધાનપાત્ર (compoundable) છે. તેની બહારનું બધું સમાધાનપાત્ર નથી અને તેને ફેરફાર કે તોડી પાડીને સુધારવું પડે છે. સ્પષ્ટપણે સમાધાનપાત્ર જાળની બહારની બાબતોમાં માળની સંખ્યા, રહેઠાણ એકમોની સંખ્યા, અને પાર્કિંગ ધોરણોનો સમાવેશ થાય છે. ખરીદદારોને જે ત્રણ વિચલનો સૌથી વધુ વાર નિયમિત થઈ જશે એમ કહીને વેચાય છે, તે જ ત્રણ એવાં છે જેનું બિલકુલ સમાધાન થઈ શકતું નથી.
બુક થયેલી મિલકત: તેનો અર્થ શો છે, અને તે નાની વાત કેમ નથી
દિલ્હીના વપરાશમાં, જ્યારે મ્યુનિસિપલ કોર્પોરેશન મિલકત સામે અનધિકૃત બાંધકામનો કેસ નોંધે ત્યારે તે બુક થયેલી (booked) કહેવાય છે. ફાઇલમાં સામાન્ય રીતે કલમ 343 હેઠળની કાર્યવાહી દેખાશે, જેના પરિણામે કારણ દર્શાવો નોટિસ અને પછી તોડી પાડવાનો આદેશ આવે છે; કલમ 344, જે બાંધકામ કામ અટકાવવાનું જરૂરી બનાવે છે; કલમ 345, જે કામમાં ફેરફાર જરૂરી બનાવે છે; કલમ 345A, જે જગ્યાને સીલ કરે છે; અને કલમ 466A, જે તે કલમો હેઠળના ગુનાઓને પોલીસ તપાસ માટે કોગ્નિઝેબલ (cognizable) બનાવે છે.
બુકિંગ મિલકતને અનુસરે છે, વ્યક્તિને નહીં. આદેશ બાંધકામ સામે હોય છે, તેને ઊભું કરનાર બિલ્ડર સામે નહીં. જ્યારે આદેશનો અમલ થાય છે, ત્યારે તે ઈંટો સામે થાય છે. તમારો નોંધાયેલો વેચાણ દસ્તાવેજ તેનો કોઈ ઉત્તર નથી.
ક્ષેત્રફળ: તમે ખરેખર શું ખરીદી રહ્યા છો
ત્રણ જુદા આંકડા એક જ ફ્લેટનું વર્ણન કરે છે, અને તેમાં 30 ટકા કે તેથી વધુ તફાવત હોઈ શકે છે. કાર્પેટ એરિયા (carpet area) એ ચોખ્ખું વાપરી શકાય તેવું ફ્લોર ક્ષેત્રફળ છે, જેમાં બાહ્ય દીવાલો, સર્વિસ શાફ્ટ અને વિશિષ્ટ બાલ્કનીઓ બાકાત છે, પણ આંતરિક વિભાજક દીવાલો સમાવિષ્ટ છે, RERA દ્વારા વ્યાખ્યાયિત કર્યા મુજબ. બિલ્ટ-અપ એરિયા એ કાર્પેટ એરિયા વત્તા બાહ્ય દીવાલો અને બાલ્કની છે. સુપર બિલ્ટ-અપ એરિયા એ બિલ્ટ-અપ એરિયા વત્તા લોબી, દાદર, લિફ્ટ અને અન્ય સામાન્ય વિસ્તારોનો પ્રમાણસર હિસ્સો છે.
બાકી લેણાં: ઈંટો સાથે ચાલતી જવાબદારીઓ
મોટાભાગનાં દેવાં વ્યક્તિનાં હોય છે. પ્રોપર્ટી ટેક્સ મિલકતનો હોય છે. દિલ્હી મ્યુનિસિપલ કોર્પોરેશન અધિનિયમ, 1957 (Delhi Municipal Corporation Act, 1957)ની કલમ 123 ઠરાવે છે કે પ્રોપર્ટી ટેક્સ જમીન કે ઇમારત પર પ્રથમ બોજો (first charge) ગણાશે. પ્રથમ બોજાનો અર્થ એ છે કે કોર્પોરેશનનો ક્રમ લગભગ દરેકથી આગળ છે, જેમાં ગીરો ધરાવતી બેંકનો પણ સમાવેશ થાય છે.
મિલકત તબદીલી અધિનિયમની કલમ 55(1)(g) વેચાણની તારીખ સુધી ઉપાર્જિત જાહેર શુલ્ક માટે વેચનારને જવાબદાર બનાવે છે, છતાં તમારે મજબૂત કલમ ઘડવી જ જોઈએ. કોર્પોરેશન પાસેથી નિલ ડ્યુઝ સર્ટિફિકેટ માગો, માત્ર છેલ્લાં ત્રણ વર્ષની રસીદો નહીં, કારણ કે રસીદો શું ચૂકવાયું તે બતાવે છે અને પ્રમાણપત્ર શું બાકી હતું તે અંગે બોલે છે. તે પ્રમાણપત્રો સામે છૂટી કરવા માટે છેલ્લા હપ્તામાંથી સંમત રકમ રોકી રાખો.
III. ત્રીજો તબક્કો: પહેલો રૂપિયો
નોંધાયેલો દસ્તાવેજ જ શા માટે, તેનાથી ઓછું કશું નહીં
મિલકત તબદીલી અધિનિયમની કલમ 54 કહે છે કે Rs. 100 અને તેથી વધુ મૂલ્યની મૂર્ત સ્થાવર મિલકતના કિસ્સામાં, માલિકીની તબદીલી ફક્ત નોંધાયેલા દસ્તાવેજ દ્વારા જ થઈ શકે છે. Suraj Lamp and Industries (P) Ltd. v. State of Haryana કેસમાં સર્વોચ્ચ અદાલતે ઠરાવ્યું કે GPA વેચાણ, વેચાણ કરાર, જનરલ પાવર ઓફ એટર્ની અને વસિયતનામા દ્વારા તબદીલીના સ્વરૂપના વ્યવહારો માલિકી હક તબદીલ કરતા નથી અને તેમને તબદીલીની માન્ય પદ્ધતિ તરીકે માન્યતા આપી શકાય નહીં.
GPA અને SPA: પાવર ઓફ એટર્ની શું છે, અને તે ક્યારેય શું ન હોઈ શકે
પાવર ઓફ એટર્ની એજન્સીનો દસ્તાવેજ છે. તે નામિત વ્યક્તિને, તેને કરી આપનાર વ્યક્તિના નામે, નિર્દિષ્ટ કાર્યો કરવાની સત્તા આપે છે. તે તબદીલી નથી. જો GPA ધારક તમને વેચે અને માલિક તરીકે પોતાના નામે સહી કરે, તો તેણે કશું તબદીલ કર્યું નથી, કારણ કે તેની પાસે કશું હતું જ નહીં.
જ્યાં પાવર ઓફ એટર્ની સંપૂર્ણપણે યોગ્ય હોય, જેમ કે વૃદ્ધ માલિક કે વિદેશમાં રહેતી વ્યક્તિ માટે, ત્યાં જનરલ નહીં પણ મિલકત અને વ્યવહારને ઓળખાવતી સ્પેશિયલ પાવર ઓફ એટર્ની (special power of attorney) વાપરો. વિદેશમાં હો તો તેને ભારતીય દૂતાવાસ કે કોન્સ્યુલેટ સમક્ષ કરી આપો, અથવા ભારતમાં એડજ્યુડિકેશન અને સ્ટેમ્પિંગ માટે રજૂ કરો.
વેચાણ કરાર
વેચાણ કરાર (agreement to sell) કશું તબદીલ કરતો નથી, પરંતુ જે બે કે ત્રણ મહિના દરમિયાન તમારા પૈસા જોખમમાં હોય છે અને તમે કશાના માલિક નથી, ત્યારે અસ્તિત્વ ધરાવતો તે એકમાત્ર દસ્તાવેજ છે. તે ભાવ, સમયપત્રક, વેચનારે શું રજૂ કરવું જોઈએ, કયો ખર્ચ કોણ ભોગવશે, અને બેમાંથી કોઈ પક્ષ પીછેહઠ કરે તો શું થાય તે નક્કી કરે છે.
રોકડ: એવો નિયમ જેમાં લગભગ દરેક ભૂલ કરે છે
લોકો જે આંકડો કહે છે તે Rs. 2 લાખ છે. મિલકતના વ્યવહાર માટે, તે આંકડો ગેરમાર્ગે દોરનારો છે. આવકવેરા અધિનિયમ, 2025ની કલમ 185, અગાઉ કલમ 269SS, હેઠળ Rs. 20,000 કે તેથી વધુની એડવાન્સ કે નિર્દિષ્ટ રકમ બેંકિંગ માધ્યમો સિવાય અન્ય રીતે લેવાની કે સ્વીકારવાની મનાઈ છે, અને દંડ લીધેલી કે સ્વીકારેલી સંપૂર્ણ રકમ જેટલો છે. અનુસરવાનો નિયમ તેને Rs. 2 લાખથી નીચે રાખવાનો નથી. તે આ છે: કોઈ પણ તબક્કે, કોઈ પણ દિશામાં, રોકડ બિલકુલ નહીં.
IV. ચોથો તબક્કો: બાનાની રકમ, એડવાન્સ, અને જપ્તીનો કાયદો
તમારી પહેલી ચૂકવણી જે ચાર બાબતોમાંથી એક હોઈ શકે
- ટોકન રકમ. મિલકતને બજારમાંથી હટાવવા માટેની નાની રકમ, જો કરારમાં એવી જોગવાઈ હોય તો સામાન્ય રીતે બાનાની રકમ તરીકે ગણાય છે, અને અન્યથા પરતપાત્ર.
- બાનાની રકમ (earnest money). કરારનું પાલન થશે તેની ખાતરી, વ્યવહાર પૂરો થાય તો ભાવ સામે સરભર થાય છે, અને શરતો સ્પષ્ટ હોય તો ખરીદદારની કસૂર પર જપ્તીપાત્ર.
- એડવાન્સ કે આંશિક ચૂકવણી. ભાવનો હપ્તો, વહેલો ચૂકવાયેલો. પરતપાત્ર, અને જપ્તીપાત્ર નહીં સિવાય કે તે પાલન માટેની સિક્યોરિટી પણ હોય.
- પરતપાત્ર સિક્યોરિટી ડિપોઝિટ. કોઈ સંભાવના સામે રાખવામાં આવે છે અને સંભાવના સંતોષાય ત્યારે પરત કરવાપાત્ર.
ચેક પરનું લેબલ નિર્ણાયક નથી. જેને એડવાન્સ કહેવાય છે તે ખરેખર બાનાની રકમ હોઈ શકે છે, અને જેને બાનાની રકમ કહેવાય છે તે ખરેખર ભાવનો ભાગ હોઈ શકે છે.
કલમ એ રીતે ઘડવી કે તે તમારું રક્ષણ કરે
ઉપાયને સમાન બનાવો. જો તમારી કસૂર પર વેચનાર બાનાની રકમ જપ્ત કરી શકે, તો તેની કસૂર પર તેણે તમને તેનાથી બમણી રકમ ચૂકવવી જોઈએ. તેને 10 ટકા કે તેથી ઓછી મર્યાદામાં રાખો. માલિકી હકની નિષ્ફળતા અને ધિરાણની નિષ્ફળતાને અપવાદ તરીકે રાખો, જેથી જો માલિકી હકમાં ખામી બહાર આવે કે તમારી સાથે અસંબંધિત કારણોસર લોન નકારાય તો તમે સંપૂર્ણ રિફંડ સાથે નીકળી શકો.
V. પાંચમો તબક્કો: વ્યવહારનો ખરેખર કેટલો ખર્ચ થાય છે
સ્ટેમ્પ ડ્યુટી અને ટ્રાન્સફર ડ્યુટીની ગણતરી દસ્તાવેજમાં જણાવેલા પ્રતિફળ અને સરકારના જાહેર કરાયેલા લઘુતમ મૂલ્ય, એટલે કે સર્કલ રેટ (circle rate), માંથી જે વધુ હોય તેના પર થાય છે. ભાવ ઓછો દર્શાવવાથી કશું બચતું નથી, કારણ કે સબ-રજિસ્ટ્રાર કોઈ પણ રીતે લઘુતમ મૂલ્ય પર ગણતરી કરે છે. દિલ્હીમાં દર ખરીદનાર પુરુષ હોય ત્યાં સ્ટેમ્પ અને ટ્રાન્સફર ડ્યુટીના 6 ટકા અને ખરીદનાર સ્ત્રી હોય ત્યાં 4 ટકા છે, તમામ ખરીદદારો માટે 1 ટકા નોંધણી ફી અને ઉપરાંત Rs. 100 પેસ્ટિંગ શુલ્ક સાથે.
આંકડામાં મૂકીએ તો, Rs. 1.60 કરોડના દસ્તાવેજ મૂલ્યવાળા ફ્લેટ પર, પુરુષ ખરીદનાર સ્ટેમ્પ અને ટ્રાન્સફર ડ્યુટીમાં Rs. 9,60,000 અને નોંધણી ફી તરીકે Rs. 1,60,000 ચૂકવે છે, કુલ Rs. 11,20,100. સ્ત્રી ખરીદનાર Rs. 6,40,000 અને Rs. 1,60,000 ચૂકવે છે, કુલ Rs. 8,00,100. Rs. 3,20,000નો તે તફાવત આયોજનનો વિષય છે, નોંધણી કાઉન્ટર પરનો નહીં.
તેની સાથે કર કપાતની જવાબદારી છે. આવકવેરા અધિનિયમ, 2025ની કલમ 393(1) હેઠળ, જ્યાં પ્રતિફળ કે સ્ટેમ્પ ડ્યુટી મૂલ્ય, જે વધુ હોય તે, Rs. 50 લાખથી વધુ હોય ત્યાં ખરીદદારે તેના 1 ટકા કાપવા જોઈએ.
VI. છઠ્ઠો તબક્કો: નોંધણીનો દિવસ, અને તે પછી
કાગળકામ પહેલાં ક્યારેય ચૂકવણી ન કરો. દરેક હપ્તાને તારીખ સાથે નહીં, પણ કોઈ સોંપણી સાથે જોડો. ચૂકવણીનો મોટો ભાગ સબ-રજિસ્ટ્રારના કાઉન્ટર પર, દસ્તાવેજ પર વેચનારની સહી સામે થવો જોઈએ. જ્યાં વેચનારની લોન ચાલુ હોય, ત્યાં બાકી રકમ લેખિત ફોરક્લોઝર સ્ટેટમેન્ટ સામે, પ્રતિફળમાંથી સીધી ધિરાણકર્તાને ચૂકવવી જોઈએ.
જો વેચનાર આવતી કાલે ગાયબ થઈ જાય અને દરેક ટેલિફોન કૉલનો ઇનકાર કરે, તો શું તમારી ફાઇલમાંના કાગળો, એકલા, તમારો માલિકી હક, તમારો કબજો અને તમારા પૈસા સુરક્ષિત કરશે?
જો જવાબ ના હોય, તો તમે ચૂકવણી કરવા તૈયાર નથી.
નોંધણીના દિવસે, બંને પક્ષકારોએ, બે સાક્ષીઓ, ફોટોગ્રાફ, PAN અને Aadhaar સાથે, હાજર રહેવું જોઈએ. આખી સાંકળના મૂળ દસ્તાવેજો એકત્ર કરો. મ્યુનિસિપલ રેકોર્ડમાં મ્યુટેશન માટે અરજી કરો, યુટિલિટી તબદીલ કરાવો, સોસાયટી પાસે તમારી નોંધ કરાવો, અને બધી રસીદો અને ચલણ સાચવી રાખો.
VII. દસ ચેતવણી સંકેતો
- વેચનાર યોગ્ય વેચાણ દસ્તાવેજને બદલે જનરલ પાવર ઓફ એટર્ની, અથવા વેચાણ કરાર, વસિયતનામું અને રસીદ સાથેની GPA આપવાની રજૂઆત કરે છે.
- પ્રતિફળનો કોઈ પણ ભાગ, કોઈ પણ રકમમાં, રોકડમાં માગવામાં આવે છે.
- 30 વર્ષની સાંકળમાં ક્યાંય અંતર છે, અથવા વેચનાર મૂળ દસ્તાવેજ રજૂ કરી શકતો નથી.
- વેચનાર સિવાય બીજું કોઈ કબજામાં છે, અને લેખિતમાં કોઈ સ્પષ્ટ સમજૂતી આપવામાં આવતી નથી.
- મિલકત મંજૂર પ્લાન સાથે મેળ ખાતી નથી, અથવા કોઈ કમ્પ્લીશન કે ઓક્યુપન્સી સર્ટિફિકેટ નથી.
- પ્લોટનો જમીન ઉપયોગ રહેણાંક સિવાય બીજો કોઈ છે, અથવા કોલોની અનધિકૃત છે અને જાહેર કરાયેલા નિયમિતીકરણની બહાર છે.
- બિલ્ડર વેચાણ માટેનો કરાર કરી આપતાં અને નોંધાવતાં પહેલાં 10 ટકાથી વધુ માગે છે, અથવા પ્રોજેક્ટ RERA હેઠળ નોંધાયેલો નથી.
- જપ્તી કલમ એકતરફી છે: તમારી કસૂર પર વેચનાર બધું રાખી શકે છે અને તેની કસૂર પર તમને કશું દેવાનો નથી.
- વેચાણ દસ્તાવેજ, મંજૂર પ્લાન અને મ્યુનિસિપલ ટેક્સ રેકોર્ડમાંનું ક્ષેત્રફળ એકબીજા સાથે મેળ ખાતું નથી.
- વેચનાર નિલ ડ્યુઝ સર્ટિફિકેટ આપવાનો પ્રતિકાર કરે છે, અથવા લેખિતમાં પુષ્ટિ કરતો નથી કે કોઈ મ્યુનિસિપલ તોડી પાડવાની નોટિસ અસ્તિત્વમાં નથી.
જે મિલકત તમે ન ખરીદી તેનો તમને કોઈ ખર્ચ થતો નથી. ખામીયુક્ત માલિકી હક ધરાવતી મિલકત તમને ભાવ, ડ્યુટી, મુકદ્દમો, અને વર્ષો ખર્ચાવે છે.
નોંધણી એ અંતિમ રેખા નથી: ઘર ખરીદતાં પહેલાં પાંચ તપાસ
ઓફિસની ચેનલ પરથી આ માર્ગદર્શિકાનું ફિલ્માંકિત સંસ્કરણ, એવા વાચકો માટે જેઓ દલીલ વાંચવાને બદલે સાંભળવાનું પસંદ કરે છે.
ઉલ્લેખિત સ્ત્રોતો અને જોગવાઈઓ
કાયદાઓ અને નિયમો
- મિલકત તબદીલી અધિનિયમ, 1882 (Transfer of Property Act, 1882): કલમ 54, 55(1)(g), 58, 105, 107, 118, 122 અને 123
- ભારતીય સ્ટેમ્પ અધિનિયમ, 1899 (Indian Stamp Act, 1899)
- ભારતીય ઉત્તરાધિકાર અધિનિયમ, 1925 (Indian Succession Act, 1925)
- દિલ્હી વિકાસ અધિનિયમ, 1957 (Delhi Development Act, 1957): કલમ 14
- દિલ્હી મ્યુનિસિપલ કોર્પોરેશન અધિનિયમ, 1957 (Delhi Municipal Corporation Act, 1957): કલમ 123, 343, 344, 345, 345A અને 466A
- રિયલ એસ્ટેટ (નિયમન અને વિકાસ) અધિનિયમ, 2016 (Real Estate (Regulation and Development) Act, 2016) (RERA)
- આવકવેરા અધિનિયમ, 2025 (Income-tax Act, 2025): કલમ 185 અને 393(1)
- આવકવેરા અધિનિયમ, 1961 (Income-tax Act, 1961): ભૂતપૂર્વ કલમ 269SS
કેસો
- Suraj Lamp and Industries (P) Ltd. v. State of Haryana
સત્તાવાર દસ્તાવેજો
- દિલ્હી માસ્ટર પ્લાન 2021 (Master Plan for Delhi 2021), 07/02/2007ના રોજ જાહેર
- દિલ્હી માસ્ટર પ્લાન 2041નો મુસદ્દો (Draft Master Plan for Delhi 2041), જૂન 2021માં વાંધાઓ માટે પ્રકાશિત (જાહેર કરાયો નથી)
વારંવાર પૂછાતા પ્રશ્નો
ફ્રીહોલ્ડ (freehold) અને લીઝહોલ્ડ (leasehold) મિલકત વચ્ચે શો તફાવત છે?
ફ્રીહોલ્ડમાં જમીન અને માળખું માલિકનાં સંપૂર્ણપણે અને કાયમ માટે હોય છે, અને નોંધાયેલો વેચાણ દસ્તાવેજ (sale deed) કોઈની પરવાનગી વિના માલિકીનો આખો સમૂહ તબદીલ કરે છે. લીઝહોલ્ડમાં જમીન બીજા પક્ષની માલિકીની હોય છે અને જે વેચાય છે તે લીઝનો બાકી રહેલો ભાગ છે, જે નોંધાયેલા સોંપણી દસ્તાવેજ (deed of assignment) દ્વારા તબદીલ થાય છે અને તેના માટે સામાન્ય રીતે પટ્ટે આપનાર (lessor)ની પૂર્વ પરવાનગી જરૂરી હોય છે, અને તે જમીન ભાડું, તબદીલી પર સંભવિત અનર્જિત વધારો (unearned increase), અને લીઝની શરતોને આધીન હોય છે.
શું જનરલ પાવર ઓફ એટર્ની (general power of attorney) મિલકતની માલિકી તબદીલ કરી શકે છે?
ના. પાવર ઓફ એટર્ની એજન્સીનો દસ્તાવેજ છે, તબદીલીનો નહીં. Suraj Lamp and Industries (P) Ltd. v. State of Haryana કેસમાં સર્વોચ્ચ અદાલતે ઠરાવ્યું કે GPA વેચાણ, વેચાણ કરાર, પાવર ઓફ એટર્ની અને વસિયતનામા દ્વારા તબદીલીઓ માલિકી હક (title) તબદીલ કરતાં નથી અને તેમને તબદીલીની માન્ય પદ્ધતિ તરીકે માન્યતા આપી શકાય નહીં. મિલકત તબદીલી અધિનિયમ (Transfer of Property Act)ની કલમ 54 હેઠળ, Rs. 100 કે તેથી વધુ મૂલ્યની સ્થાવર મિલકતની માલિકી ફક્ત નોંધાયેલા દસ્તાવેજ દ્વારા જ પસાર થાય છે.
મિલકત બુક થયેલી (booked) છે એનો અર્થ શો છે?
દિલ્હીના વપરાશમાં તેનો અર્થ એ છે કે મ્યુનિસિપલ કોર્પોરેશને મિલકત સામે અનધિકૃત બાંધકામનો કેસ નોંધ્યો છે, સામાન્ય રીતે દિલ્હી મ્યુનિસિપલ કોર્પોરેશન અધિનિયમ (Delhi Municipal Corporation Act)ની કલમ 343થી 345A હેઠળ, જેના પરિણામે કારણ દર્શાવો નોટિસ, તોડી પાડવાનો આદેશ, કામ અટકાવવાનો આદેશ કે સીલિંગનો આદેશ આવે છે. આદેશ બાંધકામ સાથે જોડાયેલો હોય છે, તે બાંધનાર વ્યક્તિ સાથે નહીં, તેથી પછીનો નોંધાયેલો વેચાણ દસ્તાવેજ તેનો કોઈ ઉત્તર નથી.
મિલકતના વ્યવહારમાં કેટલી રોકડ ચૂકવી શકાય?
બિલકુલ નહીં. સામાન્ય રીતે કહેવાતો Rs. 2 લાખનો આંકડો આ સંદર્ભમાં ગેરમાર્ગે દોરનારો છે. આવકવેરા અધિનિયમ, 2025 (Income-tax Act, 2025)ની કલમ 185, અગાઉ કલમ 269SS, હેઠળ Rs. 20,000 કે તેથી વધુની એડવાન્સ કે નિર્દિષ્ટ રકમ બેંકિંગ માધ્યમો સિવાય અન્ય રીતે સ્વીકારવાની મનાઈ છે, અને દંડ સ્વીકારેલી સંપૂર્ણ રકમ જેટલો છે. સલામત નિયમ એ છે કે કોઈ પણ તબક્કે, કોઈ પણ દિશામાં, રોકડ બિલકુલ નહીં.
દિલ્હીમાં સ્ટેમ્પ ડ્યુટી અને નોંધણી શુલ્ક કેટલાં છે?
સ્ટેમ્પ અને ટ્રાન્સફર ડ્યુટી ખરીદનાર પુરુષ હોય ત્યાં 6 ટકા અને ખરીદનાર સ્ત્રી હોય ત્યાં 4 ટકાના દરે વસૂલાય છે, તમામ ખરીદદારો માટે 1 ટકા નોંધણી ફી અને ઉપરાંત Rs. 100 પેસ્ટિંગ શુલ્ક સાથે, જેની ગણતરી જણાવેલા પ્રતિફળ અને જાહેર કરાયેલા સર્કલ રેટમાંથી જે વધુ હોય તેના પર થાય છે. તેથી ભાવ ઓછો દર્શાવવાથી કશું બચતું નથી. અલગથી, જ્યાં પ્રતિફળ કે સ્ટેમ્પ ડ્યુટી મૂલ્ય Rs. 50 લાખથી વધુ હોય ત્યાં ખરીદદારે 1 ટકા સ્રોત પર કર તરીકે કાપવો જોઈએ.
આ જવાબો ઉપરના લેખના શૈક્ષણિક સારાંશ છે; તે કોઈ વ્યક્તિગત બાબત અંગે કાનૂની સલાહ નથી.
સુધારા: જો તમને આ લેખમાં કાયદા કે હકીકતની કોઈ ભૂલ જણાય, તો 'Correction' (સુધારો) વિષય સાથે contact@lokeshbhardwajlawoffices.com પર લખો. સુધારા લખાણમાં કરવામાં આવે છે અને અહીં તારીખ સાથે નોંધવામાં આવે છે.
આ લેખ ફક્ત સામાન્ય માહિતી અને જાહેર કાનૂની શિક્ષણ માટે પ્રકાશિત કરવામાં આવ્યો છે. તે કાનૂની સલાહ નથી અને તેનાથી એડવોકેટ-અસીલ સંબંધ સ્થાપિત થતો નથી. દરેક મિલકત વ્યવહાર તેની પોતાની હકીકતો અને દસ્તાવેજો પર આધાર રાખે છે, અને જણાવેલો કાયદો પ્રકાશનની તારીખ મુજબનો છે અને બદલાવાને પાત્ર છે. વાચકોએ પગલાં લેતાં પહેલાં તેમની પોતાની હકીકતોને અનુરૂપ સલાહ મેળવવી જોઈએ. બાર કાઉન્સિલ ઓફ ઇન્ડિયાના નિયમો, પ્રકરણ II, ભાગ VI, નિયમ 36 ના પાલનમાં પ્રકાશિત. આ લેખનો કોઈ પણ ભાગ વ્યાવસાયિક કામગીરી મેળવવા માટે આમંત્રણ આપવાનો ઉદ્દેશ ધરાવતો નથી.
← લેખો