ભારતમાં ખેતીની જમીનની ખરીદી
રોકાણકારો માટે કાનૂની માર્ગદર્શિકા: શું તપાસવું, કયા ક્રમમાં, અને ફાઇલમાં વેચાણ દસ્તાવેજ સૌથી ઓછી માહિતી આપતો દસ્તાવેજ કેમ છે.
ભારતના દરેક રાજ્યમાં ફ્લેટ એ ફ્લેટ છે. ખેતર એ ખેતર નથી. ખેતીની જમીન એ એવો એકમાત્ર સંપત્તિ વર્ગ છે જ્યાં લગભગ દરેક પ્રશ્નનો જવાબ, એટલે કે તે કોણ ખરીદી શકે, તે કેવી રીતે મપાય, તેનો શો ઉપયોગ થઈ શકે, તેના પર બાંધકામ થઈ શકે કે નહીં, અને તેની કિંમત શી છે, તમે રાજ્યની સરહદ ઓળંગો ત્યારે બદલાઈ જાય છે, અને ક્યારેક જિલ્લાની સરહદ ઓળંગો ત્યારે પણ.
તેનાં બે પરિણામો આવે છે, અને જે રોકાણકાર તેમને વહેલા સમજી લે છે તે પછીથી ઘણાં નાણાં બચાવે છે.
પ્રથમ, ખેતીની જમીન કાયદાની બે સમાંતર વ્યવસ્થાઓ દ્વારા સંચાલિત થાય છે, જે એકબીજા સાથે સંવાદ કરતી નથી. મહેસૂલી વ્યવસ્થા જમીન કોણ ધરાવે છે અને તે શું તરીકે નોંધાયેલી છે તે નોંધે છે. આયોજન વ્યવસ્થા તેના પર શું કરી શકાય તે નક્કી કરે છે. કોઈ ટુકડો મહેસૂલી રેકર્ડમાં સંપૂર્ણપણે સ્વચ્છ અને માસ્ટર પ્લાન હેઠળ સંપૂર્ણપણે બાંધકામ માટે અયોગ્ય હોઈ શકે છે, અને વેચાણ દસ્તાવેજ તમને તે વિશે કશું નહીં કહે.
બીજું, આ સંપત્તિ વર્ગમાં ફાઇલનો સૌથી ઓછી માહિતી આપતો દસ્તાવેજ વેચાણ દસ્તાવેજ છે. માલિકી હક મહેસૂલી રેકર્ડમાં, નામફેરની નોંધોમાં, સંપાદનનાં જાહેરનામાંમાં, ઝોનિંગ પ્લાનમાં અને જમીન પરના કબજામાં રહે છે. દસ્તાવેજ ફક્ત છેલ્લું પગલું નોંધે છે.
આ માર્ગદર્શિકા શું તપાસવું, કયા ક્રમમાં અને શા માટે, તે રજૂ કરે છે. તે ખરીદદાર માટે લખાયેલી છે, અને તેનું સ્વરૂપ શૈક્ષણિક છે. તે કોઈ ચોક્કસ ટુકડા અંગેની કાનૂની સલાહ નથી, અને કોઈ સામાન્ય લેખના આધારે કોઈ ખરીદી કરવી ન જોઈએ.
I. ખેતીની જમીન કેવી રીતે મપાય છે
હંમેશાં કામ આવતાં બે એકમો
વેચનાર જે કંઈ કહે, બીજું કંઈ પણ કરતાં પહેલાં બધું બે એકમોમાં ફેરવો: વાટાઘાટ માટે એકર અને ચોરસ વાર, અને રેકર્ડ માટે હેક્ટર અને ચોરસ મીટર, કારણ કે સરકારી રેકર્ડ વધુને વધુ મેટ્રિક પદ્ધતિમાં છે.
આ રૂપાંતરણો નિશ્ચિત અને ગાણિતિક છે:
- 1 એકર: 4,840 ચોરસ વાર (43,560 ચો. ફૂટ / 4,046.86 ચો. મી.)
- 1 હેક્ટર: આશરે 11,960 ચોરસ વાર (107,639 ચો. ફૂટ / 10,000 ચો. મી.)
- 1 હેક્ટર: આશરે 2.471 એકર
- 1 ચોરસ વાર (ગજ): 9 ચોરસ ફૂટ (0.8361 ચો. મી.)
- 1 કનાલ (પંજાબ, હરિયાણા, હિમાચલ, જમ્મુ): 605 ચોરસ વાર, એકરનો આઠમો ભાગ
- 1 મરલા: 30.25 ચોરસ વાર, કનાલનો વીસમો ભાગ
- 1 કિલ્લા (પંજાબ, હરિયાણા): 1 એકર
- 1 ગુંઠા (મહારાષ્ટ્ર, કર્ણાટક, ગુજરાત): એકરનો ચાળીસમો ભાગ
- 1 સેન્ટ (કેરળ, તમિલનાડુ): એકરનો સોમો ભાગ
- 1 ગ્રાઉન્ડ (ચેન્નાઈ): 266.67 ચોરસ વાર
જે એકમો ક્યારેય ધારી લેવાં ન જોઈએ
વીઘા, બિસ્વા, કઠ્ઠા, કેટલાક પહાડી જિલ્લાઓમાં કનાલ, લેચા, છટાંક અને તેમના જેવાં અન્ય એકમો રાષ્ટ્રીય એકમો નથી. પશ્ચિમ ઉત્તર પ્રદેશનો વીઘો, રાજસ્થાનનો વીઘો, પશ્ચિમ બંગાળનો વીઘો અને આસામનો વીઘો ચાર જુદાં જુદાં ક્ષેત્રફળ છે, અને એક જ રાજ્યમાં પણ પાકો વીઘો અને કાચો વીઘો જુદા પડે છે. આ એકમો માટે પ્રકાશિત રૂપાંતર કોષ્ટકો એકબીજાનો વિરોધ કરે છે, અને કેટલાંક વ્યાપકપણે ફેલાયેલાં કોષ્ટકો સીધાં ખોટાં છે.
તમે જે ક્ષેત્રફળ ખરીદો છો તે તરીકે વીઘાનો આંકડો ક્યારેય સ્વીકારશો નહીં.
તેથી ખરીદદાર માટેનો નિયમ સરળ અને નિરપેક્ષ છે. આગ્રહ રાખો કે વેચનાર ક્ષેત્રફળ બરાબર એ રીતે જણાવે જે રીતે તે મહેસૂલી રેકર્ડમાં, રેકર્ડ જે એકમ વાપરે છે તે એકમમાં, દેખાય છે, અને ત્યાંથી રૂપાંતર કરો. જો કરારમાં "બે વીઘા" લખ્યું હોય, તો કરાર કોઈ પણ અર્થપૂર્ણ રીતે અમલપાત્ર નથી, કારણ કે કેટલી જમીન વેચાઈ રહી છે તે અંગે પક્ષકારો સંમત થયા નથી.
રેકર્ડ પરથી અને જમીન પરથી ક્ષેત્રફળ વાંચવું
રેકર્ડમાંનું ક્ષેત્રફળ એ ક્ષેત્રફળ છે જેના માટે તમે કરાર કરો છો. જમીન પરનું ક્ષેત્રફળ એ છે જે તમને ખરેખર મળે છે. ખરીદદારો ધારે તેના કરતાં વધુ વાર તે જુદાં પડે છે, અને આ તફાવત સામાન્ય રીતે છેતરપિંડી નહીં, પણ દાયકાઓની વહેંચણીઓ અને પુનઃક્રમાંકનો દરમિયાન એકઠું થયેલું સર્વેક્ષણનું વિચલન હોય છે.
ત્રણ પગલાં આ અંતર દૂર કરે છે.
- દરેક ખસરા અથવા સર્વે નંબર માટે ક્ષેત્રફળનો આંકડો હક્કપત્રકના વર્તમાન રેકર્ડમાંથી લો, દલાલે તૈયાર કરેલા સારાંશમાંથી નહીં.
- ખેતરનો નકશો મેળવો, જેને ઉત્તરનાં રાજ્યોમાં શજરા કિશ્તવાર અથવા અક્સ શજરા, કેટલાક રેકર્ડમાં મુસાવી, અને અન્યત્ર ટીપ્પણ અથવા ગામનો નકશો કહે છે, જે દરેક ખેતર નંબરનો આકાર અને સ્થાન દર્શાવે છે.
- ખેતરના નકશા અને આધુનિક સાધનોનો ઉપયોગ કરીને, બાજુના ધારકોની હાજરીમાં, મહેસૂલી સત્તાધિકારી અથવા પરવાનાધારક સર્વેયર દ્વારા સ્થળ પર ટુકડાનું સીમાંકન કરાવો. સીમાંકન અહેવાલ યામ (coordinates) સાથે લેખિતમાં મેળવો.
કોઈપણ કરારમાં નોંધાયેલું ક્ષેત્રફળ અને સીમાંકિત ક્ષેત્રફળ બંને નોંધાવાં જોઈએ, અને બંને જુદાં પડે તો શું થશે તે જણાવવું જોઈએ: એકમ દીઠ ધોરણે કિંમતમાં ગોઠવણ, નિર્ધારિત સહનશીલતા મર્યાદાથી વધુ તફાવત હોય તો સોદામાંથી નીકળી જવાનો અધિકાર, અથવા બંને.
II. મહેસૂલી રેકર્ડ, અને મહત્વના શબ્દો
ખેતીની જમીનના પ્રથમ વખતના ખરીદદારોને ડરાવતી મોટા ભાગની શબ્દાવલિ ઉત્તર ભારતની મહેસૂલી વ્યવસ્થાઓમાંથી આવે છે, જે પંજાબ અને સંયુક્ત પ્રાંતના સેટલમેન્ટ રેકર્ડમાંથી ઊતરી આવી છે. રાજ્યોમાં નામો જુદાં છે, પરંતુ કાર્યો દરેક જગ્યાએ સરખાં છે. કાર્ય સમજો, પછી પૂછો કે જમીન જે જિલ્લામાં આવેલી છે ત્યાં તે દસ્તાવેજને શું કહે છે.
ખસરા નંબર. ખેતર નંબર. મહેસૂલી નકશાનું મૂળભૂત એકમ, જે ગામમાં જમીનના એક ટુકડાને ઓળખે છે. તમે ખરીદો તે દરેક ટુકડો તેના ખસરા અથવા સર્વે નંબરથી ઓળખાવો જોઈએ, "શાળાની પાછળની જમીન" જેવા વર્ણનથી ક્યારેય નહીં.
ખસરા ગિરદાવરી. પાક નિરીક્ષણ રેકર્ડ. મહેસૂલી અધિકારી, પટવારી, ઋતુએ ઋતુએ ખેતરોનું નિરીક્ષણ કરે છે અને શું ઊગી રહ્યું છે અને કોણ ખેતી કરે છે તે નોંધે છે. ખેતીની જમીનની યોગ્ય ચકાસણી (due diligence) માં આ એકમાત્ર સૌથી ઓછો વપરાતો દસ્તાવેજ છે, કારણ કે તે કબજાનો રાજ્યનો પોતાનો સમકાલીન રેકર્ડ છે. જો વેચનાર કહે કે તે કબજામાં છે પણ છેલ્લાં કેટલાંક વર્ષોની ગિરદાવરી બીજા કોઈને ખેતી કરનાર તરીકે દર્શાવે, તો તમે એક રૂપિયો ચૂકવો તે પહેલાં તમને એક સમસ્યા મળી ગઈ છે.
ખતૌની અથવા ખાતું. કોઈ ચોક્કસ ધારકનું ખાતું, જે તે વ્યક્તિ અથવા સહધારકોના તે સમૂહ દ્વારા ગામમાં ધરાવાતા બધા ખસરા નંબરોની યાદી આપે છે. તે "આ વ્યક્તિ અહીં શું ધરાવે છે" એ પ્રશ્નનો જવાબ આપે છે.
ખેવટ. માલિકી સમૂહનું ખાતું, એટલે કે માલિકી ખાતું જેની નીચે જમીનો આવેલી છે. ઘણા રેકર્ડમાં ખેવટ અને ખતૌની નંબરો સાથે વાંચવામાં આવે છે.
જમાબંદી. ગામ માટેનું સમયાંતરે સુધારાતું હક્કપત્રક, જે સામાન્ય રીતે દર થોડાં વર્ષે તૈયાર કરવામાં આવે છે, અને માલિકો, ખેતી કરનારાઓ, હિસ્સા, ભાડાં અને મહેસૂલ દર્શાવે છે. ફર્દ અથવા ફર્દ જમાબંદી એ પક્ષકારને આપવામાં આવતો પ્રમાણિત ઉતારો છે. ઉત્તરની મહેસૂલી વ્યવસ્થામાં માલિકી હકના દસ્તાવેજની સૌથી નજીકની વસ્તુ જમાબંદી છે, જોકે તે માલિકીનો નિર્ણાયક રેકર્ડ નહીં પણ કબજા અને મહેસૂલી જવાબદારીનો રેકર્ડ છે.
શજરા કિશ્તવાર અને અક્સ શજરા. ગામના ખેતરોનો નકશો અને કોઈ ચોક્કસ ખેતર માટે તેનો ઉતારો. શજરા નસબ સંપૂર્ણપણે જુદી વસ્તુ છે, એટલે કે જમીનધારક પરિવારનું વંશવૃક્ષ, જે તમે વારસદારો પાસેથી ખરીદતા હો ત્યારે ખૂબ જ મહત્વનું બને છે.
રપટ રોજનામચા. પટવારીની રોજનીશી, જેમાં વ્યવહારો, વિવાદો અને કબજાની નોંધોના અહેવાલો કરવામાં આવે છે. કોઈ અસુવિધાજનક હકીકત ઘણી વાર સૌથી પહેલાં અહીં જ સામે આવે છે.
નામફેર (mutation), જેને દાખિલ ખારિજ અથવા ઇન્તેખાબ કહે છે. દસ્તાવેજ કરી આપ્યા પછી હસ્તાંતરણને મહેસૂલી રેકર્ડમાં દાખલ કરવાની પ્રક્રિયા. નામફેરથી માલિકી હક ઊભો થતો નથી, અને નામફેરની ગેરહાજરીથી તે નાશ પામતો નથી, પરંતુ નામફેરની સાંકળ દ્વારા જ મહેસૂલી રેકર્ડ દસ્તાવેજોની સાંકળને અનુસરે છે. જે વેચનારનો પોતાનો નામફેર ક્યારેય થયો ન હોય તે વેચનાર સાથે સમસ્યા છે.
અન્યત્રના સમકક્ષ દસ્તાવેજો જાણવા જેવા છે: મહારાષ્ટ્રમાં 7/12 ઉતારો અને 8A, કર્ણાટકમાં RTC અથવા પહાણી, તમિલનાડુમાં અડંગલ, ચિટ્ટા અને પટ્ટા, તેલંગાણા અને આંધ્ર પ્રદેશમાં પટ્ટાદાર પાસબુક, અને કેટલાંક પૂર્વીય રાજ્યોમાં હક્ક અને ગણોતનો રેકર્ડ (Record of Rights and Tenancy). કેન્દ્રના જમીન રેકર્ડ આધુનિકીકરણ કાર્યક્રમ હેઠળ, ટુકડાઓને ક્રમશઃ એક અનન્ય 14 અંકનો ઓળખ નંબર આપવામાં આવી રહ્યો છે, જેને ક્યારેક ભૂ-આધાર કહે છે, જે ઉપયોગી સંદર્ભ છે પણ માલિકી હકનો પુરાવો નથી.
અલગ ખાતું લગભગ બીજી કોઈ પણ વસ્તુ કરતાં વધુ મહત્વનું કેમ છે
આ એ મુદ્દો છે જેના પર ખેતીની જમીનના મોટા ભાગના પ્રથમ વખતના ખરીદદારો મુશ્કેલીમાં મુકાય છે.
જ્યારે કોઈ પરિવાર જમીન સંયુક્ત રીતે ધરાવે છે, ત્યારે આખી જમીન એક ખાતામાં હોય છે, અને દરેક સભ્ય અવિભાજિત અપૂર્ણાંક હિસ્સો, એક છઠ્ઠો, ત્રણ સોળમા વગેરે, ધરાવતો દર્શાવાય છે. હિસ્સો આખી જમીનમાં છે, કોઈ ઓળખાયેલા ખેતરમાં નહીં. કોઈ પણ વ્યક્તિ કોઈ ચોક્કસ ખસરાના કોઈ ચોક્કસ ખૂણા તરફ આંગળી ચીંધીને કહી શકતી નથી કે તે તેનો છે.
જો તમે આવા સંયુક્ત ખાતામાંથી એક સહહિસ્સેદાર પાસેથી ખરીદો, તો તમને બતાવવામાં આવેલો જમીનનો ટુકડો તમે ખરીદતા નથી. તમે એક અવિભાજિત હિસ્સો ખરીદો છો, અને સહહિસ્સેદાર તરીકે પરિવારનું સ્થાન લો છો. પછી જે થાય છે તે અનુમાનિત છે: વહેંચણી વિના તમે વિશિષ્ટ કબજો મેળવી શકતા નથી, તમે અલગ નામફેર મેળવી શકતા નથી, તમે જે ખરીદ્યું છે તેને ઓળખાયેલા ટુકડા તરીકે ગીરો મૂકી શકતા નથી, તમે તેના માટે રૂપાંતર કે બાંધકામ પરવાનગી મેળવી શકતા નથી, અને જે લોકો તમને ત્યાં ઇચ્છતા ન હતા તેમની સાથે તમે વર્ષો સુધી વહેંચણીના દાવામાં વિતાવશો. Beereddy Dasaratharami Reddy v. V. Manjunath and Another માં આપણે જોયું તેમ, સંયુક્ત જમીનો પર કર્તાના અધિકાર સાથે કામ પાર પાડવામાં અત્યંત કાળજી જરૂરી છે.
અલગ ખાતું, અથવા જે રાજ્યો જુદી પરિભાષા વાપરે છે તેમાં પોતાના ખાતા નંબર સાથે અલગથી નોંધાયેલી જમીન, એનો અર્થ એ છે કે વહેંચણી થઈ ચૂકી છે, ટુકડો સ્વતંત્ર રીતે નોંધાયેલો છે, મહેસૂલી જવાબદારી અલગથી આકારવામાં આવી છે, અને ધારક એકલો તેનો વ્યવહાર કરી શકે છે.
ખરીદદાર માટે, વ્યવહારુ નિયમો આ છે.
- શક્ય હોય ત્યાં અલગ ખાતામાંથી જ ખરીદો.
- જો ખાતું સંયુક્ત હોય અને કૌટુંબિક સમાધાન અથવા હુકમનામા દ્વારા વહેંચણી થઈ હોય, તો બાકીનો અવેજ ચૂકવતાં પહેલાં આગ્રહ રાખો કે વહેંચણીને અલગ ખાતા અને અલગ નામફેર સાથે મહેસૂલી રેકર્ડમાં અમલમાં મૂકવામાં આવે.
- જો સોદો પૂર્ણ થતાં પહેલાં ખાતું અલગ ન થઈ શકે, તો દરેક સહહિસ્સેદારને વેચાણ દસ્તાવેજમાં પક્ષકાર બનાવો. સંમતિ આપનાર સાક્ષી નહીં. એક પક્ષકાર, જે હસ્તાંતરણ કરે છે.
- રેકર્ડમાંના હિસ્સાઓને વંશવૃક્ષ સાથે અને ખરેખર થયેલા વારસા સાથે સરખાવો. રેકર્ડમાં ન હોય તેવી વિધવા, પુત્રી, દત્તક પુત્ર અથવા કાનૂની વારસદાર એ રજૂ થવાની રાહ જોતો દાવો છે.
- જ્યાં ટુકડાકરણ (fragmentation) અંગેનો કાયદો લાગુ પડે છે, ત્યાં લઘુતમ પ્રમાણભૂત ક્ષેત્રફળ તપાસો જેનાથી નીચે જમીનનું પેટાવિભાજન થઈ શકતું નથી, કારણ કે પ્રમાણભૂતથી ઓછો ટુકડો ઊભો કરે તેવી ખરીદીની નોંધણી નકારી શકાય છે અથવા તેને અમાન્ય ઠેરવી શકાય છે.
માલિકી હક ઉપરાંત, અલગ ખાતું જ ટુકડાને બેંક માટે સ્વીકાર્ય અને વ્યવહારક્ષમ બનાવે છે. નાણાં ફક્ત એવી વસ્તુ સામે જ સ્વચ્છ રીતે ફરે છે જેને રાજ્ય પોતે ઓળખી શકે.
III. ખેતીની જમીન કોણ ખરીદી શકે
એક પણ રૂપિયો ફાળવતાં પહેલાં, એક પ્રશ્નનો જવાબ આપો: શું ખરીદદાર આ રાજ્યમાં આ જમીન ધારણ કરવા કાયદેસર રીતે સક્ષમ છે?
નિયંત્રણો ચાર જૂથોમાં વહેંચાય છે.
ખરીદીને ખેડૂતો પૂરતી મર્યાદિત રાખતાં રાજ્યો. મહારાષ્ટ્ર અને ગુજરાત મુખ્ય ઉદાહરણો છે. મુંબઈ ગણોત અને ખેતીની જમીન અધિનિયમ, 1948 (Bombay Tenancy and Agricultural Lands Act, 1948), જે હવે મહારાષ્ટ્રમાં મહારાષ્ટ્ર ગણોત અને ખેતીની જમીન અધિનિયમ, 1948 (Maharashtra Tenancy and Agricultural Lands Act, 1948) છે, તેની કલમ 63 હેઠળ, ખેડૂત કે ખેતમજૂર ન હોય તેવી વ્યક્તિની તરફેણમાં ખેતીની જમીનનું વેચાણ, બક્ષિસ, વિનિમય, લીઝ અથવા કબજા સાથેનું ગીરો માન્ય નથી, સિવાય કે કલેક્ટર નિર્ધારિત શરતો પર પરવાનગી આપે. બીજા રાજ્યમાં ખેડૂત હોવું મદદરૂપ થતું નથી. ઉલ્લંઘનમાં કરાયેલું હસ્તાંતરણ એવું ખામીયુક્ત હસ્તાંતરણ નથી જે વધુ નાણાં ચૂકવીને સુધારી શકાય; તે અમાન્ય છે, અને એવી કાર્યવાહી થઈ શકે છે જેનો અંત જમીન રાજ્યમાં નિહિત થવામાં આવે.
ઉદાર બનેલાં રાજ્યો. કર્ણાટક નોંધપાત્ર ઉદાહરણ છે. 13/07/2020 ના વટહુકમ પછી, કર્ણાટક જમીન સુધારણા (સુધારા) અધિનિયમ, 2020 (Karnataka Land Reforms (Amendment) Act, 2020) એ કર્ણાટક જમીન સુધારણા અધિનિયમ, 1961 (Karnataka Land Reforms Act, 1961) ની કલમ 79A, 79B અને 79C રદ કરી, જે બિન-ખેડૂતો અને નિર્દિષ્ટ સંસ્થાઓને ખેતીની જમીન સંપાદિત કરવાથી રોકતી હતી. ત્યારથી તે જોગવાઈઓ પુનઃસ્થાપિત કરવાની દરખાસ્તો પર જાહેરમાં ચર્ચા થતી રહી છે. આ બરાબર એવા પ્રકારની સ્થિતિ છે જે કોઈ લેખ પરથી, આ લેખ સહિત, ધારી લેવાને બદલે વ્યવહારની તારીખે ચકાસવી જોઈએ.
વિશેષ રક્ષણાત્મક વ્યવસ્થાઓ ધરાવતાં રાજ્યો. હિમાચલ પ્રદેશ, હિમાચલ પ્રદેશ ગણોત અને જમીન સુધારણા અધિનિયમ, 1972 (Himachal Pradesh Tenancy and Land Reforms Act, 1972) ની કલમ 118 હેઠળ, રાજ્યના બિન-ખેડૂતો દ્વારા સંપાદન પર નિયંત્રણ મૂકે છે, અને રાજ્ય સરકારની પરવાનગી જરૂરી છે. તે કલમ ધ્યાનથી વાંચવા જેવી છે, કારણ કે તે "જમીનનું હસ્તાંતરણ" એ અભિવ્યક્તિમાં સ્પષ્ટપણે બંનેનો સમાવેશ કરે છે: એવો બેનામી વ્યવહાર જેમાં બિન-ખેડૂતે ચૂકવેલા અવેજ માટે જમીન ખેડૂતને હસ્તાંતરિત કરવામાં આવે, અને પાવર ઓફ એટર્ની અથવા કરાર દ્વારા એવું અધિકૃતિકરણ જેનો ઉદ્દેશ બિન-ખેડૂતને કબજામાં મૂકવાનો અને તે માલિક હોય તે રીતે જમીનનો વ્યવહાર કરવા દેવાનો હોય. ખરીદદારોને સામાન્ય રીતે જે યુક્તિઓ સૂચવવામાં આવે છે, તે એ રાજ્યમાં પ્રતિબંધમાં જ લખાયેલી છે. કેટલાંક રાજ્યો અનુસૂચિત જાતિઓ અને અનુસૂચિત જનજાતિઓના સભ્યો દ્વારા ધરાવાતી જમીનના હસ્તાંતરણ પર પ્રતિબંધ અથવા શરતો મૂકે છે, અને કલેક્ટર અથવા જિલ્લા મેજિસ્ટ્રેટની પરવાનગી જરૂરી બનાવે છે. આવી જોગવાઈના ઉલ્લંઘનમાં કરાયેલી ખરીદી સામાન્ય રીતે રદબાતલ હોય છે, અને રાજ્ય વર્ષો પછી તેને ફરી ખોલી શકે છે, તેથી પરવાનગી સોદો પૂર્ણ થતાં પહેલાં ફાઇલ પર હોવી જોઈએ, પછી નહીં. પાંચમી અનુસૂચિના વિસ્તારોમાં રક્ષણનું મૂળ બંધારણીય છે અને પ્રતિબંધ સૌથી મજબૂત છે.
દિલ્હી. દિલ્હી જમીન સુધારણા અધિનિયમ, 1954 (Delhi Land Reforms Act, 1954) ની કલમ 33 હેઠળ, ભૂમિધરના હસ્તાંતરણના અધિકાર પર નિયંત્રણ છે, અને વૈધાનિક યોજના આઠ પ્રમાણભૂત એકરની જમીનની આસપાસ રચાયેલી છે, જેમાં ધાર્મિક અથવા સખાવતી સંસ્થાઓ અને ભૂદાન ચળવળના સંચાલક વ્યક્તિઓ માટે અપવાદો છે. પેટા-કલમ (2) આઠ પ્રમાણભૂત એકરથી ઓછી જમીન ધરાવતા ભૂમિધરને, જ્યાં હસ્તાંતરણ તેણે ધરાવેલી આખી જમીનનું હોય ત્યાં, હસ્તાંતરણની પરવાનગી આપે છે, અને એક પરંતુક દ્વારા પેટા-કલમ (1) માં ઉલ્લેખિત ધાર્મિક અથવા સખાવતી સંસ્થા કે અન્ય વ્યક્તિને તેના એક ભાગના હસ્તાંતરણની છૂટ આપે છે. કલમ 81 હેઠળ, અધિનિયમ દ્વારા માન્ય ન હોય તેવા હેતુ માટે જમીનના ઉપયોગથી બેદખલી અને ગાંવ સભામાં નિહિત થવાનું પરિણામ આવી શકે છે. દિલ્હીમાં ફાર્મહાઉસના મુકદ્દમા જેણે જોયા છે તે જાણે છે કે આ બે કલમો કેટલી પરિણામકારક છે.
બિન-નિવાસીઓ. આ એક સખત પ્રતિબંધ છે અને તે કેન્દ્રસ્થ છે. વિદેશી હૂંડિયામણ વ્યવસ્થાપન અધિનિયમ, 1999 (Foreign Exchange Management Act, 1999) હેઠળ ઘડાયેલા વિદેશી હૂંડિયામણ વ્યવસ્થાપન (બિન-દેવા સાધનો) નિયમો, 2019 (Foreign Exchange Management (Non-debt Instruments) Rules, 2019) ના નિયમ 24 હેઠળ, બિન-નિવાસી ભારતીય અથવા ભારતના વિદેશી નાગરિક ખેતીની જમીન, પ્લાન્ટેશન મિલકત અને ફાર્મહાઉસ સિવાયની સ્થાવર મિલકત ભારતમાં સંપાદિત કરી શકે છે. તેથી ખેતીની જમીનની ખરીદીની બિલકુલ પરવાનગી નથી. વારસો એ સ્થાપિત માર્ગ છે જેના દ્વારા બિન-નિવાસી આવી જમીન ધારણ કરી શકે છે; બક્ષિસનો માર્ગ વિવાદાસ્પદ છે અને તેના આધારે આયોજન કરવું ન જોઈએ. રાજ્યના જમીન કાયદામાં ઉદારીકરણ આ પ્રતિબંધને સ્પર્શતું નથી, કારણ કે બંને જુદા વિષયો પર લાગુ પડે છે. તેમાંથી બચવા માટે રચાયેલાં માળખાં, પછી ભલે તે નિવાસી નોમિની, કંપની કે ટ્રસ્ટ દ્વારા હોય, સીધાં 2016 માં સુધારેલા બેનામી મિલકત વ્યવહાર પ્રતિબંધ અધિનિયમ, 1988 (Prohibition of Benami Property Transactions Act, 1988) સાથે ટકરાય છે, જે હેઠળ મિલકત જપ્ત થઈ શકે છે અને લાભાર્થી માલિક તથા બેનામીદાર બંને સામે કાર્યવાહી થઈ શકે છે.
IV. યોગ્ય ચકાસણી, જે ક્રમમાં તે થવી જોઈએ
સ્વાભાવિક વૃત્તિ માલિકી દસ્તાવેજથી શરૂઆત કરવાની હોય છે. તે ખોટો છેડો છે. રેકર્ડથી બહારની તરફ કામ કરો, અને જે ક્ષણે કોઈ દ્વાર નિષ્ફળ જાય તે ક્ષણે અટકી જાઓ.
જમીનની ઓળખ. ખસરા અથવા સર્વે નંબરો, ગામ, તહસીલ અથવા તાલુકો, જિલ્લો, દરેક નંબરનું ક્ષેત્રફળ, અને ખેતરનો નકશો. ખાતરી કરો કે દસ્તાવેજ, હક્કપત્રક, નકશો અને ભૌતિક ટુકડામાંના નંબરો એક જ જમીનના છે. જમીનોના એકત્રીકરણ પછીનું પુનઃક્રમાંકન મૂંઝવણનું સામાન્ય સ્ત્રોત છે, અને જૂના નંબરોને એકત્રીકરણ રેકર્ડ દ્વારા નવા નંબરો સુધી શોધવા જોઈએ.
હક્કપત્રક અને તેનો ઇતિહાસ. વર્તમાન જમાબંદી અથવા હક્કપત્રક, ઉપરાંત અગાઉનાં 30 કે તેથી વધુ વર્ષોનો રેકર્ડ, અને વચ્ચેનો દરેક નામફેર. ઉપલબ્ધ સૌથી જૂના રેકર્ડથી વેચનાર સુધી સાંકળ આગળની દિશામાં વાંચો, અને દરેક પગલે પૂછો કે જમીન કેવી રીતે ખસી: વેચાણ, બક્ષિસ, વસિયતનામું, વારસો, વહેંચણી, હુકમનામું, હરાજી. દરેક પગલા પાછળ એક દસ્તાવેજ હોવો જોઈએ.
કબજો. છેલ્લી કેટલીક ઋતુઓનો પાક નિરીક્ષણ રેકર્ડ, અને ભૌતિક નિરીક્ષણ. પૂછો કે ખરેખર ખેતી કોણ કરે છે. ગિરદાવરીમાં નોંધાયેલા ગણોતિયા, ભાગિયા અથવા કબજેદારને વૈધાનિક રક્ષણ હોઈ શકે છે જે તમારી ખરીદી પછી પણ ટકી રહે. ગણોત કાયદા ધરાવતાં રાજ્યોમાં ખેતીની જમીનમાં આ એકમાત્ર સૌથી મોટી છુપી જવાબદારી છે.
માલિકી હકના દસ્તાવેજો. ઓછામાં ઓછાં 30 વર્ષના, અથવા માલિકી હકના ઉપલબ્ધ સૌથી જૂના મૂળથી, નોંધાયેલા દસ્તાવેજો. વારસાના દસ્તાવેજો. વહેંચણીના દસ્તાવેજો અને હુકમનામા. સાંકળમાં કોઈ પણ પાવર ઓફ એટર્ની હોય તો, નીચે જણાવેલાં કારણોસર, તેની વિશેષ ચકાસણી જરૂરી છે.
બોજા. સંપૂર્ણ શોધ સમયગાળા માટે બોજા પ્રમાણપત્ર (encumbrance certificate) અથવા તેનો રાજ્ય સમકક્ષ, મહેસૂલી રેકર્ડમાં ગીરો કે ચાર્જની નોંધો, અને જ્યાં રાજ્ય લોન રેકર્ડ બુક રાખતું હોય ત્યાં તે. ખેતી ધિરાણ ઘણી વાર નોંધાયેલા ગીરોને બદલે મહેસૂલી રેકર્ડમાં સાદી નોંધ દ્વારા સુરક્ષિત કરવામાં આવે છે, અને જે ખરીદદાર ફક્ત સબ-રજિસ્ટ્રારનું ઇન્ડેક્સ શોધે છે તે તેને ચૂકી જશે. જો સાંકળમાં કોઈ સંસ્થા કંપની હોય તો કોર્પોરેટ બાબતોના મંત્રાલય દ્વારા જાળવવામાં આવતું ચાર્જ રજિસ્ટર શોધો, અને જો કોઈ ધારક કોર્પોરેટ દેવાદાર હોય અથવા રહ્યો હોય તો નાદારી અને દેવાળિયાપણા સંહિતા, 2016 (Insolvency and Bankruptcy Code, 2016) હેઠળના રેકર્ડ શોધો.
મુકદ્દમા. મિલકત સંબંધી દીવાની અદાલતો, મહેસૂલી અદાલતો, હાઈકોર્ટ, ગ્રાહક અને ટ્રિબ્યુનલ ફોરમ, અને ફોજદારી ફરિયાદો. મહેસૂલી અદાલતની કાર્યવાહીઓ સૌથી વધુ ચૂકી જવાય છે, કારણ કે તે સામાન્ય કેસ શોધ વ્યવસ્થાઓમાં દેખાતી નથી. પડતર દાવો મિલકત હસ્તાંતરણ અધિનિયમ, 1882 (Transfer of Property Act, 1882) ની કલમ 52, એટલે કે લિસ પેન્ડેન્સ (lis pendens) ના સિદ્ધાંતને લાગુ પાડે છે, જે હેઠળ દાવો પડતર હોય ત્યારે કરાયેલી ખરીદી તેના પરિણામને આધીન છે. તમે તમારાં નાણાં ગુમાવતા નથી; તમે ફક્ત અદાલત આખરે જે હુકમનામું કરે તેને આધીન જમીન લો છો.
સંપાદન અને અનામત. નીચે અલગથી ચર્ચા કરી છે.
ઝોનિંગ અને માન્ય ઉપયોગ. નીચે અલગથી ચર્ચા કરી છે.
વૈધાનિક સક્ષમતા. ખરીદદારની ધારણ કરવાની સક્ષમતા, વેચનારની હસ્તાંતરણ કરવાની સક્ષમતા, ટોચમર્યાદા, ટુકડાકરણ મર્યાદા, અને કોઈ પણ પરવાનગીની આવશ્યકતા.
પ્રવેશમાર્ગ, પાણી અને સેવાઓ. જાહેર રસ્તા સુધીનો માર્ગાધિકાર, ધારી લીધેલો નહીં પણ નોંધાયેલો. સિંચાઈનો સ્ત્રોત અને હક્કો. વીજ જોડાણ અને ટુકડાને ઓળંગતી કોઈ પણ હાઈ ટેન્શન લાઇનની સ્થિતિ, કારણ કે તેની નીચેનો પટ્ટો બાંધકામ માટે ઉપયોગમાં લઈ શકાતો નથી. નોંધાયેલા પ્રવેશમાર્ગની ગેરહાજરી ખેતીની જમીનની સૌથી સામાન્ય અને મૂલ્યને સૌથી વધુ નુકસાન કરતી ખામીઓમાંની એક છે, કારણ કે ચારે બાજુથી બંધ ટુકડાની કિંમત રસ્તાવાળા ટુકડાના એક અંશ જેટલી હોય છે.
વૃક્ષો, વન અને પર્યાવરણ. ઊભાં લાકડાં કાપવા માટે પરવાનગી જરૂરી હોઈ શકે. વન તરીકે જાહેર કે અધિસૂચિત જમીન, અને 25/10/1980 ના રોજ અથવા તે પછી સરકારી રેકર્ડમાં વન તરીકે નોંધાયેલી જમીન, વન (સંરક્ષણ એવમ્ સંવર્ધન) અધિનિયમ, 1980 (Van (Sanrakshan Evam Samvardhan) Adhiniyam, 1980) ની કલમ 1A હેઠળ આવરી લેવાય છે, જે નામ 2023 ના અધિનિયમ 15 દ્વારા વન (સંરક્ષણ) અધિનિયમ, 1980 (Forest (Conservation) Act, 1980) ને આપવામાં આવ્યું અને જે દ્વારા તેમાં સુધારો કરાયો, અને સુધારેલી વ્યાખ્યા પોતે સર્વોચ્ચ અદાલત સમક્ષ પડકાર હેઠળ છે. માલિકી અપ્રસ્તુત છે; આવી જમીનના ખાનગી ધારકને તેનો બિન-વન ઉપયોગ કરવા માટે કેન્દ્ર સરકારની મંજૂરી જરૂરી છે. હરિયાણા અને પંજાબના અરવલ્લી પટ્ટામાં, પંજાબ જમીન સંરક્ષણ અધિનિયમ, 1900 (Punjab Land Preservation Act, 1900) હેઠળનાં જાહેરનામાં જમીન તોડવા અને વૃક્ષો કાપવા પર નિયંત્રણ મૂકે છે.
મહેસૂલી લેણાં અને કરવેરા. જમીન મહેસૂલ, ઉપકર, પાણીના ચાર્જ, અને બાકી રકમ માટે કોઈ પણ ટાંચ.
વ્યક્તિઓ. દરેક વેચનારની ઓળખ, ઉંમર, ક્ષમતા અને વૈવાહિક સ્થિતિની ખાતરી કરો. સગીરોના હિતના વેચાણ માટે અદાલતની પરવાનગી જરૂરી છે. સહદાયિકી અને સંયુક્ત કુટુંબની મિલકત માટે હકદાર વ્યક્તિઓની સંમતિ જરૂરી છે. વાલીઓ, પાવર ઓફ એટર્ની ધારકો અને વહીવટકર્તાઓએ પોતાનો અધિકાર લેખિતમાં દર્શાવવો જોઈએ.
V. જમીન અધિસૂચિત છે કે નહીં તે તપાસવું
આ એ પ્રશ્ન છે જે ખરીદદારો છેલ્લે પૂછે છે અને તેમણે પહેલાં પૂછવો જોઈએ, કારણ કે અધિસૂચિત ટુકડો ઓછી કિંમતે ખરાબ સોદો નથી. ઘણી વાર તે સોદો જ નથી.
કેન્દ્રીય કાયદા હેઠળ સંપાદન
ફરજિયાત સંપાદન આજે જમીન સંપાદન, પુનર્વસન અને પુનઃસ્થાપનમાં વાજબી વળતર અને પારદર્શિતાનો અધિકાર અધિનિયમ, 2013 (Right to Fair Compensation and Transparency in Land Acquisition, Rehabilitation and Resettlement Act, 2013) હેઠળ ચાલે છે. ખરીદદાર માટે બે તબક્કા મહત્વના છે.
કલમ 11 હેઠળનું પ્રાથમિક જાહેરનામું જાહેર કરે છે કે જમીન જાહેર હેતુ માટે જરૂરી છે અથવા જરૂરી થવાની સંભાવના છે. ત્યાર પછી કલમ 11(4) જોગવાઈ કરે છે કે તે જાહેરનામાના પ્રકાશનની તારીખથી અને તે પ્રકરણ હેઠળની કાર્યવાહી પૂર્ણ થાય ત્યાં સુધી, કોઈ પણ વ્યક્તિ અધિસૂચિત જમીનનો કોઈ વ્યવહાર કરશે નહીં કે કરાવશે નહીં અથવા તેના પર કોઈ બોજો ઊભો કરશે નહીં, જે એવી મુક્તિને આધીન છે જે કલેક્ટર લેખિતમાં નોંધેલા વિશેષ સંજોગોમાં આપી શકે. સાદા શબ્દોમાં, પ્રાથમિક જાહેરનામું બહાર પડે એટલે જમીન સ્થગિત થઈ જાય છે. તેની અવગણનામાં કરાયેલું વેચાણ તમને સારો સોદો આપતું વેચાણ નથી; તે એવો વ્યવહાર છે જેની કાયદો મનાઈ કરે છે.
ત્યાર પછી કલમ 19 હેઠળની ઘોષણા આવે છે, સામાન્ય રીતે પ્રાથમિક જાહેરનામાના 12 મહિનાની અંદર, અને તે પછી એવોર્ડ અને કબજો લેવાની કાર્યવાહી થાય છે.
જ્યાં જૂના જમીન સંપાદન અધિનિયમ, 1894 (Land Acquisition Act, 1894) હેઠળ સંપાદન શરૂ થયું હોય અને ક્યારેય પૂર્ણ ન થયું હોય, ત્યાં ખરીદદારોને ઘણી વાર એવી ખાતરી સાથે જમીન ઓફર કરવામાં આવે છે કે 2013 ના અધિનિયમની કલમ 24 હેઠળ સંપાદન રદ થઈ ગયું છે. તે ખાતરીને ખૂબ કાળજીથી જુઓ. Indore Development Authority v. Manoharlal (2020) માં, સર્વોચ્ચ અદાલતની બંધારણીય ખંડપીઠે Pune Municipal Corporation v. Harakchand Misirimal Solanki (2014) અને તેને અનુસરેલા નિર્ણયોને રદ કરીને કલમ 24(2) નું અર્થઘટન સ્થાપિત કર્યું. માની લેવાયેલા રદ થવા (deemed lapse) માટેનો ઉંબરો અગાઉના કેસોની શ્રેણીએ સૂચવ્યો હતો તેના કરતાં નોંધપાત્ર રીતે ઊંચો છે, અને સંપાદન રદ થયું છે કે નહીં તે એ સંપાદનના રેકર્ડ પર તપાસવાનો હકીકત અને કાયદાનો પ્રશ્ન છે, વેચનાર પાસેથી સ્વીકારી લેવાનો નિષ્કર્ષ નથી.
અન્ય જાહેરનામાં
રાજ્ય દ્વારા સંપાદન એ જમીનને બાંધી દેવાના અનેક માર્ગોમાંનો ફક્ત એક છે. આ બધાની શોધ કરો:
- રાજ્યના કાયદા હેઠળ વિકાસ સત્તામંડળ દ્વારા સંપાદન અથવા લેન્ડ પૂલિંગ, અને સત્તામંડળની પોતાની અધિસૂચિત યોજનાઓ.
- ધોરીમાર્ગ પ્રોજેક્ટ માટે રાષ્ટ્રીય ધોરીમાર્ગ અધિનિયમ, 1956 (National Highways Act, 1956) હેઠળનાં જાહેરનામાં, જે જાહેરનામું, ઘોષણા અને નિહિત થવાના પોતાના ક્રમમાંથી પસાર થાય છે.
- રસ્તા, શાળા, બગીચા અથવા જાહેર હેતુ માટે વિકાસ યોજના અથવા નગર આયોજન યોજનામાં અનામત. અનામત એ સંપાદન નથી, પરંતુ તે અમલમાં હોય ત્યાં સુધી તે તમને જમીનનો અન્ય કોઈ ઉપયોગ કરતાં રોકે છે.
- મેટ્રો, રેલ, નહેર, ટ્રાન્સમિશન અને પાઇપલાઇન કોરિડોર માટેનાં સંરેખણ જાહેરનામાં.
- ગ્રીન બેલ્ટ, નો ડેવલપમેન્ટ ઝોન, જળાશય અને પૂર રેખાનાં જાહેરનામાં.
ક્યાં જોવું: સંઘ અને રાજ્યનું ગેઝેટ, જિલ્લા કલેક્ટર કચેરી અને જમીન સંપાદન કલેક્ટરની કચેરી, વિકાસ સત્તામંડળની વેબસાઇટ અને કચેરી, રાષ્ટ્રીય ધોરીમાર્ગ સત્તામંડળ અને રાજ્યનો જાહેર બાંધકામ વિભાગ, નગર અને ગ્રામ આયોજન વિભાગ, અને મહેસૂલી રેકર્ડ પોતે, જેમાં સંપાદન અને અનામતની નોંધો ઘણી વાર, જોકે હંમેશાં નહીં, કરવામાં આવે છે. વેચનાર પાસેથી લેખિત ઘોષણા માગો કે જમીન કોઈ જાહેરનામાનો વિષય નથી, અને તે ઘોષણાને શોધના વિકલ્પ તરીકે નહીં પણ કરારગત રક્ષણ તરીકે ગણો.
VI. ઝોનિંગ, માસ્ટર પ્લાન અને તેમનું કેટલું મહત્વ છે
મહેસૂલી રેકર્ડ તમને જણાવે છે કે જમીન શું છે, અને માસ્ટર પ્લાન તમને જણાવે છે કે તે શું બની શકે.
બે ચાવીની વ્યવસ્થા
ભારતમાં જમીનનો ઉપયોગ બે અલગ ચાવીઓ દ્વારા નિયંત્રિત થાય છે, અને બંને ફરવી જોઈએ.
પહેલી ચાવી મહેસૂલી વર્ગીકરણ છે. ખેતી તરીકે નોંધાયેલી જમીનનો કોઈપણ બિન-ખેતી ઉપયોગ કાયદેસર રીતે થઈ શકે તે પહેલાં, રાજ્યના જમીન મહેસૂલ કાયદા હેઠળ તેનું બિન-ખેતી ઉપયોગમાં રૂપાંતર થવું જોઈએ, અથવા તેને રૂપાંતરિત માનવામાં આવવી જોઈએ.
બીજી ચાવી આયોજન પરવાનગી છે. રૂપાંતર પછી પણ, ખરેખર શું બાંધી શકાય તે રાજ્યના નગર અને ગ્રામ આયોજન કાયદા હેઠળ તૈયાર કરાયેલા માસ્ટર પ્લાન, વિકાસ યોજના અથવા પ્રાદેશિક યોજના દ્વારા, જમીન જે ઝોનમાં આવે છે તેના દ્વારા, અને તે ઝોનને લાગુ પડતા વિકાસ નિયંત્રણ નિયમો અને બાંધકામ પેટા-નિયમો દ્વારા નિયંત્રિત થાય છે.
ખરીદદારો નિયમિતપણે એક ચાવી મેળવે છે અને બીજી ધારી લે છે. માન્ય ઝોન વિના રૂપાંતર તમને એવું રૂપાંતરિત ખેતર આપે છે જેના પર તમે બાંધકામ ન કરી શકો. રૂપાંતર વિના અનુકૂળ ઝોન તમને એવી આયોજન પરવાનગી આપે છે જેના પર તમે કાયદેસર રીતે અમલ ન કરી શકો.
પ્લાન વાંચવો
મેળવવાના દસ્તાવેજો છે પ્રાદેશિક યોજના, આયોજન વિસ્તાર માટેનો માસ્ટર પ્લાન અથવા વિકાસ યોજના, જ્યાં હોય ત્યાં ઝોનલ અથવા સેક્ટર પ્લાન, અને વિકાસ નિયંત્રણ નિયમો. તેમના પરથી નક્કી કરો:
- ટુકડો જે ઝોનમાં આવે છે તે: રહેણાંક, વાણિજ્યિક, ઔદ્યોગિક, ખેતી, ગ્રીન બેલ્ટ, નો ડેવલપમેન્ટ ઝોન, જાહેર અને અર્ધ-જાહેર, પરિવહન, અથવા વિશેષ ઝોન.
- ટુકડો કોઈ અનામત અથવા સૂચિત રસ્તાના સંરેખણથી પ્રભાવિત છે કે નહીં.
- તે ઝોનમાં માન્ય ઉપયોગો, ફ્લોર સ્પેસ ઇન્ડેક્સ અથવા ફ્લોર એરિયા રેશિયો, ગ્રાઉન્ડ કવરેજ, સેટબેક, લઘુતમ પ્લોટ કદ અને ઊંચાઈની મર્યાદાઓ.
- પ્લાનની સમયમર્યાદા અને સુધારણાની સ્થિતિ. પ્લાન એક સમયગાળા માટે તૈયાર કરવામાં આવે છે અને સુધારવામાં આવે છે, અને મુસદ્દા સુધારણા ચિત્રને સંપૂર્ણપણે બદલી શકે છે. મુસદ્દા પ્લાનમાં ભાવિ શહેરીકરણયોગ્ય ઉપયોગ માટે દર્શાવેલો ટુકડો અંતિમ અધિસૂચિત પ્લાનમાં એ રીતે દર્શાવેલા ટુકડા જેવો નથી.
ટુકડાના સર્વે નંબરોના નામે આયોજન સત્તામંડળ પાસેથી ઝોનિંગ પ્રમાણપત્ર, જમીન ઉપયોગ પ્રમાણપત્ર અથવા સમકક્ષ લેખિત પુષ્ટિ મેળવો. દલાલે રજૂ કરેલી પ્લાન નકશાની રંગીન ફોટોકોપી પર આધાર રાખશો નહીં.
ઔદ્યોગિક અથવા શહેરીકરણયોગ્ય ઝોનમાં ખેતીની જમીન
રોકાણકારને સામાન્ય રીતે આ જ સ્થિતિ વેચવામાં આવે છે, અને તેમાં ચોકસાઈ જરૂરી છે. કોઈ ટુકડો મહેસૂલી રેકર્ડમાં ખેતી તરીકે નોંધાયેલો હોય અને માસ્ટર પ્લાન તે વિસ્તારને ઔદ્યોગિક, રહેણાંક અથવા શહેરીકરણયોગ્ય તરીકે દર્શાવતો હોય, તે સંપૂર્ણપણે શક્ય છે અને ખૂબ સામાન્ય છે. પ્લાન મહેસૂલી વર્ગીકરણ બદલતો નથી. તે જે કરે છે તે રૂપાંતરને કાયદેસર રીતે શક્ય બનાવે છે, કારણ કે પ્લાન જે ઉપયોગની પરવાનગી ન આપતો હોય તેના માટે રૂપાંતર આપવામાં નહીં આવે.
તેથી ક્રમ આ છે: પ્લાન ઉપયોગની પરવાનગી આપે છે, રૂપાંતર માટે અરજી થાય છે અને તે મંજૂર થાય છે, રેકર્ડ સુધારવામાં આવે છે, અને પછી બાંધકામ પરવાનગી માગવામાં આવે છે. આવા ટુકડાનું મૂલ્ય એકલા પ્લાનમાં નહીં, પણ એ ક્રમ પૂર્ણ કરવાની સંભાવના અને ખર્ચમાં રહેલું છે.
કેટલાંક રાજ્યોએ આ ક્રમ ટૂંકો કર્યો છે. મહારાષ્ટ્રમાં, મહારાષ્ટ્ર જમીન મહેસૂલ સંહિતા, 1966 (Maharashtra Land Revenue Code, 1966) ની કલમ 42B જોગવાઈ કરે છે કે અંતિમ વિકાસ યોજના પ્રકાશિત થયે, યોજના વિસ્તારની અંદરની જમીનનો ઉપયોગ યોજનામાં દર્શાવેલા ઉપયોગમાં રૂપાંતરિત થયેલો માનવામાં આવે છે, જે રૂપાંતર કર, બિન-ખેતી આકારણી અને, જ્યાં લાગુ પડે ત્યાં, નજરાણું અથવા પ્રીમિયમ અને અન્ય સરકારી લેણાંની ચુકવણીને આધીન છે, અને યોજના હેઠળ માન્ય ઉપયોગ માટે કલમ 42 અથવા કલમ 44 હેઠળ અલગ પરવાનગી જરૂરી નથી. કલમ 44A નિર્દિષ્ટ સ્થળોએ સદ્ભાવનાપૂર્વકના ઔદ્યોગિક ઉપયોગ માટે પરવાનગીમાંથી મુક્તિ આપે છે. આ પ્રક્રિયાનાં સરળીકરણ છે, સાર તત્ત્વનાં નહીં: લેણાં હજુ ચૂકવવાપાત્ર છે, સનદ હજુ આપવામાં આવે છે, અને રેકર્ડ હજુ સુધારવો પડે છે.
ઝોનિંગને કેટલું મહત્વ આપવું
રોકાણકાર માટે, ઝોનિંગ ઘણાં પરિબળોમાંનું એક પરિબળ નથી. તે એ પરિબળ છે જે પરિણામોની સમગ્ર શ્રેણી નક્કી કરે છે. બાજુબાજુનાં બે ખેતરો, જમીન, પ્રવેશમાર્ગ અને કિંમતમાં સરખાં, એક ગ્રીન બેલ્ટમાં અને એક શહેરીકરણયોગ્ય ઝોનમાં, એક જ સંપત્તિ નથી અને તેમની એક જ કિંમત ન હોવી જોઈએ. ગ્રીન બેલ્ટનો ટુકડો હંમેશ માટે ખેતર છે, અને તેનું મૂલ્ય ખેતર તરીકે આંકવું જોઈએ. શહેરીકરણયોગ્ય ટુકડો રૂપાંતર પરનો એક વિકલ્પ (option) છે, અને તેનું મૂલ્ય વિકલ્પ તરીકે આંકવું જોઈએ, જેમાં તેનો ઉપયોગ કરવાના સમય, ખર્ચ અને જોખમ માટે ઘટાડો કરવામાં આવે.
VII. ઝોન ગમે તે કહે, જ્યાં તમે બાંધકામ ન કરી શકો
માન્ય ઝોનમાં, રૂપાંતરિત જમીન પર, સ્વચ્છ માલિકી હક સાથે પણ, એવા કોરિડોર અને પટ્ટા છે જેમાં બાંધકામ પ્રતિબંધિત અથવા નિયંત્રિત છે. તે અલગ કાયદાઓ અને જાહેરનામાંની નીપજ છે, અને તે સામાન્ય સ્થિતિ પર પ્રભાવી થાય છે.
ધોરીમાર્ગો અને અનુસૂચિત રસ્તાઓ. રાષ્ટ્રીય અને રાજ્ય ધોરીમાર્ગો પર, નિયંત્રક ખ્યાલો માર્ગાધિકાર (right of way), બિલ્ડિંગ લાઇન અને કંટ્રોલ લાઇન છે. રસ્તા અને બિલ્ડિંગ લાઇન વચ્ચે કોઈ બાંધકામની પરવાનગી નથી. બિલ્ડિંગ લાઇન અને કંટ્રોલ લાઇન વચ્ચે, બાંધકામ માટે ધોરીમાર્ગ સત્તામંડળની પૂર્વ લેખિત પરવાનગી જરૂરી છે, જે પ્રવેશ, ઊંચાઈ અને ઉપયોગનું નિયમન કરે છે. કંટ્રોલ લાઇનથી આગળ, સામાન્ય મ્યુનિસિપલ નિયમો લાગુ પડે છે. અંતરો એકસરખાં નથી; તે ચોક્કસ પટ્ટાને લાગુ પડતા જાહેરનામા દ્વારા નક્કી થાય છે, અને રાષ્ટ્રીય ધોરીમાર્ગો, રાજ્ય ધોરીમાર્ગો અને મુખ્ય જિલ્લા માર્ગો વચ્ચે, તથા ગ્રામીણ અને શહેરી પટ્ટાઓ વચ્ચે જુદાં પડે છે. સામાન્ય લેખમાંથી, આ લેખ સહિત, ક્યારેય કોઈ આંકડો લેશો નહીં. ચોક્કસ રસ્તા માટેનું જાહેરનામું મેળવો.
હરિયાણામાં, પંજાબ અનુસૂચિત માર્ગો અને નિયંત્રિત વિસ્તારો અનિયંત્રિત વિકાસ પ્રતિબંધ અધિનિયમ, 1963 (Punjab Scheduled Roads and Controlled Areas Restriction of Unregulated Development Act, 1963) આની સાથે લાગુ પડે છે. જ્યાં કોઈ વિસ્તારને કલમ 4 હેઠળ નિયંત્રિત વિસ્તાર જાહેર કરવામાં આવ્યો હોય, ત્યાં કલમ 7 હેઠળ જમીનના ઉપયોગ પર નિયંત્રણ છે, અને જમીન ઉપયોગમાં ફેરફારની પરવાનગી નિર્ધારિત અરજી પર અને અધિસૂચિત રૂપાંતર ચાર્જની ચુકવણી પર ડિરેક્ટર, નગર અને ગ્રામ આયોજન પાસેથી મેળવવી જોઈએ. રાષ્ટ્રીય રાજધાની ક્ષેત્રની ઘણી જમીન આવા નિયંત્રિત વિસ્તારોમાં આવે છે, અને ખરીદદારોને ઘણી વાર આ વાતની જાણ ત્યારે જ થાય છે જ્યારે તેઓ બાંધકામ માટે અરજી કરે છે.
તપાસવાના અન્ય કોરિડોર અને પટ્ટા. રેલવેની સીમાઓ; નહેર અને સિંચાઈ વિભાગના હાંસિયા; નદી નિયમન અને પૂર રેખાઓ; જો જમીન દરિયાકિનારા કે ભરતીની ખાડીની નજીક ક્યાંય હોય તો કોસ્ટલ રેગ્યુલેશન ઝોન; વિમાન નિયમો હેઠળ એરપોર્ટ ફનલ ઝોન અને ઊંચાઈ નિયંત્રણો; સંરક્ષણ સ્થાપનો અને તેમની આસપાસનો પ્રતિબંધિત પટ્ટો; હાઈ ટેન્શન ટ્રાન્સમિશન કોરિડોર; પેટ્રોલિયમ અને ગેસ પાઇપલાઇન કોરિડોર; પ્રાચીન સ્મારકો અને પુરાતત્વીય સ્થળો અને અવશેષો અધિનિયમ, 1958 (Ancient Monuments and Archaeological Sites and Remains Act, 1958) હેઠળ સંરક્ષિત સ્મારકોની આસપાસના પ્રતિબંધિત અને નિયંત્રિત વિસ્તારો; રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાનો અને અભયારણ્યોની આસપાસના ઇકો-સેન્સિટિવ ઝોન; અને સપાટી નીચેના ખાણકામ કે ખોદકામના લીઝ અને અનામત ખનિજ વિસ્તારો.
આ દરેકનું પોતાનું સત્તામંડળ, પોતાનું જાહેરનામું અને પોતાનો નકશો છે. નાણાં ફર્યા પછી નિયંત્રણ શોધવાના ખર્ચની સરખામણીમાં તપાસનો ખર્ચ નજીવો છે.
VIII. બિન-ખેતી જમીન, અને રૂપાંતર કેવી રીતે થાય છે
NA નો અર્થ શો છે
બિન-ખેતી (non-agricultural), જેને સાર્વત્રિક રીતે ટૂંકમાં NA કહે છે, એ મહેસૂલી દરજ્જો છે, આયોજન દરજ્જો નહીં. તેનો અર્થ એ છે કે સક્ષમ મહેસૂલી સત્તાધિકારીએ જમીનનો ખેતી સિવાયના હેતુ માટે ઉપયોગ કરવાની પરવાનગી આપી છે, તે મુજબ આકારણી બદલવામાં આવી છે, અને રેકર્ડ સુધારવામાં આવ્યો છે. આ હુકમ સામાન્ય રીતે રૂપાંતર હુકમ દ્વારા અને, મુંબઈ પદ્ધતિને અનુસરતાં રાજ્યોમાં, સનદ દ્વારા પુરવાર થાય છે.
NA દરજ્જો નિર્દિષ્ટ હેતુ માટે આપવામાં આવે છે: NA રહેણાંક, NA વાણિજ્યિક, NA ઔદ્યોગિક. એક હેતુ માટેનું રૂપાંતર બીજા હેતુની પરવાનગી આપતું નથી. રૂપાંતર સામાન્ય રીતે શરતી પણ હોય છે, અને શરતો અસરકારક હોય છે: ઉપયોગ સામાન્ય રીતે નિર્ધારિત સમયગાળામાં શરૂ થવો જોઈએ, નહીં તો હુકમ રદ થઈ શકે છે અથવા પાછો ખેંચી શકાય છે.
સામાન્ય પ્રક્રિયા
નામો અને નમૂના જુદાં છે પણ માળખું રાજ્યોમાં સમાન છે.
- ખાતરી કરો કે માસ્ટર પ્લાન અથવા વિકાસ યોજના તે ઝોનમાં ઇચ્છિત ઉપયોગની પરવાનગી આપે છે.
- સક્ષમ સત્તાધિકારીને, સામાન્ય રીતે કલેક્ટર અથવા ડેપ્યુટી કમિશનરને અથવા, કેટલાંક રાજ્યોમાં, સબ-ડિવિઝનલ ઓફિસરને, હક્કપત્રક, ખેતરનો નકશો, માલિકી હકના દસ્તાવેજો, સાઇટ પ્લાન, બોજા રહિત હોવાનું પ્રમાણપત્ર અને અરજદારની ધારણાનો પુરાવો સાથે અરજી કરો.
- સ્થાન અનુસાર, અરજી આયોજન સત્તામંડળને અને જાહેર બાંધકામ, સિંચાઈ, વન, પ્રદૂષણ નિયંત્રણ અને ધોરીમાર્ગ સત્તામંડળ જેવા અન્ય વિભાગોને મોકલવામાં આવે છે.
- વાંધા મંગાવવામાં આવે છે અને સાંભળવામાં આવે છે.
- લાગુ પડે તે મુજબ રૂપાંતર ચાર્જ, પ્રીમિયમ, નજરાણું અને બિન-ખેતી આકારણી ચૂકવવામાં આવે છે.
- હુકમ જારી થાય છે, સનદ અથવા પ્રમાણપત્ર આપવામાં આવે છે, અને મહેસૂલી રેકર્ડ સુધારવામાં આવે છે.
- ત્યાર પછી આયોજન સત્તામંડળ દ્વારા બાંધકામ અથવા લેઆઉટ પ્લાન મંજૂર કરવામાં આવે છે, અને ત્યાર પછી જ બાંધકામ શરૂ થઈ શકે છે.
જાણવા જેવા રાજ્યવાર તફાવતોમાં સમાવેશ થાય છે: મહારાષ્ટ્ર જમીન મહેસૂલ સંહિતા, 1966 ની કલમ 42 સાથે વંચાતી કલમ 42B, 44 અને 44A; કર્ણાટક જમીન મહેસૂલ અધિનિયમ, 1964 (Karnataka Land Revenue Act, 1964) ની કલમ 95, જેને રાજ્યે વારંવાર સરળ બનાવવા પગલાં લીધાં છે, જેમાં માસ્ટર પ્લાનને અનુરૂપ સોગંદનામા આધારિત રૂપાંતરનો સમાવેશ થાય છે; ઉત્તર પ્રદેશ મહેસૂલ સંહિતા, 2006 (Uttar Pradesh Revenue Code, 2006) ની કલમ 80, જેણે ઉત્તર પ્રદેશ જમીનદારી નાબૂદી અને જમીન સુધારણા અધિનિયમ, 1950 (Uttar Pradesh Zamindari Abolition and Land Reforms Act, 1950) ની કલમ 143 નું સ્થાન લીધું, અને જે પૂર્ણ થયેલા બિન-ખેતી ઉપયોગ પર ઘોષણા માટે અને ઉપયોગ સૂચિત હોય ત્યાં ભાવિ ઘોષણા માટે, બંને માટે જોગવાઈ કરે છે, અને પ્રવૃત્તિ શરૂ કરવા માટે પાંચ વર્ષની બાહ્ય મર્યાદા રાખે છે; અને હરિયાણામાં પંજાબ અનુસૂચિત માર્ગો અને નિયંત્રિત વિસ્તારો અનિયંત્રિત વિકાસ પ્રતિબંધ અધિનિયમ, 1963 હેઠળની જમીન ઉપયોગ ફેરફારની વ્યવસ્થા.
રૂપાંતર શું નથી કરતું
રૂપાંતર માલિકી હકની ખામી દૂર કરતું નથી. તે માસ્ટર પ્લાનમાંનું અનામત દૂર કરતું નથી. તે ધોરીમાર્ગની બિલ્ડિંગ લાઇન, કોસ્ટલ રેગ્યુલેશન, વન નિયંત્રણ કે સંપાદન જાહેરનામું ઉઠાવતું નથી. તે પોતે બાંધકામને અધિકૃત કરતું નથી. અને તે દુરુપયોગ પછી ટકતું નથી: NA ઔદ્યોગિક જમીનનો રહેણાંક ઉપયોગ કરવો એ નવો ભંગ છે.
ખેતી મૂલ્ય વિરુદ્ધ બિન-ખેતી મૂલ્ય
એક જ સ્થળે ખેતીની અને રૂપાંતરિત જમીન વચ્ચેનો મૂલ્ય તફાવત આ સંપત્તિ વર્ગનું સમગ્ર વાણિજ્યિક તર્ક છે, અને તે શાનાથી સર્જાય છે તે વિશે ચોક્કસ રહેવું યોગ્ય છે.
ખેતીની જમીનનું મૂલ્ય મુખ્યત્વે તે જે ઉત્પન્ન કરે છે તેના પર અને આસપાસનાં તુલનાત્મક ખેતી વેચાણો પર આંકવામાં આવે છે: જમીનની ગુણવત્તા, સિંચાઈ, પાક પદ્ધતિ, ઉપજ, પ્રવેશમાર્ગ, અને સ્ટેમ્પ ડ્યુટી માટે રાજ્યે નક્કી કરેલો સર્કલ રેટ અથવા જંત્રી (guideline value). ખરીદદારોનો વર્ગ અગાઉ વર્ણવેલાં કાનૂની નિયંત્રણો દ્વારા મર્યાદિત છે, જે પ્રવાહિતાને અને તેથી કિંમતને દબાવે છે.
રૂપાંતરિત જમીનનું મૂલ્ય તેના પર શું બાંધી શકાય તેના પર આંકવામાં આવે છે: માન્ય ફ્લોર એરિયા, પ્રાપ્ય અંતિમ ઉપયોગ, ખરીદદારોના વર્ગની ઊંડાઈ, અને તે સૂક્ષ્મ બજારમાં માંગની મજબૂતાઈ. ખરીદદારોનો વર્ગ ઘણો મોટો છે, કારણ કે કોણ સંપાદન કરી શકે તે અંગેનાં કાનૂની નિયંત્રણો દૂર થઈ જાય છે.
બંને વચ્ચેનો તફાવત મફતનાં નાણાં નથી. તે હજુ ન થયેલા રૂપાંતરનું વર્તમાન મૂલ્ય છે, તેને પ્રાપ્ત કરવાના ખર્ચ અને જોખમને બાદ કરીને. તેથી તર્કસંગત ખરીદદાર ચાર વસ્તુઓની કિંમત આંકે છે: ઝોનને જોતાં રૂપાંતર મંજૂર થવાની જ સંભાવના; તેમાં લાગનારો સમય; રૂપાંતર ચાર્જ, પ્રીમિયમ, સુધારણા વેરો (betterment levy), વિકાસ ચાર્જ અને વ્યાવસાયિક ફી સહિત કુલ ખર્ચ; અને તે દરમિયાન બિનઉત્પાદક સંપત્તિ ધારણ કરવાનો ખર્ચ. જ્યાં વેચનારે રૂપાંતર પૂર્ણ થઈ ગયું હોય તે રીતે ટુકડાની કિંમત આંકી છે, ત્યાં ખરીદદારને એવા કાર્ય માટે આજે ચૂકવણી કરવાનું કહેવામાં આવે છે જે તેણે હજુ પોતે કરવાનું છે.
વાસ્તવિકતાના વધુ બે મુદ્દા. ખેતીની જમીન અપ્રવાહી છે, અને મોટા ટુકડાઓનાં મજબૂરીનાં વેચાણોને બજાર સજા કરે છે. અને પ્રવેશ તથા નિર્ગમનનો વ્યવહાર ખર્ચ, એટલે કે સ્ટેમ્પ ડ્યુટી, નોંધણી, વ્યાવસાયિક ફી અને રેકર્ડની ખામીઓ દૂર કરવાનો ખર્ચ, એ વાસ્તવિક બોજ છે જેને સ્પ્રેડશીટમાંથી છોડી દેવો સહેલો છે.
IX. વ્યવહાર, અને તેનું દસ્તાવેજીકરણ કેવી રીતે કરવું
ફક્ત નોંધાયેલો વેચાણ દસ્તાવેજ જ માલિકી હક હસ્તાંતરિત કરે છે
મિલકત હસ્તાંતરણ અધિનિયમ, 1882 ની કલમ 54 હેઠળ, Rs. 100 અને તેથી વધુ મૂલ્યની મૂર્ત સ્થાવર મિલકતનું વેચાણ ફક્ત નોંધાયેલા લેખ દ્વારા જ થઈ શકે છે, અને નોંધણી અધિનિયમ, 1908 (Registration Act, 1908) ની કલમ 17 આવા લેખની નોંધણી ફરજિયાત બનાવે છે, અને કલમ 49 નોંધણી વગરના લેખને અસર આપવાનો ઇનકાર કરે છે.
સર્વોચ્ચ અદાલતે Suraj Lamp and Industries Private Limited (2) v. State of Haryana (2012) માં વિકલ્પોના દરવાજા બંધ કર્યા, અને ઠરાવ્યું કે જનરલ પાવર ઓફ એટર્ની વેચાણના સ્વરૂપના વ્યવહારો, અથવા વેચાણ કરાર, જનરલ પાવર ઓફ એટર્ની અને વસિયતનામા દ્વારા થતાં હસ્તાંતરણો, માલિકી હક હસ્તાંતરિત કરતાં નથી અને સ્થાવર મિલકતના હસ્તાંતરણની માન્ય પદ્ધતિ નથી; કે સ્થાવર મિલકત ફક્ત યોગ્ય રીતે સ્ટેમ્પ કરાયેલા અને નોંધાયેલા હસ્તાંતરણ લેખ દ્વારા જ હસ્તાંતરિત થઈ શકે છે; અને કે વ્યવસ્થાપન અથવા સગવડ માટે કરી આપેલી સાચી પાવર ઓફ એટર્નીને તેની અસર થતી નથી. અદાલતે એ પણ નોંધ્યું કે આવા દસ્તાવેજો હજુ પણ વિશિષ્ટ પાલન (specific performance) ના દાવાને અથવા મિલકત હસ્તાંતરણ અધિનિયમ, 1882 ની કલમ 53A હેઠળના બચાવને ટેકો આપી શકે છે.
રોકાણકાર માટે બોધપાઠ સ્પષ્ટ છે. વેચાણ કરાર, પાવર ઓફ એટર્ની અને વસિયતનામાના આધારે ઓફર કરાયેલો ટુકડો, ભલે ગમે તેટલો પ્રભાવશાળી રીતે સ્ટેમ્પ થયેલો હોય, એવો ટુકડો છે જેનો વેચનાર તેનો માલિક નથી. જો માલિકી હકની સાંકળમાં ક્યાંય પાવર ઓફ એટર્ની દેખાય, તો મૂળ દસ્તાવેજ, તેની નોંધણી, તેનો વ્યાપ, તેની રદ થવાની સ્થિતિ અને, નિર્ણાયક રીતે, એટર્નીએ કાર્ય કર્યું તે તારીખે મુખત્યાર આપનાર જીવિત હતો કે નહીં તે તપાસો, કારણ કે પાવર ઓફ એટર્ની મુખત્યાર આપનારના મૃત્યુ સાથે સમાપ્ત થાય છે.
વેચાણ કરાર: તેમાં શું હોવું જોઈએ
વેચાણ કરાર એ જગ્યા છે જ્યાં ખરીદદારનું રક્ષણ રચાય છે. તે લેખિતમાં હોવો જોઈએ, બધા વેચનારોએ સહી કરેલો, રાજ્યના કાયદા મુજબ સ્ટેમ્પ થયેલો, અને મોટા ભાગના કિસ્સાઓમાં નોંધાયેલો હોવો જોઈએ, કારણ કે નોંધાયેલો કરાર જાહેર રેકર્ડ પર હોય છે અને તેનો ચૂપચાપ ઇનકાર કરી શકાતો નથી. નીચે ખાસ કરીને ખેતીની જમીન માટેની કાર્યકારી ચેકલિસ્ટ છે.
પક્ષકારો. હિત ધરાવતી દરેક વ્યક્તિની ઓળખ સાથે સંપૂર્ણ વિગતો, અને દરેક જે ક્ષમતામાં સહી કરે છે તેનો ઉલ્લેખ: માલિક, સહહિસ્સેદાર, કર્તા, વાલી, એટર્ની, વહીવટકર્તા. જ્યાં કોઈ સહહિસ્સેદાર સહી ન કરતો હોય, ત્યાં કારણ જણાવો, અને તેને શરત બનાવો.
હક ઊતરવાનો ઉલ્લેખ. વેચનારને જમીન કેવી રીતે મળી, પગલે પગલે, દસ્તાવેજોની ઓળખ સાથે.
મિલકતનું વર્ણન. ગામ, તહસીલ, જિલ્લો, ખસરા અથવા સર્વે નંબરો, ખાતા અથવા ખેવટ નંબરો, દરેક નંબર માટે નોંધાયેલું ક્ષેત્રફળ, હિસ્સો હોય તો તે, સીમાઓ, અને જોડેલી અને સહી કરેલી અનુસૂચિ તથા સાઇટ પ્લાન.
ક્ષેત્રફળ અને માપ. નોંધાયેલું ક્ષેત્રફળ, રેકર્ડમાં દેખાય તે મુજબનું એકમ, મેટ્રિક સમકક્ષ, પહેલેથી નક્કી થયું હોય તો સીમાંકિત ક્ષેત્રફળ, અને બંને જુદાં પડે તો ગોઠવણની પદ્ધતિ.
અવેજ. કુલ કિંમત, એકમ દર, ચુકવણીનું સમયપત્રક, અને પદ્ધતિ. બધી ચુકવણીઓ બેંકિંગ માધ્યમો દ્વારા.
વેચનારની રજૂઆતો અને બાંયધરીઓ. એકમાત્ર અને સંપૂર્ણ માલિકી; હક્કપત્રક સાચું છે; કોઈ સહહિસ્સેદાર, ગણોતિયો, ભાગિયો, કબજેદાર કે પરવાનેદાર કબજામાં નથી; કોઈ મૌખિક વહેંચણી કે કૌટુંબિક વ્યવસ્થા બાકી નથી; જમીન બોજા, ચાર્જ, લિયન, ટાંચ અને ખેતી ધિરાણથી મુક્ત છે; કોઈ મુકદ્દમો પડતર નથી કે તેની ધમકી નથી; જમીન કોઈ સંપાદન, અનામત કે જાહેરનામાનો વિષય નથી; જમીન ટોચમર્યાદા કાયદા હેઠળ ફાજલ નથી; વેચનાર પાસે ક્ષમતા છે, અને કોઈ સત્તાધિકારીની પરવાનગી જરૂરી નથી, અથવા જરૂરી હોય તો તે મેળવવામાં આવશે; અને વેચનાર વિદેશી હૂંડિયામણ કાયદાના અર્થમાં નિવાસી છે, અથવા નથી, અને તેનાં પરિણામોની વ્યવસ્થા કરવામાં આવી છે.
પૂર્વ શરતો. દરેક ચોક્કસ, તારીખ સાથે: અલગ ખાતું અને નામફેર, રેકર્ડમાં વહેંચણીનો અમલ, ના-વાંધા પ્રમાણપત્રો, લેણાંની ચુકવણી, બોજા દૂર કરવા, મૂળ દસ્તાવેજો રજૂ કરવા, વૈધાનિક પરવાનગીઓ, અને સંતોષકારક સીમાંકન.
માલિકી હકની તપાસ. ખરીદદારને માલિકી હકની તપાસ કરવાનો અને દસ્તાવેજો માગવાનો સ્પષ્ટ અધિકાર, તે માટેનો સમયગાળો, અને માલિકી હક વેચાણયોગ્ય ન બનાવાય તો સંપૂર્ણ રિફંડ સાથે કરાર સમાપ્ત કરવાનો અધિકાર.
કબજો. કબજો ક્યારે સોંપાય છે, કઈ સ્થિતિમાં, અને ઊભા પાક, વૃક્ષો, ટ્યુબવેલ, બાંધકામો અને ચાલુ ઋતુની લણણીનું શું થાય છે.
સોદાની પૂર્ણતા. તારીખ, સ્થળ, પૂર્ણતા સમયે સોંપવાના દસ્તાવેજો, જેમાં માલિકી હકના બધા મૂળ દસ્તાવેજો, મહેસૂલી રેકર્ડના ઉતારા અને સીમાંકન અહેવાલનો સમાવેશ થાય છે, અને પૂર્ણતા સમયે કરવાનાં કાર્યો.
નુકસાન ભરપાઈ. માલિકી હકની ખામીઓ માટે, ત્રીજા પક્ષના દાવાઓ માટે, ગણોતના દાવાઓ માટે, પૂર્ણતા પહેલાંના સમયગાળાને લગતાં વૈધાનિક લેણાં માટે, અને બાંયધરીના કોઈ પણ ભંગ માટે ચોક્કસ નુકસાન ભરપાઈ, જેની જવાબદારી વેચાણ દસ્તાવેજ પછી પણ ટકી રહે. બે લીટીની સામાન્ય નુકસાન ભરપાઈ કલમ એ નુકસાન ભરપાઈ નથી.
રકમની જાળવણી. ખરીદદારના નામે નામફેર થાય ત્યાં સુધી અને, જ્યાં પ્રસ્તુત હોય ત્યાં, નિર્ધારિત શરત પૂરી થાય ત્યાં સુધી અવેજનો એક ભાગ રોકી રાખવો, અને તેને છૂટો કરવા માટે પદ્ધતિ અને અંતિમ તારીખ.
કસૂર અને ઉપાયો. બીજા પક્ષની કસૂર પર દરેક પક્ષ શું કરી શકે, જેમાં ખરીદદારનો વિશિષ્ટ પાલનનો અધિકાર સ્પષ્ટપણે જાળવવામાં આવે, અને વ્યાજ સાથે રિફંડ અને ખર્ચ માટે જોગવાઈ કરવામાં આવે.
કરવેરા અને ચાર્જ. સ્ટેમ્પ ડ્યુટી, નોંધણી ફી, વ્યાવસાયિક ફી અને કોઈ પણ રૂપાંતર ચાર્જ કોણ ભોગવે; અને લાગુ પડે ત્યાં સ્ત્રોત પર કર કપાત.
સોંપણી, નામાંકન અને કૌટુંબિક વ્યવસ્થાઓ. ખરીદદાર કોઈ ખરીદનારનું નામાંકન કરી શકે કે નહીં, જે માળખું ઘડવા માટે મહત્વનું છે પણ સ્ટેમ્પ ડ્યુટી ટાળવાની યુક્તિ બનવું ન જોઈએ.
વિવાદ નિરાકરણ અને અધિકારક્ષેત્ર. જે બાબતમાં મહેસૂલી કાર્યવાહી પણ જરૂરી બનશે તેમાં આર્બિટ્રેશન કલમ શું કરી શકે અને શું ન કરી શકે તેના વાસ્તવિક દૃષ્ટિકોણ સાથે.
સમય. સમય મહત્વનો (of the essence) છે કે નહીં, અને હોય તો, કઈ જવાબદારીઓ માટે. આ કલમ ઘણા વિશિષ્ટ પાલનના દાવાઓનો નિર્ણય કરે છે.
વિશિષ્ટ દાદ (સુધારા) અધિનિયમ, 2018 (Specific Relief (Amendment) Act, 2018) દ્વારા બદલાયેલી વિશિષ્ટ દાદ અધિનિયમ, 1963 (Specific Relief Act, 1963) ની કલમ 10 હેઠળ, કલમ 11(2), 14 અને 16 ને આધીન, અદાલત દ્વારા કરારનું વિશિષ્ટ પાલન કરાવવામાં આવશે. તેથી વિશિષ્ટ પાલન હવે વિવેકાધીન ન્યાયસંગત છૂટ નથી પણ વૈધાનિક ઉપાય છે, જે સારી રીતે ઘડાયેલા કરારમાં પોતાનો ભાગ પાળનાર ખરીદદારની સ્થિતિમાં નોંધપાત્ર સુધારો કરે છે. મુદત અધિનિયમ, 1963 (Limitation Act, 1963) ની અનુસૂચિનો અનુચ્છેદ 54 આવા દાવા માટે ત્રણ વર્ષ આપે છે, જે પાલન માટે નક્કી કરેલી તારીખથી અથવા, જ્યાં આવી કોઈ તારીખ નક્કી ન હોય, ત્યાં વાદીને પાલનનો ઇનકાર થયાની જાણ થાય ત્યારથી ગણાય છે. તેથી કરારમાં પાલનની તારીખ લખવી એ સમયપત્રક નક્કી કરવા કરતાં વધુ છે; તે મુદતની ઘડિયાળ શરૂ કરે છે.
ચુકવણી, કર અને રોકડ
દરેક રૂપિયો બેંકિંગ માધ્યમો દ્વારા મોકલો, અને ચુકવણીનો માર્ગ દસ્તાવેજ સાથે સુસંગત રાખો.
આવકવેરા અધિનિયમ, 1961 (Income-tax Act, 1961) ની જે કલમ 269SS હતી તે હેઠળ, સ્થાવર મિલકતના હસ્તાંતરણ સંબંધે મળેલી પેશગી એ નિર્દિષ્ટ રકમ છે, અને Rs. 20,000 કે તેથી વધુની રોકડ દંડને પાત્ર બનાવે છે. જે કલમ 269ST હતી તે હેઠળ, કોઈ પણ વ્યક્તિ એક વ્યક્તિ પાસેથી એક દિવસમાં, એક વ્યવહાર સંબંધે, અથવા એક પ્રસંગને લગતા વ્યવહારો સંબંધે Rs. 2 લાખ કે તેથી વધુ રોકડમાં સ્વીકારી શકતી નથી, અને દંડ મળેલી રકમ જેટલો છે. આવકવેરા અધિનિયમ, 2025 (Income-tax Act, 2025) એ 01/04/2026 થી અમલમાં આવે તે રીતે આવકવેરા અધિનિયમ, 1961 નું સ્થાન લીધું છે અને આ નિયંત્રણો નવા કલમ નંબરો હેઠળ ચાલુ રાખવામાં આવ્યાં છે, તેથી પ્રસ્તુત વર્ષ માટે યોગ્ય અધિનિયમ હેઠળ જોગવાઈ ટાંકવી જોઈએ.
મૂડી લાભ (capital gains) અંગે, જમીનનું વર્ગીકરણ બધું નક્કી કરે છે. મ્યુનિસિપલ વસ્તી અને હવાઈ અંતરની કસોટીઓ દ્વારા વ્યાખ્યાયિત ગ્રામીણ ખેતીની જમીન મૂડી સંપત્તિની વ્યાખ્યામાંથી બાકાત છે, તેથી તેના હસ્તાંતરણ પર મૂડી લાભનો કોઈ કર લાગતો નથી; શહેરી ખેતીની જમીન મૂડી સંપત્તિ છે અને તેના હસ્તાંતરણ પર તે લાગે છે. આવકવેરા અધિનિયમ, 1961 હેઠળ વ્યાખ્યા કલમ 2(14)(iii) માં હતી અને ખેતીની જમીનમાં પુનઃરોકાણ માટેની રોલ-ઓવર રાહત કલમ 54B માં હતી; આવકવેરા અધિનિયમ, 2025 હેઠળ સંબંધિત રાહત કલમ 83 માં છે. ખરીદી પર સ્ત્રોત પર કર કપાત નિર્ધારિત મર્યાદાથી વધુની શહેરી ખેતીની જમીનને લાગુ પડે છે, ગ્રામીણ ખેતીની જમીનને નહીં. સ્ટેમ્પ ડ્યુટી અવેજ અને સર્કલ રેટ અથવા જંત્રીમાંથી જે વધુ હોય તેના પર ચૂકવવાપાત્ર છે, અને બંને વચ્ચેના તફાવતનાં બંને પક્ષો માટે આવકવેરા સંબંધી પરિણામો છે.
આમાંનું કશું વૈકલ્પિક ઘરકામ નથી. ખેતીની જમીનની ખરીદીમાં રોકડનો ભાગ એ એકમાત્ર સૌથી સામાન્ય કારણ છે જેનાથી અન્યથા યોગ્ય વ્યવહાર અમલપાત્ર રહેતો નથી, કારણ કે ખરીદદાર અદાલતમાં સાબિત કરી શકતો નથી કે તેણે ખરેખર શું ચૂકવ્યું.
નોંધણી અને ત્યાર પછી
દસ્તાવેજ યોગ્ય સબ-રજિસ્ટ્રાર સમક્ષ નોંધણી માટે રજૂ કરો, વેચનારોની હાજરીમાં, ઓળખના પુરાવા સાથે, કર કપાત પ્રમાણપત્ર અને ચુકવણીના પુરાવાઓ સાથે, અને જોડેલી અનુસૂચિ તથા પ્લાન સાથે. પછી, અને આ એ પગલું છે જેને મોટા ભાગના ખરીદદારો કારકુની ગણે છે, મહેસૂલી રેકર્ડમાં નામફેર માટે તરત અરજી કરો, તે પૂર્ણ થાય ત્યાં સુધી તેનો પીછો કરો, અને સુધારેલું હક્કપત્રક, સુધારેલું ખાતું અને, લાગુ પડે ત્યાં, સુધારેલો નકશો મેળવો. જે ખરીદદાર પાસે નોંધાયેલો વેચાણ દસ્તાવેજ છે પણ નામફેર નથી, તેણે એક મુકદ્દમા જેટલી અસુવિધા ખરીદી છે.
ભૌતિક બાજુ પણ પૂર્ણ કરો: કબજો લો, વાડ કરો અથવા અન્ય રીતે સીમા ચિહ્નિત કરો, ફોટોગ્રાફ સાથે સોંપણી લેખિતમાં નોંધો, જમીન પર બોર્ડ મૂકો, જમીન પર નજર રાખવાની વ્યવસ્થા કરો, અને ખાતરી કરો કે નિરીક્ષણ રેકર્ડમાં આગામી ઋતુની પાક નોંધ ખરીદદારનું અથવા તેના ખેડનારનું નામ દર્શાવે. છોડી દીધેલો કબજો એ આમંત્રિત કબજો છે.
X. વ્યવહારનું, અને તમારું પોતાનું, રક્ષણ
ખેતીની જમીનના ખરીદદારને ઉપલબ્ધ રક્ષણો સંચિત છે, અને ગંભીર રોકાણકાર તેમાંના અનેકનો ઉપયોગ કરે છે.
ચુકવણી પહેલાં. સૂચિત ખરીદી સામે વાંધા મંગાવતી જાહેર નોટિસ સ્થાનિક વિસ્તારમાં ફેલાતાં અખબારોમાં, અંગ્રેજીમાં અને પ્રાદેશિક ભાષામાં, પ્રસિદ્ધ કરો, અને તેનાં કટિંગ સાચવી રાખો. વેચનાર પાસેથી નકલો સ્વીકારવાને બદલે રેકર્ડ જાતે અથવા કાઉન્સેલ મારફતે શોધો. જમીનનું ભૌતિક નિરીક્ષણ કરો અને બાજુના ધારકો સાથે વાત કરો. લેખિત માલિકી હક અભિપ્રાય (title opinion) મેળવો.
દસ્તાવેજીકરણમાં. નોંધાયેલો વેચાણ કરાર. વચનો સાથે નહીં પણ રેકર્ડની નોંધો સાથે જોડાયેલી પૂર્વ શરતો. તે શરતો સામે તબક્કાવાર ચુકવણી. નામફેર સુધી રકમની જાળવણી. પૂર્ણતા પછી પણ ટકતી ચોક્કસ નુકસાન ભરપાઈ. પૂર્ણતા સુધી માલિકી હકના મૂળ દસ્તાવેજો તટસ્થ પક્ષ પાસે અથવા કાઉન્સેલ પાસે જમા.
પૂર્ણતા સમયે અને પછી. વિલંબ વિના નોંધણી. વિલંબ વિના નામફેર. ભૌતિક કબજો અને તેનું દસ્તાવેજીકરણ. જ્યાં જમીન પાછળથી વિકાસ માટે ખરીદાય છે, ત્યાં ફાઇલ સંપૂર્ણ રાખો, કારણ કે પાંચ વર્ષ પછીનો ખરીદનાર એ જ શોધો ઇચ્છશે જે તમારે આજે કરવી જોઈએ.
જ્યારે કંઈક ખોટું થાય. ઉપાયો છે વિશિષ્ટ પાલન માટેનો દાવો, ઘોષણા અને કબજા માટેનો દાવો, ત્રીજા પક્ષના વ્યવહારને રોકવા માટે મનાઈહુકમ, વિવાદની અપેક્ષા હોય ત્યાં અદાલતોમાં કેવિયેટ, અને, જ્યાં ખરેખર છેતરપિંડી આચરવામાં આવી હોય ત્યાં, ફોજદારી ફરિયાદ. બે સાવચેતીઓ સ્પષ્ટપણે કહેવા જેવી છે. જમીન અંગેનો દીવાની વિવાદ ફક્ત ખરીદદાર વ્યથિત છે તેથી ફોજદારી ગુનો બની જતો નથી, અને અદાલતો કરારગત વિવાદોને છેતરપિંડીના કેસ તરીકે રજૂ કરવાની પ્રથાને નાપસંદ કરે છે. અને મુદત ક્ષમા કરતી નથી: અનુચ્છેદ 54 હેઠળ વિશિષ્ટ પાલન માટે ત્રણ વર્ષ, અને માલિકી હક પર આધારિત કબજાના દાવા માટે અનુચ્છેદ 65 હેઠળ 12 વર્ષ, જે પ્રતિવાદીનો કબજો પ્રતિકૂળ બને ત્યારથી ગણાય છે.
શું ન કરવું. કબજો સોદાને સુરક્ષિત કરશે તેવી આશાએ વેચાણ કરારના આધારે કબજો ન લો, સિવાય કે કરાર મિલકત હસ્તાંતરણ અધિનિયમ, 1882 ની કલમ 53A હેઠળના બચાવને ટેકો આપે તે રીતે ઘડાયો હોય અને તમે સમજતા હો કે તે બચાવ ઢાલ છે, તલવાર નહીં. હસ્તાંતરણ લેખને બદલે પાવર ઓફ એટર્ની સ્વીકારશો નહીં. પરિવાર પાછળથી વહેંચણી કરશે એમ માનીને અવિભાજિત હિસ્સો ખરીદશો નહીં. રોકડમાં ચૂકવણી કરશો નહીં. વેચનાર અધીરો છે એટલે આગળ વધશો નહીં; કૃત્રિમ ઉતાવળ આ બજારની સૌથી જૂની યુક્તિ છે.
XI. તમે જમીનનો ખરેખર શો ઉપયોગ કરી શકો
રોકાણકારે રૂપાંતર પહેલાંના માન્ય ઉપયોગો અંગે સ્પષ્ટ રહેવું જોઈએ, કારણ કે ધારણનો સમયગાળો ઘણી વાર લાંબો હોય છે અને બિનઉત્પાદક ટુકડો ખર્ચાળ હોય છે. હંમેશાં રાજ્યના કાયદા, જમીન રેકર્ડની નોંધ અને લાગુ પડતા પ્લાનને આધીન, ખેતીની જમીન સામાન્ય રીતે આને ટેકો આપી શકે છે:
- પાકની ખેતી, બાગાયત અને ફળવાડીઓ.
- પશુપાલન, ડેરી, મરઘાં ઉછેર અને ભૂંડ ઉછેર, જ્યાં રાજ્યની ખેતીની વ્યાખ્યામાં તેમનો સમાવેશ થતો હોય, જેમ કેટલાંક રાજ્યો સ્પષ્ટપણે કરે છે.
- મત્સ્યઉછેર અને જળચર ઉછેર.
- કૃષિ-વનીકરણ અને પ્લાન્ટેશન, વૃક્ષ કાપવા અને પરિવહનના નિયમોને આધીન.
- ખેતીને ખરેખર આનુષંગિક ખેત બાંધકામો: કૂવો, પંપ હાઉસ, ગોદામ, ઢોરનો તબેલો, રાજ્ય અને પ્લાન જે પરવાનગી આપે તેને આધીન.
- ખેતી માટે ભાડાપટ્ટે આપવું, જ્યાં રાજ્યનો ગણોત કાયદો ભાડાપટ્ટાની પરવાનગી આપતો હોય, જે ઘણા નથી આપતા, અને જ્યાં આપતા હોય ત્યાં, કાયદો જે શરતોની છૂટ આપે તે શરતો પર. ગણોત કાયદા ધરાવતાં રાજ્યોમાં આ એક જાળ છે, જ્યાં ખેડનારને જમીન પર આવવા દેવાથી તેનામાં હક્કો ઊભા થઈ શકે છે.
- સૌર ઊર્જા ઉત્પાદન, કરાર ખેતી, વેરહાઉસિંગ અને કોલ્ડ સ્ટોરેજ, કૃષિ-પ્રક્રિયા અને કૃષિ-પ્રવાસન, જેમાંનું દરેક ચોક્કસ સુધારા કે નીતિ દ્વારા કેટલાંક રાજ્યોમાં માન્ય બન્યું છે પણ દરેક જગ્યાએ માન્ય નથી, અને જેમાંનાં કેટલાંક માટે રૂપાંતર અથવા ચોક્કસ પરવાનગી જરૂરી છે.
ફાર્મહાઉસ એ સામાન્ય હકદારી નથી. ખેતીની જમીન પર રહેઠાણ બાંધી શકાય કે નહીં, કયા કદનું, કઈ લઘુતમ જમીન પર અને કોની પરવાનગીથી, એ રાજ્યના કાયદાનો અને લાગુ પડતા પ્લાનનો પ્રશ્ન છે, અને ખાસ કરીને રાષ્ટ્રીય રાજધાની ક્ષેત્રમાં તે સતત મુકદ્દમાનો વિષય રહ્યો છે.
XII. ચેતવણીનાં ચિહ્નો
- ક્ષેત્રફળ વીઘામાં જણાવાયું છે, અથવા દસ્તાવેજ, રેકર્ડ અને જમીન વચ્ચે જુદું પડે છે.
- જમીન સંયુક્ત ખાતામાં છે અને વેચનાર કહે છે કે પરિવારે "પહેલેથી અંદરોઅંદર વહેંચી લીધી છે".
- માલિકી હકની સાંકળમાં ક્યાંય જનરલ પાવર ઓફ એટર્ની વેચાણ દસ્તાવેજનું કામ કરી રહી છે.
- પાક નિરીક્ષણ રેકર્ડ એવા ખેડનારનું નામ દર્શાવે છે જે વેચનાર નથી.
- વેચનાર મૂળ દસ્તાવેજો આપતો નથી, અથવા ફક્ત ફોટોકોપી અને પ્રમાણિત નકલો રજૂ કરે છે.
- વેચનારની પોતાની ખરીદી કે વારસાનો નામફેર ક્યારેય થયો ન હતો.
- કિંમતનો એક ભાગ રોકડમાં માગવામાં આવે છે.
- વેચનાર ઉતાવળમાં છે, ઝડપ માટે વળતર ઓફર કરે છે, અને જાહેર નોટિસને નિરુત્સાહિત કરે છે.
- જમીન માસ્ટર પ્લાનની દરખાસ્ત, મુસદ્દા સુધારણા, અથવા "આવી રહેલા રસ્તા" ના આધારે ઓફર કરવામાં આવે છે.
- વેચનાર કહે છે કે અગાઉની સંપાદન કાર્યવાહી રદ થઈ ગઈ છે, અને સંપાદન રેકર્ડને બદલે અભિપ્રાય રજૂ કરે છે.
XIII. રોકાણકાર માટે કાર્યકારી ક્રમ
- હેતુ નક્કી કરો: ખેતીમાંથી આવક, રૂપાંતરની અપેક્ષાએ લાંબું ધારણ, અથવા તાત્કાલિક વિકાસ. હેતુ ત્યાર પછીનું બધું નક્કી કરે છે.
- તે રાજ્યમાં ખરીદવાની કાનૂની સક્ષમતાની ખાતરી કરો, અને, જો માળખામાં ક્યાંય બિન-નિવાસી સંકળાયેલો હોય, તો અટકી જાઓ અને આગળ વધતાં પહેલાં સલાહ લો.
- મહેસૂલી રેકર્ડ અને ખેતરનો નકશો મેળવો, અને ક્ષેત્રફળને એકર, ચોરસ વાર અને ચોરસ મીટરમાં ફેરવો.
- માલિકી હકના કાર્ય પર નાણાં ખર્ચતાં પહેલાં ઝોનિંગ અને જાહેરનામાંની શોધ કરો, કારણ કે આ સૌથી સસ્તાં અને સૌથી ઘાતક દ્વાર છે.
- માલિકી હક, કબજો, બોજા અને મુકદ્દમાની શોધ કરો.
- ટુકડાની કિંમત તે આજે જે છે તેના આધારે આંકો, અને રૂપાંતરની કિંમત તેની સંભાવના, સમય, ખર્ચ અને જોખમના આધારે અલગથી આંકો.
- નોંધાયેલા કરાર, પૂર્વ શરતો, તબક્કાવાર ચુકવણી, રકમની જાળવણી અને નુકસાન ભરપાઈ સાથે વ્યવહારનું દસ્તાવેજીકરણ કરો.
- સોદો પૂર્ણ કરો, નોંધણી કરાવો, નામફેર કરાવો, કબજો લો અને તેની નોંધ કરો.
- ફાઇલ સાચવી રાખો. આગામી ખરીદનાર તે માગશે.
XIV. સમાપન શબ્દ
ખેતીની જમીનના વિવાદોની ભાત નોંધપાત્ર રીતે એકસરખી હોય છે. તેમાંથી લગભગ કોઈ પણ વિવાદ કાયદાના કોઈ ચતુર મુદ્દા પર નક્કી થતો નથી. તે નક્કી થાય છે એવા ક્ષેત્રફળ પર જેની ક્યારેય ચકાસણી થઈ ન હતી, એવા સહહિસ્સેદાર પર જેને ક્યારેય પક્ષકાર બનાવાયો ન હતો, એવા નામફેર પર જેના માટે ક્યારેય અરજી થઈ ન હતી, એવા જાહેરનામા પર જેની ક્યારેય શોધ થઈ ન હતી, અથવા એવી ચુકવણી પર જે ક્યારેય બેંક મારફત થઈ ન હતી. આમાંની દરેક બાબત પ્રક્રિયાની છે, અને દરેકને અટકાવવી તેના પર મુકદ્દમો લડવા કરતાં સસ્તી છે.
ખેતીની જમીન ધીરજને ફળ આપે છે અને ધારણાને સજા કરે છે. રેકર્ડની ચકાસણી કરો, પ્લાનની ચકાસણી કરો, જાહેરનામાંની ચકાસણી કરો, અને તે ચકાસણીને કરારમાં લખી લો.
ભારતમાં ખેતીની જમીનની ખરીદી: ધ્યાનમાં રાખવાનાં કાનૂની પાસાં
ઓફિસની ચેનલ પરથી આ માર્ગદર્શિકાનો ફિલ્માવેલો સારાંશ, એવા વાચકો માટે જેઓ દલીલ વાંચવાને બદલે સાંભળવાનું પસંદ કરે છે.
ઉલ્લેખિત સ્ત્રોતો અને જોગવાઈઓ
કાયદાઓ અને નિયમો
- ભારતનું બંધારણ (Constitution of India): પાંચમી અનુસૂચિ
- મુંબઈ ગણોત અને ખેતીની જમીન અધિનિયમ, 1948, હવે મહારાષ્ટ્ર ગણોત અને ખેતીની જમીન અધિનિયમ, 1948: કલમ 63
- કર્ણાટક જમીન સુધારણા અધિનિયમ, 1961: કલમ 79A, 79B અને 79C (રદ)
- કર્ણાટક જમીન સુધારણા (સુધારા) અધિનિયમ, 2020, અને 13/07/2020 નો વટહુકમ
- કર્ણાટક જમીન મહેસૂલ અધિનિયમ, 1964: કલમ 95
- હિમાચલ પ્રદેશ ગણોત અને જમીન સુધારણા અધિનિયમ, 1972: કલમ 118
- દિલ્હી જમીન સુધારણા અધિનિયમ, 1954: કલમ 33 અને 81
- વિદેશી હૂંડિયામણ વ્યવસ્થાપન અધિનિયમ, 1999
- વિદેશી હૂંડિયામણ વ્યવસ્થાપન (બિન-દેવા સાધનો) નિયમો, 2019: નિયમ 24
- બેનામી મિલકત વ્યવહાર પ્રતિબંધ અધિનિયમ, 1988, 2016 માં સુધાર્યા મુજબ
- નાદારી અને દેવાળિયાપણા સંહિતા, 2016
- મિલકત હસ્તાંતરણ અધિનિયમ, 1882: કલમ 52, 53A અને 54
- નોંધણી અધિનિયમ, 1908: કલમ 17 અને 49
- વન (સંરક્ષણ એવમ્ સંવર્ધન) અધિનિયમ, 1980, અગાઉ વન (સંરક્ષણ) અધિનિયમ, 1980, 2023 ના અધિનિયમ 15 દ્વારા નામ બદલ્યા અને સુધાર્યા મુજબ: કલમ 1A
- પંજાબ જમીન સંરક્ષણ અધિનિયમ, 1900
- જમીન સંપાદન, પુનર્વસન અને પુનઃસ્થાપનમાં વાજબી વળતર અને પારદર્શિતાનો અધિકાર અધિનિયમ, 2013: કલમ 11, 11(4), 19, 24 અને 24(2)
- જમીન સંપાદન અધિનિયમ, 1894
- રાષ્ટ્રીય ધોરીમાર્ગ અધિનિયમ, 1956
- મહારાષ્ટ્ર જમીન મહેસૂલ સંહિતા, 1966: કલમ 42, 42B, 44 અને 44A
- પંજાબ અનુસૂચિત માર્ગો અને નિયંત્રિત વિસ્તારો અનિયંત્રિત વિકાસ પ્રતિબંધ અધિનિયમ, 1963: કલમ 4 અને 7
- પ્રાચીન સ્મારકો અને પુરાતત્વીય સ્થળો અને અવશેષો અધિનિયમ, 1958
- ઉત્તર પ્રદેશ મહેસૂલ સંહિતા, 2006: કલમ 80
- ઉત્તર પ્રદેશ જમીનદારી નાબૂદી અને જમીન સુધારણા અધિનિયમ, 1950: કલમ 143
- વિશિષ્ટ દાદ અધિનિયમ, 1963: કલમ 10, 11(2), 14 અને 16, વિશિષ્ટ દાદ (સુધારા) અધિનિયમ, 2018 દ્વારા સુધાર્યા મુજબ
- મુદત અધિનિયમ, 1963: અનુસૂચિ, અનુચ્છેદ 54 અને 65
- આવકવેરા અધિનિયમ, 1961: કલમ 2(14)(iii), 54B, 269SS અને 269ST
- આવકવેરા અધિનિયમ, 2025: કલમ 83
કેસો
- Indore Development Authority v. Manoharlal (2020)
- Pune Municipal Corporation v. Harakchand Misirimal Solanki (2014)
- Suraj Lamp and Industries Private Limited (2) v. State of Haryana (2012)
વારંવાર પૂછાતા પ્રશ્નો
ખેતીની જમીનનો કાયદો રાજ્યે રાજ્યે કેમ બદલાય છે?
કારણ કે જમીન, જમીન મહેસૂલ અને ખેતી રાજ્યના વિષયો છે. કોણ ખરીદી શકે, જમીન ધારણની ટોચમર્યાદા, માપનાં એકમો, બિન-ખેડૂતોને હસ્તાંતરણ પરના નિયંત્રણો અને જમીનના ઉપયોગના રૂપાંતરની પ્રક્રિયા, આ બધું રાજ્યના કાયદા દ્વારા નક્કી થાય છે અને તેમાં નોંધપાત્ર તફાવત હોય છે. એક રાજ્યમાં સંપૂર્ણપણે કાયદેસર માળખું બીજા રાજ્યમાં રદબાતલ હોઈ શકે છે, અને તેથી જ ખેતીની જમીન અંગેની સલાહ હંમેશાં રાજ્ય-વિશિષ્ટ હોવી જોઈએ.
મહેસૂલી રેકર્ડ અને માસ્ટર પ્લાન વચ્ચે શો તફાવત છે?
તે બે સમાંતર વ્યવસ્થાઓ છે, જે એકબીજા સાથે સંવાદ કરતી નથી. મહેસૂલી રેકર્ડ, એટલે કે ખસરા, ખતૌની, જમાબંદી અને નામફેરની નોંધો, જમીન કોણ ધરાવે છે અને તે શું તરીકે નોંધાયેલી છે તે નોંધે છે. આયોજન વ્યવસ્થા, માસ્ટર પ્લાન અને ઝોનલ પ્લાન દ્વારા, તેના પર કાયદેસર રીતે શું કરી શકાય તે નક્કી કરે છે. કોઈ ટુકડો મહેસૂલી રેકર્ડમાં સંપૂર્ણપણે સ્વચ્છ અને પ્લાન હેઠળ સંપૂર્ણપણે બાંધકામ માટે અયોગ્ય હોઈ શકે છે, અને વેચાણ દસ્તાવેજ તે વિશે કશું જાહેર નહીં કરે.
અલગ ખાતું આટલું મહત્વનું કેમ છે?
કારણ કે જ્યાં કોઈ પરિવાર જમીન સંયુક્ત રીતે ધરાવે છે ત્યાં આખી જમીન એક ખાતામાં હોય છે અને દરેક સભ્ય કોઈ ઓળખાયેલા ટુકડાને બદલે અવિભાજિત હિસ્સો ધરાવે છે. વહેંચણી અને અલગ ખાતા વિના, અવિભાજિત સંયુક્ત જમીનમાંથી સીમાંકિત ખેતર ખરીદવું એટલે જમીન પર બતાવેલી ચોક્કસ જમીનને બદલે એક હિસ્સો અને એક વિવાદ ખરીદવો. ચુકવણી પહેલાં અલગ ખાતાનો આગ્રહ રાખવો એ આ સંપત્તિ વર્ગમાં એકમાત્ર સૌથી ઉપયોગી રક્ષણ છે.
ખરીદી પહેલાં ક્ષેત્રફળની ચકાસણી કેવી રીતે કરવી જોઈએ?
પહેલાં બધું એકર અને ચોરસ વારમાં ફેરવો, કારણ કે વીઘા, બિસ્વા અને કઠ્ઠા જેવાં સ્થાનિક એકમો રાજ્યો વચ્ચે અને જિલ્લાઓ વચ્ચે પણ બદલાય છે અને તેમને ક્યારેય ધારી લેવાં ન જોઈએ. દરેક ખસરા અથવા સર્વે નંબર માટે ક્ષેત્રફળ દલાલના સારાંશમાંથી નહીં, પણ હક્કપત્રકના વર્તમાન રેકર્ડમાંથી લો, ખેતરનો નકશો મેળવો, અને મહેસૂલી સત્તાધિકારી અથવા પરવાનાધારક સર્વેયર દ્વારા સ્થળ પર ટુકડાનું સીમાંકન કરાવો. કરારમાં નોંધાયેલું ક્ષેત્રફળ અને સીમાંકિત ક્ષેત્રફળ બંને નોંધાવા જોઈએ, અને બંને જુદાં પડે તો શું થશે તે જણાવવું જોઈએ.
બિન-ખેતી ઉપયોગમાં રૂપાંતર એટલે શું?
ખેતી તરીકે નોંધાયેલી જમીનનો કોઈપણ બિન-ખેતી ઉપયોગ કાયદેસર રીતે થઈ શકે તે પહેલાં રાજ્યના જમીન મહેસૂલ કાયદા હેઠળ તેનું રૂપાંતર થવું જોઈએ, અથવા તેને રૂપાંતરિત માનવામાં આવવી જોઈએ, અને તે બે ચાવીઓમાંથી ફક્ત પહેલી છે: આયોજન વ્યવસ્થાએ સ્વતંત્ર રીતે ઇચ્છિત ઉપયોગની પરવાનગી આપવી જોઈએ. રૂપાંતર એ પોતાની શરતો, ફી અને સમયમર્યાદા ધરાવતી વિવેકાધીન વહીવટી પ્રક્રિયા છે, તેથી ખરીદદારે ટુકડાની કિંમત તે આજે જે છે તેના આધારે આંકવી જોઈએ અને રૂપાંતરની કિંમત તેની સંભાવના, સમય, ખર્ચ અને જોખમના આધારે અલગથી આંકવી જોઈએ.
આ જવાબો ઉપરના લેખના શૈક્ષણિક સારાંશ છે; તે કોઈ વ્યક્તિગત બાબત અંગે કાનૂની સલાહ નથી.
સુધારા: જો તમને આ લેખમાં કાયદા કે હકીકતની કોઈ ભૂલ જણાય, તો 'Correction' (સુધારો) વિષય સાથે contact@lokeshbhardwajlawoffices.com પર લખો. સુધારા લખાણમાં કરવામાં આવે છે અને અહીં તારીખ સાથે નોંધવામાં આવે છે.
આ લેખ ફક્ત સામાન્ય માહિતી અને જાહેર કાનૂની શિક્ષણ માટે પ્રકાશિત કરવામાં આવ્યો છે. તે કાનૂની સલાહ નથી અને તેનાથી એડવોકેટ-અસીલ સંબંધ સ્થાપિત થતો નથી. દરેક મિલકત વ્યવહાર તેની પોતાની હકીકતો અને દસ્તાવેજો પર આધાર રાખે છે, અને જણાવેલો કાયદો પ્રકાશનની તારીખ મુજબનો છે અને બદલાવાને પાત્ર છે. વાચકોએ પગલાં લેતાં પહેલાં તેમની પોતાની હકીકતોને અનુરૂપ સલાહ મેળવવી જોઈએ. બાર કાઉન્સિલ ઓફ ઇન્ડિયાના નિયમો, પ્રકરણ II, ભાગ VI, નિયમ 36 ના પાલનમાં પ્રકાશિત. આ લેખનો કોઈ પણ ભાગ વ્યાવસાયિક કામગીરી મેળવવા માટે આમંત્રણ આપવાનો ઉદ્દેશ ધરાવતો નથી.
← લેખો