વીમા કંપની તમને ઉપલબ્ધ શ્રેષ્ઠ સારવાર નકારે ત્યારે
ભારતમાં સારવાર તરીકે શું ગણાય તે અંડરરાઇટરનો બાકાત ખંડ નહીં, પરંતુ તબીબી નિયમનકારની મંજૂરી શા માટે નક્કી કરે છે.
તમારા પિતાને હૃદયની પ્રક્રિયાની જરૂર છે. AIIMS ની ડિગ્રી અને તૃતીય સ્તરની હોસ્પિટલમાં વીસ વર્ષનો અનુભવ ધરાવતા કાર્ડિયોલોજિસ્ટ ડ્રગ-એલ્યુટિંગ સ્ટેન્ટિંગ સાથે એન્જિયોપ્લાસ્ટીની ભલામણ કરે છે. તેઓ સમજાવે છે કે પ્રક્રિયા ન્યૂનતમ આક્રમક છે, કે ઓપન-હાર્ટ સર્જરી કરતાં સાજા થવાનો સમય છથી આઠ અઠવાડિયાં ઓછો છે, કે જટિલતાઓનું જોખમ નોંધપાત્ર રીતે ઓછું છે, અને કે લાંબા ગાળાનાં પરિણામો બાયપાસ જેવાં જ છે. તમારા પિતા સંમત થાય છે. હોસ્પિટલ પ્રક્રિયાનો સમય નક્કી કરે છે. પૂર્વ-અધિકૃતિની વિનંતી વીમા કંપનીને જાય છે.
વીમા કંપનીનો જવાબ બીજી સવારે આવે છે. પ્રક્રિયા મંજૂર છે, પરંતુ માત્ર ઓપન-હાર્ટ બાયપાસ સર્જરીને લાગુ પડતા દરે. સ્ટેન્ટિંગનો પોતાનો ખર્ચ, કેથેટરાઇઝેશન લેબોરેટરીના ચાર્જ, આયાતી સ્ટેન્ટ, વિશેષજ્ઞ કાર્ડિયોલોજિસ્ટની ફી, જે બધાં દસ્તાવેજી અને વાજબી છે, તેની ભરપાઈ થશે નહીં. ઝીણા અક્ષરોનાં ત્રણ પાનાંમાં સમજાવેલો વીમા કંપનીનો તર્ક એ છે કે પોલિસી "આવરી લેવાયેલી પ્રક્રિયાઓ" ના એક ચોક્કસ માળખા પર ઘડાઈ હતી, અને તે માળખું હવે બાર વર્ષ જૂનું છે.
ભારતીય આરોગ્ય વીમામાં, 2026 માં, આપનું સ્વાગત છે.
આ ભાત દવાના સમગ્ર ક્ષેત્રમાં પુનરાવર્તિત થાય છે. યુરોલોજિસ્ટ વધેલા પ્રોસ્ટેટ માટે હોલ્મિયમ લેસર એન્યુક્લિએશનની ભલામણ કરે છે. વીમા કંપની માત્ર ઓપન પ્રોસ્ટેટેક્ટોમી માટે ચૂકવવાની તૈયારી બતાવે છે. ઓન્કોલોજિસ્ટ સ્તન કેન્સર માટે મોનોક્લોનલ એન્ટિબોડી ઇમ્યુનોથેરાપીની ભલામણ કરે છે. વીમા કંપની માત્ર કીમોથેરાપી માટે ચૂકવવાની તૈયારી બતાવે છે, અને તે પણ 2015 માં ઘડાયેલી પેટા-મર્યાદા હેઠળ. ન્યુરોસર્જન મગજની ગાંઠ માટે સ્ટીરિયોટેક્ટિક રેડિયો-સર્જરીની ભલામણ કરે છે. વીમા કંપની માત્ર ક્રેનિયોટોમી માટે ચૂકવવાની તૈયારી બતાવે છે. એક દાયકાના ક્લિનિકલ ટ્રાયલ પછી જીન થેરાપીને ભારતીય નિયમનકારી મંજૂરી મળે છે. વીમા કંપની કહે છે કે સારવાર ખૂબ નવી છે અને પોલિસી હેઠળ આવરી લેવાતી નથી.
દરેક કિસ્સામાં, દર્દીને કહેવામાં આવે છે કે તે પસંદગી કરવા સ્વતંત્ર છે. તેને યાદ અપાવવામાં આવે છે કે પોલિસી કરાર આધારિત છે અને તેણે શરતો સ્વીકારી હતી. તેને જણાવવામાં આવે છે કે જો તેને આધુનિક પ્રક્રિયા જોઈતી હોય, તો તે તફાવત જાતે ચૂકવી શકે છે. કોઈપણ ગંભીર બીમારી માટે તફાવત ઘણા લાખો સુધી પહોંચે છે. કેટલીક પ્રક્રિયાઓ માટે તે દસેક લાખો સુધી પહોંચે છે. મોટા ભાગના દર્દીઓ ચૂકવી શકતા નથી. મોટા ભાગના દર્દીઓ જૂની પ્રક્રિયા સ્વીકારે છે. અને જૂની પ્રક્રિયા, ઘણા બધા કિસ્સાઓમાં, સાજા થવામાં, જટિલતાઓમાં, ગુમાવેલાં જીવનનાં વર્ષોમાં, વારંવાર દાખલ થવામાં, વીમા કંપનીએ આધુનિક પ્રક્રિયા નકારીને જે બચાવ્યું તેના કરતાં વધુ ખર્ચાળ સાબિત થાય છે.
આજે ભારતીય દર્દીની આ સ્થિતિ છે. તે એક એવા પ્રશ્ન પર આધારિત છે જે ક્યારેય પૂરતી સ્પષ્ટતાથી પૂછાયો નથી. તમે કઈ સારવાર મેળવો તે કોણ નક્કી કરે છે? દર્દી માને છે કે તેનો ડોક્ટર. તે ખોટો છે. વ્યવહારમાં, તે વીમા કંપની છે જેણે છેલ્લાં સોળ વર્ષથી તેનું પ્રીમિયમ લીધું છે.
I. નિર્ણય કોણે કરવાનો છે
ભારતમાં કાયદેસર તબીબી સારવાર તરીકે શું ગણાય તેનો નિર્ણય ખુલ્લો પ્રશ્ન નથી. કાયદા દ્વારા અને સંસ્થાકીય પ્રથા દ્વારા તેનો જવાબ અપાઈ ચૂક્યો છે, તબીબી નિયમનકારોના એક નાના સમૂહની તરફેણમાં, જેમનો આદેશ ચોક્કસપણે આ જ છે.
ઔષધ અને સૌંદર્ય પ્રસાધન અધિનિયમ, 1940 (Drugs and Cosmetics Act, 1940) હેઠળ રચાયેલું સેન્ટ્રલ ડ્રગ્સ સ્ટાન્ડર્ડ કંટ્રોલ ઓર્ગેનાઇઝેશન (Central Drugs Standard Control Organisation) ભારતમાં દવાઓ અને તબીબી ઉપકરણોનું નિયમનકાર છે. અહીં વેચાતી દરેક દવાને CDSCO લાઇસન્સ આપે છે. દરેક આયાતી દવાની તે સમીક્ષા કરે છે. દવાની મંજૂરી પહેલાંના ક્લિનિકલ ટ્રાયલની તે દેખરેખ રાખે છે. જ્યારે CDSCO એ કોઈ ચોક્કસ સંકેત માટે દવાને મંજૂરી આપી હોય, ત્યારે તે મંજૂરી ભારતીય રાજ્યનું વિચારપૂર્વકનું નિર્ધારણ છે કે દવા ભારતીય દર્દીઓ પર ઉપયોગ માટે પૂરતી સલામત અને પૂરતી અસરકારક છે.
ઇન્ડિયન કાઉન્સિલ ઓફ મેડિકલ રિસર્ચ (Indian Council of Medical Research), દેશની સર્વોચ્ચ જૈવ-તબીબી સંશોધન સંસ્થા, સંશોધનની પ્રાથમિકતાઓ નક્કી કરે છે, પ્રમાણભૂત સારવાર માર્ગદર્શિકાઓ જારી કરે છે, અને પુરાવા-આધારિત પ્રોટોકોલ પ્રકાશિત કરે છે. જ્યારે ICMR એ કોઈ પ્રોટોકોલને સમર્થન આપ્યું હોય, ત્યારે ભારતનો તબીબી સમુદાય તે સમર્થનને અધિકૃત ગણે છે. મેડિકલ કાઉન્સિલ ઓફ ઇન્ડિયાનું અનુગામી નેશનલ મેડિકલ કમિશન (National Medical Commission) તબીબી વ્યવસાયનું નિયમન કરે છે. સતત તબીબી શિક્ષણ અંગેનાં તેનાં ધોરણો નિર્ધારિત કરે છે કે દરેક ભારતીય ડોક્ટર પાસેથી શું જાણવાની અપેક્ષા છે.
આ વૈધાનિક નિયમનકારો ઉપરાંત મુખ્ય શિક્ષણ હોસ્પિટલોની સંસ્થાકીય સર્વસંમતિ છે. AIIMS. ટાટા મેમોરિયલ સેન્ટર. PGIMER ચંડીગઢ. CMC વેલ્લોર. NIMHANS બેંગલોર. SGPGI લખનઉ. આ એવાં સ્થળો છે જ્યાં ભારતીય દવાની પ્રેક્ટિસ સીમાડે થાય છે. તેમના સારવાર પ્રોટોકોલ, સમકક્ષ-સમીક્ષિત અને દર થોડાં વર્ષે સુધારાતા, સંભાળનું ધોરણ બને છે જે નિર્ધારિત કરે છે કે 2026 માં પ્રેક્ટિસ કરતી ભારતીય ડોક્ટર પાસેથી તેના દર્દીને શું આપવાની અપેક્ષા છે.
ભારતમાં તબીબી સારવાર તરીકે શું ગણાય તે નિર્ધારિત કરતું આ તંત્ર છે. તેમાં તમારી પોલિસીની કિંમત નક્કી કરનાર અંડરરાઇટરનો સમાવેશ થતો નથી.
વીમા કંપની તબીબી નિયમનકાર નથી. તેની પાસે ફાર્માકોલોજી વિભાગ નથી. તે ક્લિનિકલ ટ્રાયલ ચલાવતી નથી. તે સારવાર માર્ગદર્શિકાઓ લખતી નથી. તે સંભાળના ધોરણમાં યોગદાન આપતી નથી. તે નાણાકીય સંસ્થા છે જે જોખમ એકત્ર કરે છે અને દાવા ચૂકવે છે. તેની નિપુણતા એક્ચ્યુરિયલ છે, તબીબી નહીં. કેન્સર માટે, કે હૃદયરોગ માટે, કે દવાને જાણીતી કોઈપણ સ્થિતિ માટે માન્ય સારવાર તરીકે શું ગણાય તેનું નિર્ધારણ તેની ક્ષમતાની અંદર નથી.
અને છતાં, એક પછી એક પોલિસીમાં, વીમા કંપની બરાબર એ જ નિર્ધારણ કરે છે. તે નક્કી કરે છે કે શું આધુનિક છે અને શું પ્રાયોગિક. તે નક્કી કરે છે કે કયું લેસર સ્વીકાર્ય છે અને કયું નહીં. તે નક્કી કરે છે કે કઈ મોનોક્લોનલ એન્ટિબોડી પ્રમાણભૂત પ્રથાનો ભાગ છે અને કઈ ખૂબ નવી છે. તે, વાસ્તવમાં, તેમ કરવાના કોઈ વૈધાનિક આદેશ વિના સમાંતર તબીબી નિયમનકાર તરીકે બેઠી છે, અને જે પદ્ધતિઓ માટે તે ચૂકવવા નથી માગતી તેનું કવરેજ નકારવા પોતાના વીટોનો ઉપયોગ કરે છે. આ નિયમનકારી ખાલીપો નથી. આ નિયમનકારી નિષ્ફળતા છે.
II. નિયમનકારની ફરજ
ભારતીય વીમા નિયમનકારી અને વિકાસ સત્તામંડળ (Insurance Regulatory and Development Authority of India) એક વૈધાનિક સંસ્થા છે. તે વીમા નિયમનકારી અને વિકાસ સત્તામંડળ અધિનિયમ, 1999 (IRDA Act, 1999) ની કલમ 3 હેઠળ રચાયું હતું. Pradeep Kumar Biswas v. Indian Institute of Chemical Biology, (2002) 5 SCC 111 માં નિર્ધારિત સ્થાપિત કસોટી મુજબ, તે રાજ્યનું સાધન (instrumentality of the State) છે. તે ભારતના બંધારણના અનુચ્છેદ 12 ના અર્થમાં "રાજ્ય" છે.
તે દરજ્જો શોભા માટે નથી. તે સાથે ફરજ આવે છે. ફરજ એ છે કે વીમા અધિનિયમ, 1938 (Insurance Act, 1938) ની કલમ 34(1) અને IRDA અધિનિયમ, 1999 ની કલમ 14(2)(e) દ્વારા પ્રદાન કરાયેલી સત્તાઓનો ઉપયોગ કરીને સુનિશ્ચિત કરવું કે ભારતીય નાગરિકોને વેચાતી વીમા પોલિસીઓ તે હેતુ પૂરો કરે જેના માટે વીમો અસ્તિત્વમાં છે. તે હેતુ બીમારીનાં નાણાકીય પરિણામો સામે પોલિસીધારકના જીવન અને આરોગ્યનું રક્ષણ છે. તે વીમા કંપનીઓના નફાનું મહત્તમીકરણ નથી. તે જૂનાં સારવાર-મેનૂની જાળવણી નથી. તે નાગરિકનું રક્ષણ છે.
ફરજ બંધારણીય પણ છે. માનનીય કેરળ હાઈકોર્ટે તાજેતરમાં, 08.09.2025 ના રોજ નિર્ણીત Dr. A.M. Muraleedharan v. Senior Divisional Manager, Life Insurance Corporation of India, 2025 SCC OnLine Ker 8566 માં ઠરાવ્યું છે કે તબીબી વીમા દાવાનો મનસ્વી નકાર બંધારણના અનુચ્છેદ 21 નું ઉલ્લંઘન કરે છે. અદાલતે અવલોકન કર્યું:
તબીબી સારવારનો અધિકાર મૂળભૂત અધિકારો હેઠળ ઓળખાયેલો અધિકાર છે. એક વાર વીમાધારકે સંબંધિત ડોક્ટરના નિષ્ણાત અભિપ્રાય પર સારવાર કે શસ્ત્રક્રિયા કરાવી લીધી હોય, પછી વીમા કંપની દાવો નકારી શકે નહીં. વીમાધારકે લીધેલી આવી સારવાર માટે થયેલા ખર્ચના દાવાનો અસ્વીકાર સારવારના નકાર સમાન છે.
જે સિદ્ધાંત ઉભરે છે તે આ છે. તબીબી વીમા દાવાનો નકાર બે પક્ષો વચ્ચેનો ખાનગી કરાર સંબંધી વિવાદ નથી. મનસ્વી નકારના કિસ્સાઓમાં, તે મૂળભૂત અધિકારમાં દખલ છે. અને જે નિયમનકારને વીમા ઉદ્યોગની દેખરેખ સોંપવામાં આવી છે તેની તે દખલ રોકવાની અનુરૂપ બંધારણીય ફરજ છે.
IRDAI એ આ દિશામાં કેટલાંક પગલાં લીધાં છે. 27.09.2019 ની આરોગ્ય વીમા કરારોમાં બાકાતોના પ્રમાણીકરણ અંગેની માર્ગદર્શિકાઓએ બાર આધુનિક સારવારોનું કવરેજ ફરજિયાત કર્યું જેને ભારતમાં કોઈ આરોગ્ય વીમા પોલિસી બાકાત કરી શકે નહીં. રોબોટિક સર્જરી. સ્ટીરિયોટેક્ટિક રેડિયો-સર્જરી. ડીપ બ્રેઇન સ્ટિમ્યુલેશન. લેસર પ્રોસ્ટેટ વેપરાઇઝેશન. ઓરલ કીમોથેરાપી. મોનોક્લોનલ એન્ટિબોડી ઇમ્યુનોથેરાપી. ઇન્ટ્રા-વિટ્રિયલ ઇન્જેક્શન. બ્રોન્કિયલ થર્મોપ્લાસ્ટી. ઇન્ટ્રા-ઓપરેટિવ ન્યુરો મોનિટરિંગ. HIFU સાથે યુટેરાઇન આર્ટરી એમ્બોલાઇઝેશન. બલૂન સાઇનુપ્લાસ્ટી. બોન મેરો ટ્રાન્સપ્લાન્ટ માટે હેમેટોપોએટિક સ્ટેમ સેલ થેરાપી. આ યાદી નિયમનકાર દ્વારા એ સ્વીકૃતિ હતી કે આ સારવારો હવે પ્રાયોગિક નથી, કે તે ભારતમાં સ્થાપિત તબીબી પ્રથાનો ભાગ છે, અને કે તેનાથી વિરુદ્ધનો વીમા કંપનીનો દાવો ટકી શકે નહીં.
29.05.2024 ના આરોગ્ય વીમા વ્યવસાય અંગેના માસ્ટર પરિપત્રે આ આદેશનું પુનરુચ્ચારણ કરીને તેને મજબૂત બનાવ્યો છે. તે વીમા કંપનીને વિનંતીના એક કલાકની અંદર કેશલેસ સારવાર અધિકૃત કરવાની ફરજ પાડે છે. તે ત્રણ કલાકની અંદર ડિસ્ચાર્જ અધિકૃતિની ફરજ પાડે છે. તે વીમા લોકપાલના નિર્ણયોનું પાલન ન કરવા બદલ પ્રતિદિન Rs. 5,000 નો દંડ દાખલ કરે છે. અને તે પાંચ વર્ષના સતત કવરેજ પછી, સાબિત છેતરપિંડી કે સ્પષ્ટપણે જાહેર કરાયેલા કાયમી બાકાતો સિવાય, દાવાનો અસ્વીકાર અશક્ય બનાવે છે.
આ વાસ્તવિક સુધારા છે. તેમણે કાયદો બદલ્યો છે. છેલ્લાં બે વર્ષમાં, તેમણે ભારતીય દર્દીઓને એવા સ્તરનું રક્ષણ આપ્યું છે જે એક દાયકા પહેલાં અસ્તિત્વમાં ન હતું. પરંતુ બાર પૂરતાં નથી.
તબીબી નવીનતાની ગતિ નિયમનકારની યાદીથી આગળ નીકળી ગઈ છે. જીન થેરાપી ક્લિનિકમાં છે. રક્ત સંબંધી કેન્સર માટે CAR-T સેલ થેરાપી ક્લિનિકમાં છે. અદ્યતન રોબોટિક ન્યુરોસર્જરી ક્લિનિકમાં છે. નવી લેસર પદ્ધતિઓ ક્લિનિકમાં છે. નિયમનકારી યાદીમાં બાર છે. ભારતીય તબીબી નિયમનકારોએ મંજૂર કરેલી, ભારતીય તૃતીય સ્તરની સંસ્થાઓમાં નિયમિત ઉપયોગમાં રહેલી, આજે ભારતીય ડોક્ટરો જે લખી આપે છે તેવી સારવારોની સૂચિ સેંકડોમાં છે. નિયમનકારી માળખાએ ભૂતકાળને પકડ્યો છે. તેણે હજુ ભવિષ્યને પકડ્યું નથી. અને બંને વચ્ચેનો ખાલીપો, આજે, વીમા કંપનીના બાકાત ખંડથી ભરાઈ રહ્યો છે.
III. જે રેખા દોરવી જ જોઈએ
એક સિદ્ધાંત છે જે IRDAI એ હવે સ્પષ્ટ શબ્દોમાં જણાવવો અને લાગુ કરવો જોઈએ. જ્યારે કોઈ સારવારને ભારતના સક્ષમ તબીબી નિયમનકાર દ્વારા મંજૂરી મળી હોય, પછી તે સેન્ટ્રલ ડ્રગ્સ સ્ટાન્ડર્ડ કંટ્રોલ ઓર્ગેનાઇઝેશન, ઇન્ડિયન કાઉન્સિલ ઓફ મેડિકલ રિસર્ચ, નેશનલ મેડિકલ કમિશન હોય, અથવા માન્ય તૃતીય સ્તરની સંસ્થાઓના પ્રમાણભૂત પ્રોટોકોલમાં અપનાવીને હોય, ત્યારે વીમા કંપની સારવાર નવી, પ્રાયોગિક, અસાબિત અથવા પોલિસીમાં ખાસ સૂચિબદ્ધ નથી તેવા કારણસર કવરેજ નકારી શકે નહીં. તબીબી નિયમનકારની મંજૂરી વીમા કંપનીના કરાર આધારિત વર્ગીકરણ પર અગ્રતા ધરાવે છે. નિયમનકારી નિર્ધારણ સામે બાકાત ખંડ ટકતો નથી.
આ સિદ્ધાંત "અસાબિત અથવા પ્રાયોગિક સારવાર" ની 2020 ની વ્યાખ્યામાં પહેલેથી ગર્ભિત છે, જેને IRDAI એ "ભારતમાં સ્થાપિત તબીબી પ્રથા" સાથે જોડી હતી. પરંતુ તે ગર્ભિત છે, સ્પષ્ટ નથી. તે નિયમન દ્વારા વ્યવસ્થિત રીતે નહીં, પરંતુ મુકદ્દમા દ્વારા છૂટક રીતે લાગુ થાય છે. અને ખાલીપાનો બોજ દર્દી ઉઠાવે છે, જેની પાસે, તેની સારવાર આવતા અઠવાડિયે નિર્ધારિત હોય ત્યારે, વીમા કંપનીના નકારને પડકારવા માટે સમય, નાણાં કે કાનૂની કુશળતા નથી.
સિદ્ધાંત લાગુ ન થાય ત્યારે શું થાય તે વિચારો. માનનીય દિલ્હી હાઈકોર્ટ દ્વારા 03.05.2024 ના રોજ નિર્ણીત Garima Singh v. New India Assurance Co. Ltd. & Ors., W.P.(C) 11799/2023 માં, Rs. 44.5 લાખની પોલિસી ધરાવતી સ્ટેજ IV સ્તન કેન્સરની દર્દીને Rs. 11 લાખના દાવા સામે Rs. 2 લાખની ઓફર કરવામાં આવી. અરજદાર કીમો-ઇમ્યુનોથેરાપી લઈ રહી હતી, જે કીમોથેરાપીને મોનોક્લોનલ એન્ટિબોડી ઇમ્યુનોથેરાપી સાથે જોડતી ઉભરતી પદ્ધતિ છે. વીમા કંપનીએ તેને મોનોક્લોનલ એન્ટિબોડી ઇન્જેક્શન પરની પોલિસીની Rs. 2 લાખની પેટા-મર્યાદામાં આવતી ગણી.
માનનીય હાઈકોર્ટે આ અર્થઘટન નકાર્યું. તેણે ઠરાવ્યું કે કીમો-ઇમ્યુનોથેરાપી અલગ પદ્ધતિ છે, કે મોનોક્લોનલ એન્ટિબોડી ઇન્જેક્શન માટે ઘડાયેલી પેટા-મર્યાદા તેને લાગુ પડતી નથી, અને કે અસ્પષ્ટતાના અર્થઘટન પર પણ, contra proferentem (મુસદ્દો ઘડનારની વિરુદ્ધ અર્થઘટન) નો નિયમ વીમાધારકની તરફેણમાં કાર્ય કરે છે. વીમા કંપનીને વીમા લોકપાલના નિર્ણયનું સંપૂર્ણ પાલન કરવા અને કેન્સરની દર્દીને થયેલી હેરાનગતિ માટે Rs. 50,000 નો ખર્ચ ચૂકવવા નિર્દેશ આપવામાં આવ્યો.
તે એક ચુકાદો છે, એક રિટમાં, એક અરજદાર માટે, જેની પાસે કીમોથેરાપી લેતાં લેતાં દિલ્હી હાઈકોર્ટ મારફતે બહુરાષ્ટ્રીય વીમા કંપની સામે લડવાનાં સાધન અને દૃઢનિશ્ચય હતાં. દર્દી જીતી. પરંતુ તેણે લડવું પડવું ન જોઈએ. ખંડનું અર્થઘટન શરૂઆતથી જ બચાવપાત્ર ન હતું. લડાઈ ક્યારેય શરૂ થવી જ ન જોઈએ.
જો IRDAI દ્વારા બંધનકારક પરિપત્રમાં સિદ્ધાંત જણાવાયો હોત, તો નકાર દાવા ડેસ્ક પર જ અટકી ગયો હોત. દર્દીને તેના Rs. 11 લાખ રિટ અરજી પછી નહીં, પ્રથમ અઠવાડિયે મળી ગયા હોત. વકીલની ભૂમિકા પ્રતિક્રિયાત્મક નહીં, નિવારક હોત. અદાલતની કાર્યસૂચિ હળવી હોત. અને સિદ્ધાંત માત્ર Garima Singh ને જ નહીં, પરંતુ તે જ ક્ષણે તે જ રીતે તે જ સારવાર નકારાતી હોય તેવા દરેક અન્ય પોલિસીધારકને લાગુ પડ્યો હોત.
મુકદ્દમા જે કરી શકતા નથી તે નિયમન કરે છે. નિયમન વ્યાપક સ્તરે કાર્ય કરે છે. મુકદ્દમા એક સમયે એક કેસમાં કાર્ય કરે છે. પોતાની રિટ અરજી જીતનાર નાગરિક પોતાનો કેસ જીતે છે. તે જ હોસ્પિટલના આગલા માળે, ખિસ્સામાં તે જ નકાર સાથેના નાગરિકે પોતાનો કેસ શરૂઆતથી શરૂ કરવો પડે છે. તેને ભારતમાં પોલિસીધારકોની વસ્તી સાથે, આધુનિક દવાના વધતા ખર્ચ સાથે, વૃદ્ધ થતા દેશના વસ્તી-વળાંક સાથે ગુણો, અને તમે તે નિયમનકારી ખાધ પર પહોંચો છો જેના વિશે આ લેખ છે.
IV. ઓપરેશન થિયેટરમાં
વાચકને આશ્ચર્ય થઈ શકે કે આ જાહેર ચિંતાનો વિષય શા માટે હોવો જોઈએ. જવાબ ઓપરેશન થિયેટરમાં છે.
આજે, 2026 માં, વધેલા પ્રોસ્ટેટ ધરાવતા ભારતીય દર્દીને ઓપન પ્રોસ્ટેટેક્ટોમીમાંથી પસાર કરવાનું કોઈ કારણ નથી, જ્યારે હોલ્મિયમ લેસર એન્યુક્લિએશન કે ગ્રીન લેસર વેપરાઇઝેશન ઓછા રક્તસ્રાવ, ટૂંકા સાજા થવાના સમય, ઓછા ચેપના જોખમ અને ઘટેલા હોસ્પિટલ રોકાણ સાથે તે જ ક્લિનિકલ પરિણામ આપશે. આ પ્રક્રિયાઓ CDSCO દ્વારા મંજૂર છે. તે AIIMS માં શીખવવામાં આવે છે. ભારતના દરેક મુખ્ય તૃતીય સ્તરના યુરોલોજી એકમમાં તેની પ્રેક્ટિસ થાય છે. તબીબી વ્યવસ્થાપનને પ્રતિસાદ ન આપનાર, બિનાઇન પ્રોસ્ટેટિક હાઇપરપ્લાસિયા ધરાવતા પચાસથી વધુ વયના પુરુષ માટે તે સંભાળનું ધોરણ છે. વર્ષ 2026 માં આવા દર્દીને ઓપન સર્જરીમાંથી પસાર કરવો એટલે, અંડરરાઇટરે આવરી લેવાયેલી પ્રક્રિયાઓની પોતાની યાદી અદ્યતન કરી નથી તેથી, તેને યુરોલોજીની પ્રેક્ટિસમાં એક દાયકો પાછળ લઈ જવો.
હૃદયની સ્થિતિ ધરાવતા દર્દીને આક્રમક ઓપન-હાર્ટ બાયપાસમાંથી પસાર કરવાનું કોઈ કારણ નથી, જ્યારે ડ્રગ-એલ્યુટિંગ સ્ટેન્ટિંગ સાથે એન્જિયોપ્લાસ્ટી કામ કરી આપશે. સ્ટેન્ટ મંજૂર છે. કાર્ડિયોલોજિસ્ટ પ્રશિક્ષિત છે. આ પ્રક્રિયા દેશભરની કેથલેબમાં, દરેક મહાનગરીય તૃતીય સ્તરની હોસ્પિટલમાં અને દરેક મુખ્ય જિલ્લા મુખ્યમથકના નગરમાં થાય છે. તે સીમાડાની પ્રક્રિયા નથી. તે નિયમિત કાર્ડિયોલોજી છે. દર્દીને બે કે ત્રણ દિવસમાં રજા મળે છે. તે ત્રણ કે ચાર અઠવાડિયાંમાં ઓફિસ પાછો ફરે છે. વિકલ્પ, ઓપન બાયપાસ, માટે સ્ટર્નોટોમી, ત્રણ મહિનાની મર્યાદિત પ્રવૃત્તિ, છ અઠવાડિયાંની કેથેટર સાથેની રિકવરી જરૂરી છે, અને જે વૃદ્ધ વસ્તીને પ્રક્રિયાની સૌથી વધુ જરૂર છે તેમાં તેનું જોખમ નોંધપાત્ર રીતે વધુ છે.
મગજની ગાંઠ ધરાવતા દર્દીને, ખાસ કરીને શસ્ત્રક્રિયાની દૃષ્ટિએ મુશ્કેલ સ્થાનમાં નાનાથી મધ્યમ કદના જખમના કિસ્સામાં, ઓપન ક્રેનિયોટોમી કરાવવાનું કોઈ કારણ નથી, જ્યારે ગામા નાઇફ કે સાયબરનાઇફ દ્વારા અપાતી સ્ટીરિયોટેક્ટિક રેડિયો-સર્જરી ચાકુ વિના તે જ જખમ સુધી પહોંચશે. દર્દી બીજી સવારે ચાલીને બહાર નીકળે છે. મહિનાઓને બદલે દિવસોમાં મપાતી રિકવરી, ક્રેનિયોટોમીથી રિકવરીની તુલનામાં માનવ અનુભવનો અલગ જ ક્રમ છે. ઓપન પ્રક્રિયા સાથે સંકળાયેલી જ્ઞાનાત્મક ખામીઓ સ્ટીરિયોટેક્ટિક પ્રક્રિયામાં મોટે ભાગે ગેરહાજર હોય છે. અને છતાં, આજે, તે જ હોસ્પિટલમાં તે જ નિદાન ધરાવતા ભારતીય દર્દીને જૂની પ્રક્રિયા મળી શકે છે કારણ કે તેની પોલિસી 2018 માં લખાઈ હતી અને તેની વીમા કંપનીએ તેના બાકાતો અદ્યતન કર્યા નથી.
આવતા દાયકામાં જીન થેરાપી પરિપક્વ થાય તેમ, ભારતીય દર્દીને એક વખતનો જનીન હસ્તક્ષેપ એટલા માટે નકારવાનું કોઈ કારણ નથી કે પોલિસી 2018 માં લખાઈ હતી અને અંડરરાઇટર નવા અણુઓનાં નામ લખતાં શીખ્યો નથી. ભારતીય નિયમનકારી તંત્ર, યોગ્ય સમયે, ચોક્કસ સંકેતો માટે ચોક્કસ જીન થેરાપીઓને મંજૂરી આપશે. જ્યારે તેમ થશે, ત્યારે મંજૂરી નિર્ણાયક હકીકત હશે. સારવારની અપેક્ષા રાખવામાં પોલિસીની નિષ્ફળતા નિયમનકારની તેની મંજૂરીને નિષ્ફળ બનાવી શકે નહીં.
જૂની પદ્ધતિ અને નવી પદ્ધતિ વચ્ચેની પસંદગી બજેટની પસંદગી નથી. તે ક્લિનિકલ પસંદગી છે. તે ડોક્ટર દ્વારા દર્દીના શરીર, દર્દીની સ્થિતિ, દર્દીના પૂર્વાનુમાન અને દર્દીના સંજોગોના આધારે કરવામાં આવે છે. વીમા કંપનીનું કામ ડોક્ટર અને દર્દી જે પણ પસંદગી કરે તેના માટે, વીમાકૃત રકમની મર્યાદામાં, પ્રમાણભૂત નિયમનકારી બાકાતોને આધીન, અને પોતાનું બીજું વર્ગીકરણ દાખલ કર્યા વિના, ચૂકવણી કરવાનું છે. જો નિયમનકારે સારવારને મંજૂરી આપી હોય, તો તપાસનો ત્યાં અંત આવે છે. વીમા કંપની ચૂકવે છે. દર્દી ઉપલબ્ધ સૌથી અસરકારક સંભાળ મેળવે છે. ડોક્ટર દવાની પ્રેક્ટિસ કરે છે. દરેક પોતાનું કામ કરે છે. કોઈ બીજાનું કામ કરતું નથી.
V. નકારની ખોટી કરકસર
એક વધુ મુદ્દો ધ્યાન આપવા યોગ્ય છે, અને તે એવો છે જેની ચર્ચા વીમા ઉદ્યોગ ન કરવાનું પસંદ કરશે. આધુનિક પદ્ધતિના વીમા કંપનીના નકારને ખર્ચ-બચતના પગલા તરીકે રજૂ કરવામાં આવે છે. પ્રીમિયમ જૂની, સસ્તી પ્રક્રિયાના આધારે ગણવામાં આવ્યું છે. નકાર, વાસ્તવમાં, તબીબી પ્રગતિનો ખર્ચ ઉઠાવવાનો ઇનકાર છે. વીમા કંપનીનો દાવા વિભાગ તેના નકારોને વીમા કંપનીના કમ્બાઇન્ડ રેશિયોમાં બચત તરીકે દર્શાવે છે. કમ્બાઇન્ડ રેશિયો શેરધારકોને જણાવવામાં આવે છે. શેરધારકો પ્રસન્ન થાય છે.
પરંતુ આ ગણતરી ભ્રામક છે. જૂની પ્રક્રિયાનો કુલ ખર્ચ, દર્દીની રિકવરીના સમગ્ર ગાળામાં માપવામાં આવે ત્યારે, ઘણી વાર આધુનિક પ્રક્રિયાના ખર્ચ કરતાં વધુ હોય છે.
ઓપન-હાર્ટ બાયપાસ સર્જરી કરાવનાર દર્દીને લાંબું હોસ્પિટલ રોકાણ, લાંબો સ્વાસ્થ્યલાભ સમયગાળો, અને જટિલતાઓ અને ફરી દાખલ થવાનું ઊંચું જોખમ હોય છે. આ દરેકનો ખર્ચ છે. લાંબા રોકાણ માટેનું હોસ્પિટલ બિલ કોઈક ચૂકવે છે, પ્રતિદિન પેટા-મર્યાદા ખલાસ થઈ જાય પછી ઘણી વાર દર્દી પોતે. જટિલતાઓ થાય ત્યારે તેની સારવાર કોઈક કરે છે, ફરીથી ઘણી વાર દર્દી. ફરી દાખલ થવાનું થાય ત્યારે તે કોઈક ચૂકવે છે. મર્યાદિત પ્રવૃત્તિના મહિનાઓમાં દર્દીની ગુમાવેલી ઉત્પાદકતા તેનો પરિવાર સહન કરે છે. કુલ ખર્ચ, માત્ર વીમા કંપનીના સરવૈયામાં નહીં પરંતુ સમગ્ર વ્યવસ્થામાં સરવાળો કરતાં, ઘણી વાર વીમા કંપનીએ જેના માટે ચૂકવવાનો ઇનકાર કર્યો હતો તે સ્ટેન્ટિંગ સાથેની એન્જિયોપ્લાસ્ટીના ખર્ચ કરતાં વધુ હોય છે.
ઓપન પ્રોસ્ટેટેક્ટોમી કરાવનાર દર્દીને કેથેટરનો લાંબો સમયગાળો, મૂત્ર-અસંયમનું ઊંચું જોખમ, અને સામાન્ય જીવનમાં પાછા ફરવામાં લાંબો સમય લાગે છે. સ્ટીરિયોટેક્ટિક રેડિયો-સર્જરીને બદલે ક્રેનિયોટોમી કરાવનાર દર્દી કામકાજી જીવનનાં અઠવાડિયાં અને જ્ઞાનાત્મક રિકવરીના મહિનાઓ ગુમાવે છે. લક્ષિત ઇમ્યુનોથેરાપીને બદલે કીમોથેરાપી મેળવનાર દર્દીને અલગ ઝેરી-અસરનું સ્વરૂપ, ઘણી વાર વધુ ખરાબ, સહન કરવું પડે છે, અને તુલનાત્મક પ્રતિસાદ મેળવવા ઘણી વાર વધુ કુલ ચક્રોની જરૂર પડે છે. આમાંનો કોઈ ખર્ચ વીમા કંપનીના દાવા રજિસ્ટરમાં દેખાતો નથી. તે બધા વાસ્તવિક છે.
આધુનિક પદ્ધતિ નકારીને વીમા કંપની નાણાં બચાવતી નથી. વીમા કંપની ખર્ચ ખસેડે છે. પોતાની પાસેથી દર્દી પર. પોલિસી પરથી પરિવાર પર. વર્તમાનમાંથી ભવિષ્ય પર. નાણાકીય વ્યવસ્થા પરથી માનવીય વ્યવસ્થા પર.
આ વીમો નથી. આ વીમાનો આભાસ છે. વીમાનું માળખાકીય કાર્ય પ્રીમિયમના બદલામાં જોખમોના એક વર્ગને ઉઠાવવાનું છે. જ્યારે વીમા કંપની તે જ જોખમો નકારે છે જે ઉઠાવવા માટે તેને ચૂકવણી કરવામાં આવી છે, ત્યારે તે રક્ષણ નહીં પરંતુ રક્ષણનું સામ્ય આપે છે. બંધારણ નિયમનકાર પાસેથી માગે છે કે તે સુનિશ્ચિત કરે કે નાગરિકને જે વેચાય છે તે વાસ્તવિક વસ્તુ હોય.
VI. IRDAI એ હવે લેવાં જોઈએ તેવાં ત્રણ પગલાં
IRDAI એ હવે ત્રણ બાબતો કરવી જોઈએ. ત્રણેય તેની હાલની વૈધાનિક સત્તાઓની અંદર છે. કોઈ માટે નવા કાયદાની જરૂર નથી. કોઈ માટે નવી સત્તાની જરૂર નથી. ત્રણેય ચાલુ નાણાકીય વર્ષના અંત પહેલાં પરિપત્રના સ્વરૂપમાં જારી કરી શકાય છે.
- એક. સરળ ભાષામાં જણાવતો પરિપત્ર જારી કરો કે કોઈ વીમા કંપની બાકાત ખંડના માધ્યમથી CDSCO-મંજૂર દવા, ICMR-સમર્થિત પ્રોટોકોલ, કે NMC-માન્ય પ્રક્રિયાને "પ્રાયોગિક" કે "અસાબિત" તરીકે ફરીથી વર્ગીકૃત કરી શકે નહીં. કરાર આધારિત વ્યાખ્યા નિયમનકારી વ્યાખ્યાથી આગળ પહોંચી શકે નહીં. જ્યાં તબીબી નિયમનકાર બોલ્યો છે, ત્યાં વીમા કંપની તે નિર્ધારણથી બંધાયેલી છે.
- બે. 2019 ની બાર આધુનિક સારવારોની યાદીને ગતિશીલ યાદીમાં ફેરવો, જે IRDAI હેઠળ રચાયેલી હેલ્થ ટેકનોલોજી એસેસમેન્ટ કમિટી દ્વારા વાર્ષિક અદ્યતન કરવામાં આવે અને તબીબી નિયમનકારોની નવી મંજૂરીઓને અનુસરે. આવી સમિતિની ભલામણ, હકીકતમાં, IRDAI ના પોતાના 2018 ના બાકાતોના પ્રમાણીકરણ અંગેના કાર્યકારી જૂથે કરી હતી, પરંતુ તેનો અમલ થયો નથી. સ્થિર યાદી એક ક્ષણને પકડે છે. ગતિશીલ યાદી સમગ્ર ક્ષેત્રને પકડે છે.
- ત્રણ. સારભૂત આદેશને નિષ્ફળ બનાવતી પેટા-મર્યાદાઓને મંજૂરી આપવાની પ્રથાનો અંત લાવો. જો પોલિસીએ રોબોટિક સર્જરી આવરી લેવી જરૂરી હોય, તો Rs. 10 લાખની વીમાકૃત રકમ સામે Rs. 3 લાખની પેટા-મર્યાદા કવરેજ નથી. તે કવરેજનો આભાસ છે. પેટા-મર્યાદા કાં તો વીમાકૃત રકમના પ્રમાણમાં હોવી જોઈએ અથવા ભ્રામક તરીકે રદ થવી જોઈએ. Garima Singh કેસ એક રિટમાં એક ચુકાદો છે; બંધનકારક પરિપત્રમાં પ્રમાણસરતાનો સિદ્ધાંત જારી કરીને નિયમનકાર ભવિષ્યના દરેક પોલિસીધારક માટે તે લડાઈ બિનજરૂરી બનાવી શકે છે.
આ ત્રણ પગલાંનો નિયમનકારને કોઈ ખર્ચ નહીં થાય. તેના માટે માત્ર એવી સત્તાઓના ઉપયોગની જરૂર પડશે જે નિયમનકાર પાસે પહેલેથી છે, અને જેનો ઉપયોગ, જે નાગરિકોના રક્ષણ માટે તે રચાયો હતો તેમના હિતમાં, કરવાનું બંધારણ તેની પાસેથી માગે છે.
VII. આજે તમને નકારવામાં આવે તો શું કરવું
દાવાના વિવાદની વચ્ચે આ વાંચી રહેલા વાચક માટે, ઉપર સૂચવેલો નિયમનકારી સુધારો પૂરતો નથી. સુધારો, જો આવશે તો, ભવિષ્યની કોઈ તારીખે પરિપત્રના સ્વરૂપમાં આવશે. નકાર અત્યારે ડેસ્ક પર છે. સારવાર આવતા અઠવાડિયે નિર્ધારિત છે. માર્ગ શો છે?
ભારતીય પોલિસીધારક માટે, ઔપચારિકતાના ચડતા ક્રમમાં, ચાર મંચ ઉપલબ્ધ છે, અને મંચની પસંદગી જ સર્વસ્વ છે.
- પ્રથમ, વીમા કંપનીનો પોતાનો આંતરિક ફરિયાદ કક્ષ. પત્ર લખો, તેને રજિસ્ટર્ડ પોસ્ટ અને ઇમેઇલથી મોકલો, ઉલ્લંઘન થયેલો ચોક્કસ IRDAI પરિપત્ર અને ખોટી રીતે વાંચવામાં આવતો ચોક્કસ ખંડ જણાવો. આનાથી ભાગ્યે જ નકાર ઉલટાય છે, પરંતુ તે રેકોર્ડ ઊભો કરે છે જેના પર પછીનો દરેક મંચ આધાર રાખશે.
- બીજું, IRDAI ના Bima Bharosa પોર્ટલ પર ફરિયાદ bimabharosa.irdai.gov.in પર. ફરિયાદ નિઃશુલ્ક, ઓનલાઇન છે, દાખલ કરવામાં ત્રીસ મિનિટ લાગે છે, અને વીમા કંપની પર એવું નિયમનકારી દબાણ ઊભું કરે છે જેની કોઈ દાવા મેનેજર અવગણના કરી શકે નહીં.
- ત્રીજું, વીમા લોકપાલ સમક્ષ અરજી જેના પ્રાદેશિક અધિકારક્ષેત્રમાં વિવાદ આવતો હોય. ભારતીય વીમા કાયદામાં આ સૌથી ઓછો ઉપયોગમાં લેવાતો અને સૌથી શક્તિશાળી મંચ છે. તે વીમા લોકપાલ નિયમો, 2017 (Insurance Ombudsman Rules, 2017) દ્વારા નિયંત્રિત અર્ધ-ન્યાયિક સંસ્થા છે. તે Rs. 50 લાખ સુધીનું વળતર આપી શકે છે. ફરિયાદી પાસેથી બધી જરૂરી વિગતો મળ્યાના ત્રણ મહિનાની અંદર તેણે પોતાનો એવોર્ડ આપવો જ પડે. તેના એવોર્ડ વીમા કંપની પર બંધનકારક છે, અને 2024 ના માસ્ટર પરિપત્ર હેઠળ, પાલન ન કરવા પર પ્રતિદિન Rs. 5,000 નો દંડ લાગે છે. Rs. 50 લાખથી ઓછા મોટા ભાગના દાવાઓ માટે, લોકપાલ યોગ્ય પ્રથમ ઔપચારિક મંચ છે. ગ્રાહક કમિશન નહીં. રિટ અદાલત નહીં.
- ચોથું, માનનીય હાઈકોર્ટનું રિટ અધિકારક્ષેત્ર, જ્યાં નકાર મનસ્વી હોય અને રાહત સમય-સંવેદનશીલ હોય. Muraleedharan માં કેરળ હાઈકોર્ટના નિર્ણયે, જ્યાં અનુચ્છેદ 21 સંકળાયેલો હોય ત્યાં, આ ઉપાયની ગ્રાહ્યતાને સમર્થન આપ્યું છે. રિટ તાકીદની ક્ષણનો ઉપાય છે. લોકપાલ એ ઉપાય છે જે વાજબી સમયમાં, બંધનકારક બળ સાથે, દાવો ચૂકવાવે છે.
વ્યવહારુ સલાહ આ છે. ગ્રાહક કમિશનથી શરૂઆત ન કરો. દીવાની અદાલતથી શરૂઆત ન કરો. તાકીદ તીવ્ર ન હોય તો રિટથી શરૂઆત ન કરો. રેકોર્ડ ઊભો કરવા ફરિયાદ કક્ષથી શરૂ કરો, નિયમનકારી દબાણ ઊભું કરવા Bima Bharosa ફરિયાદ નોંધાવો, અને પછી વીમા લોકપાલ સમક્ષ અરજી કરો. 2026 માં, લોકપાલ ભારતમાં પોલિસીધારકના ઉપાયનું મુખ્ય સાધન છે. વીમા કંપની દ્વારા દર્દીને ચૂકવવાપાત્ર દરેક રૂપિયાનું સમય-મૂલ્ય આ ક્ષેત્રમાં એકમાત્ર મહત્ત્વનો માપદંડ છે, અને લોકપાલ એ માર્ગ છે જે તે રૂપિયો સૌથી ઝડપથી પાછો આપે છે.
વ્યક્તિ વીમો એટલા માટે ખરીદે છે કે તે બીમાર હોય ત્યારે તેની યોગ્ય સારવાર થાય. તે એટલા માટે ખરીદતી નથી કે કટોકટીની ક્ષણે તેને કહેવામાં આવે કે તેના ડોક્ટરે લખી આપેલી પ્રક્રિયા, સોળ વર્ષ સુધી તેનું પ્રીમિયમ લેનાર કંપની માટે, ખૂબ આધુનિક છે.
સારવાર પસંદ કરવાનું કામ ડોક્ટરનું છે. મંજૂરી આપવાનું કામ તબીબી નિયમનકારનું છે. કવરેજનું પાલન કરવાનું કામ વીમા કંપનીનું છે. દરેકનું પોતાનું સ્થાન છે. મુશ્કેલી ત્યારે શરૂ થાય છે જ્યારે વીમા કંપની ત્રણેય કરવાનો પ્રયાસ કરે છે. નિયમનકારે તેનો અંત લાવવાનો સમય આવી ગયો છે.
આ નિબંધો જે પ્રશ્નો ઉઠાવે છે તેના પર બે મિનિટની સમજૂતીઓ.
ઓફિસ તેના વિસ્તૃત લેખનનાં ટૂંકાં વિડિયો સંસ્કરણો પ્રકાશિત કરે છે. આ લેખ માટેની સમજૂતી રજૂ થાય ત્યારે સૂચના મેળવવા માટે સબ્સ્ક્રાઇબ કરો.
સંદર્ભિત સ્ત્રોતો અને જોગવાઈઓ
કાયદા અને નિયમો
- ભારતનું બંધારણ (Constitution of India): અનુચ્છેદ 12 અને 21
- વીમા નિયમનકારી અને વિકાસ સત્તામંડળ અધિનિયમ, 1999 (Insurance Regulatory and Development Authority Act, 1999): કલમ 3 અને 14(2)(e)
- વીમા અધિનિયમ, 1938 (Insurance Act, 1938): કલમ 34(1)
- ઔષધ અને સૌંદર્ય પ્રસાધન અધિનિયમ, 1940 (Drugs and Cosmetics Act, 1940)
- વીમા લોકપાલ નિયમો, 2017 (Insurance Ombudsman Rules, 2017)
કેસ
- Pradeep Kumar Biswas v. Indian Institute of Chemical Biology, (2002) 5 SCC 111
- Garima Singh v. New India Assurance Co. Ltd. & Ors., W.P.(C) 11799/2023, દિલ્હી હાઈકોર્ટ, 03/05/2024 ના રોજ નિર્ણીત
- Dr. A.M. Muraleedharan v. Senior Divisional Manager, Life Insurance Corporation of India, 2025 SCC OnLine Ker 8566, 08/09/2025 ના રોજ નિર્ણીત
સત્તાવાર દસ્તાવેજો
- આરોગ્ય વીમા કરારોમાં બાકાતોના પ્રમાણીકરણ અંગેની IRDAI માર્ગદર્શિકાઓ, તારીખ 27/09/2019
- આરોગ્ય વીમા વ્યવસાય અંગેનો IRDAI માસ્ટર પરિપત્ર, તારીખ 29/05/2024
વારંવાર પૂછાતા પ્રશ્નો
શું ભારતના તબીબી નિયમનકારોએ મંજૂર કરેલી સારવારને આવરી લેવાનો આરોગ્ય વીમા કંપની ઇનકાર કરી શકે?
લેખનો મત એ છે કે આવો ઇનકાર પડકાર સામે ટકવો ન જોઈએ. જ્યાં CDSCO એ કોઈ ઉપકરણ કે દવાને મંજૂરી આપી હોય, ICMR એ કોઈ પ્રોટોકોલને માન્યતા આપી હોય, અથવા NMC નાં ધોરણો કોઈ પ્રક્રિયાને સ્વીકૃત પ્રથા તરીકે ગણતાં હોય, ત્યાં તે નિર્ધારણનાં વર્ષો પહેલાં ઘડાયેલા બાકાત ખંડે (exclusion clause) તેને વશ થવું જોઈએ. ભારતમાં દવા તરીકે શું ગણાય તે નિયમનકાર નક્કી કરે છે; અંડરરાઇટર જોખમની કિંમત નક્કી કરે છે. જ્યારે બંને વચ્ચે સંઘર્ષ થાય, ત્યારે લેખ દલીલ કરે છે કે નિયમનકારી નિર્ધારણ પ્રબળ રહેવું જોઈએ, કારણ કે વિકલ્પ એવું વીમા ઉત્પાદન છે જે સારવારનું વચન આપે છે અને માત્ર તેનું ગઈકાલનું સંસ્કરણ આપે છે.
અદ્યતન પ્રક્રિયા માટેનો દાવો નકારવામાં આવે ત્યારે પોલિસીધારકે શું કરવું જોઈએ?
ક્રમબદ્ધ રીતે આગળ વધો અને રેકોર્ડ ઊભો કરો. પ્રથમ, આધાર રખાયેલા ચોક્કસ ખંડ સાથે નકાર લેખિતમાં મેળવો. બીજું, સારવાર કરતા ડોક્ટરની કારણો સહિતની ભલામણ મેળવો, જે સમજાવે કે જૂના વિકલ્પને બદલે આ પ્રક્રિયા તબીબી રીતે શા માટે જરૂરી છે. ત્રીજું, વીમા કંપનીના ફરિયાદ નિવારણ અધિકારી સમક્ષ મામલો આગળ વધારો, જેમણે IRDAI નિર્ધારિત સમયમર્યાદામાં જવાબ આપવો પડે છે. ચોથું, જો નકાર યથાવત્ રહે, તો વીમા લોકપાલ (Insurance Ombudsman) અથવા ગ્રાહક કમિશનનો સંપર્ક કરો. પ્રથમ પગલાથી કાગળોનો રેકોર્ડ સંપૂર્ણ હોય તો દરેક પગલું વધુ મજબૂત બને છે.
શું જૂના બાકાત ખંડો સામે પગલાં લેવાની IRDAI ની ફરજ છે?
લેખ દલીલ કરે છે કે છે, અને કે આ ફરજનો રંગ બંધારણીય છે. આરોગ્યના અધિકારને અનુચ્છેદ 21 માં વાંચવામાં આવ્યો છે, અને IRDAI વીમા ક્ષેત્રમાં રાજ્યનું સાધન છે. 2019 માં બાકાતોનું પ્રમાણીકરણ અને 2024 ના માસ્ટર પરિપત્રમાં એકીકરણ દર્શાવે છે કે નિયમનકાર પોલિસીના શબ્દોને વર્તમાન તબીબી વિજ્ઞાન તરફ લઈ જઈ શકે છે. લેખ તે સુધારાઓને પ્રક્રિયાની શરૂઆત ગણે છે, અને આગલા પગલા માટે આગ્રહ રાખે છે: એક કાયમી તંત્ર જે તબીબી નિયમનકારો નવી સારવારોને મંજૂરી આપે તેમ કવરેજ અદ્યતન કરે.
પોલિસીધારકે વીમા લોકપાલનો સંપર્ક ક્યારે કરવો જોઈએ, અને તે શું આપી શકે?
વીમા કંપનીની પોતાની ફરિયાદ પ્રક્રિયા નિષ્ફળ જાય કે તેની મુદત વીતી જાય પછી. લોકપાલ વ્યક્તિગત પોલિસીધારકો માટે રચાયેલો નિઃશુલ્ક, પ્રમાણમાં ઝડપી મંચ છે, જે નિયમો હેઠળ નક્કી કરાયેલી ટોચમર્યાદા, હાલમાં Rs. 50 લાખ, સુધીનું વળતર આપી શકે છે. તે વ્યાજ સાથે દાવાની રકમ આપી શકે છે, અને વીમા કંપનીઓ નિશ્ચિત સમયમર્યાદામાં પાલન કરવા બંધાયેલી છે. ટોચમર્યાદાથી વધુના દાવાઓ માટે, અથવા જ્યાં વ્યાપક ઘોષણાત્મક રાહત જરૂરી હોય, ત્યાં ગ્રાહક કમિશન અથવા રિટ અરજી યોગ્ય માર્ગ બને છે.
'આધુનિક સારવાર' શું છે અને શું મારી પોલિસીએ તેને આવરી લેવી જ જોઈએ?
IRDAI ના 2019 ના પ્રમાણીકરણે આરોગ્ય પોલિસીઓને આધુનિક સારવારોની નિર્ધારિત યાદી આવરી લેવાની ફરજ પાડી, જેમાં રોબોટિક સર્જરી, ઇમ્યુનોથેરાપી અને ઓરલ કીમોથેરાપી જેવી પ્રક્રિયાઓનો સમાવેશ થાય છે, જાહેર કરાયેલી પેટા-મર્યાદાઓને આધીન. 2024 ના માસ્ટર પરિપત્રે તે એકીકરણ વધુ આગળ વધાર્યું. જો તમારી પોલિસી આ સુધારાઓ પછી જારી થઈ હોય કે રિન્યૂ થઈ હોય, તો યાદીમાંની આધુનિક સારવારને આવરી લેવાનો સંપૂર્ણ ઇનકાર નિયમનકારના આદેશની વિરુદ્ધ છે, અને ઉપર દર્શાવેલી ફરિયાદની સીડી દ્વારા નકારને પડકારવો જોઈએ.
આ જવાબો ઉપરના લેખના શૈક્ષણિક સારાંશ છે; તે કોઈ વ્યક્તિગત બાબત પર કાનૂની સલાહ નથી.
સુધારા: જો તમને આ લેખમાં કાયદા કે હકીકતની કોઈ ભૂલ જણાય, તો 'Correction' (સુધારો) વિષય સાથે contact@lokeshbhardwajlawoffices.com પર લખો. સુધારા લખાણમાં કરવામાં આવે છે અને અહીં તારીખ સાથે નોંધવામાં આવે છે.
આ લેખ માત્ર માહિતી અને શૈક્ષણિક હેતુઓ માટે સામાન્ય કાનૂની ટિપ્પણી તરીકે રજૂ કરવામાં આવ્યો છે અને તે કાનૂની સલાહ નથી. સંદર્ભો ભારતના બંધારણ, વીમા અધિનિયમ, 1938, IRDA અધિનિયમ, 1999, ઔષધ અને સૌંદર્ય પ્રસાધન અધિનિયમ, 1940, વીમા લોકપાલ નિયમો, 2017, 27.09.2019 ની બાકાતોના પ્રમાણીકરણ અંગેની IRDAI માર્ગદર્શિકાઓ, અને 29.05.2024 ના આરોગ્ય વીમા વ્યવસાય અંગેના માસ્ટર પરિપત્રના છે, ટાંકેલા ચુકાદાઓ સાથે. વીમા કરારો, નિયમનકારી પરિપત્રો અને ન્યાયિક પૂર્વદૃષ્ટાંતોનું અર્થઘટન હકીકત-વિશિષ્ટ છે. દાવાના વિવાદનો સામનો કરતા વાચકોએ કોઈ પણ કાર્યવાહી શરૂ કરતાં પહેલાં લાયક કાઉન્સેલની સલાહ લેવી જોઈએ. બાર કાઉન્સિલ ઓફ ઇન્ડિયા (Bar Council of India) ના નિયમો, પ્રકરણ II, ભાગ VI, નિયમ 36 ના પાલનમાં પ્રકાશિત. આ લેખનો કોઈ ભાગ વ્યાવસાયિક કાર્ય મેળવવાના આશયથી નથી.
← લેખો