સરકારી અને નિયમનકારી પગલાંને પડકાર: રિટ, કસ્ટમ્સની જપ્તી, કરની માગણીઓ અને ટેન્ડર
સરકારી પગલું સત્તા વગરનું, પ્રક્રિયામાં અન્યાયી, કારણો વગરનું કે ભેદભાવભર્યું હોય ત્યારે તેને પડકારી શકાય છે.
ટૂંકમાં
- તે શું છે. સરકારી પગલું સત્તા વગરનું, પ્રક્રિયામાં અન્યાયી, કારણો વગરનું કે ભેદભાવભર્યું હોય ત્યારે તેને પડકારી શકાય છે. આમાં આ આવે છે:
- માલની જપ્તી;
- કરની માગણી;
- લાઇસન્સ રદ કરવું;
- ટેન્ડરમાંથી ગેરલાયક ઠેરવવું;
- બ્લેકલિસ્ટિંગ.
- ક્યાં.
- ઘણા આદેશો સામે કાયદામાં જ અપીલ સત્તાધિકારી કે ટ્રિબ્યુનલ સમક્ષ અપીલની જોગવાઈ છે.
- જ્યાં કોઈ અસરકારક ઉપાય ન હોય, અથવા પગલું સ્પષ્ટ રીતે અધિકારક્ષેત્ર વગરનું હોય કે કુદરતી ન્યાયનો ભંગ કરતું હોય, ત્યાં બંધારણના અનુચ્છેદ 226 હેઠળ હાઈકોર્ટમાં રિટ અરજી દાખલ કરી શકાય.
- મૂળભૂત અધિકારો અંગેની રિટ અનુચ્છેદ 32 હેઠળ સુપ્રીમ કોર્ટમાં પણ દાખલ કરી શકાય.
- કસ્ટમ્સની જપ્તી, ટૂંકમાં.
- માલ જપ્ત થાય ત્યારે, સામાન્ય રીતે છ મહિનામાં કારણદર્શક નોટિસ જારી થવી જ જોઈએ. તે સમયગાળો વધુ છ મહિના સુધી લંબાવી શકાય.
- સમયસર નોટિસ જારી ન થાય, તો માલ પાછો આપવો જ પડે.
- કેસનો નિર્ણય થાય ત્યાં સુધી બોન્ડ અને જામીનગીરી પર માલ કામચલાઉ ધોરણે પણ છોડી શકાય.
- જ્યાં કામચલાઉ મુક્તિનો આદેશ થઈ ચૂક્યો હોય ત્યાં જુદા નિયમો લાગુ પડે છે.
- ટેન્ડર અને બ્લેકલિસ્ટિંગ. બોલી લગાવનાર મનસ્વી, અપ્રમાણસર કે સુનાવણી વગર આદેશ કરાયેલા ગેરલાયકાત કે બ્લેકલિસ્ટિંગને પડકારી શકે છે.
- પહેલાં શું કરવું:
- આદેશ કે નોટિસ લેખિતમાં મેળવો;
- તે મળ્યાની તારીખ નોંધો;
- વ્યૂહરચના નક્કી કરતી વખતે જવાબ કે અપીલની સમયમર્યાદા ચૂકશો નહીં.
- તૈયાર રાખો:
- નોટિસ કે આદેશ અને બધો પત્રવ્યવહાર;
- જપ્તી મેમો કે પંચનામું;
- ઇન્વૉઇસ અને આયાતના દસ્તાવેજો;
- ટેન્ડર દસ્તાવેજ અને બોલી;
- બાબતમાં અગાઉના કોઈ પણ આદેશો.
તમે સાંભળશો તે શબ્દો
- રિટ અરજી (અનુચ્છેદ 226) (Writ petition, Article 226)
- રાજ્યનાં પગલાં સામે હાઈકોર્ટમાં થતી અરજી.
- કારણદર્શક નોટિસ (Show cause notice)
- પ્રતિકૂળ આદેશ પહેલાંની નોટિસ. જવાબ રેકોર્ડ તૈયાર કરે છે.
- કારણો સાથેનો આદેશ (Speaking order)
- કારણો આપતો આદેશ. કારણો વગરનો આદેશ પડકારી શકાય છે.
- જપ્તી અને કામચલાઉ મુક્તિ (કસ્ટમ્સ) (Seizure and provisional release, customs)
- અટકાવાયેલો માલ, અને કેસ ચાલે ત્યાં સુધી બૉન્ડ અને જામીનગીરી પર તેની મુક્તિ.
- બિડ સિક્યોરિટી અને ટેકનિકલ મૂલ્યાંકન (ટેન્ડર) (Bid security and technical evaluation, tenders)
- બિડ સાથેની ડિપોઝિટ, અને જે તબક્કે બિડની ચકાસણી થાય છે તે.
- બ્લેકલિસ્ટિંગ અને ડિબારમેન્ટ (Blacklisting and debarment)
- ભવિષ્યનાં ટેન્ડરોમાંથી બાકાત રાખવું. તે માટે નોટિસ અને પ્રમાણસરતા જરૂરી છે.
- વૈકલ્પિક ઉપાય (Alternative remedy)
- કાયદાકીય અપીલ, જે તમે પહેલાં અજમાવો એવી અપેક્ષા અદાલત રાખી શકે છે.
વિગતવાર
પગલું 1: નોટિસ વાંચો અને તારીખો નક્કી કરો
દરેક સરકારી પગલાને સત્તાનો સ્રોત અને આગળના પગલા માટે સમયમર્યાદા હોય છે, વિભાગ માટે અને વ્યવસાય માટે એકસરખી. પહેલું કામ બંનેને ઓળખવાનું છે. જવાબની તારીખ કે અપીલની તારીખ ચૂકી જવાથી એવો ઉપાય બંધ થઈ શકે જે અન્યથા ઉપલબ્ધ હોત.
પગલું 2: ફોરમ પસંદ કરો
| પરિસ્થિતિ | સામાન્ય પહેલું ફોરમ |
|---|---|
| અપીલની જોગવાઈ ધરાવતા કર કે કસ્ટમ્સ કાયદા હેઠળનો આદેશ | અપીલ સત્તાધિકારી, પછી એપેલેટ ટ્રિબ્યુનલ |
| સ્પષ્ટ રીતે અધિકારક્ષેત્ર વગરનું પગલું, કે સુનાવણી વગર કરાયેલો આદેશ | હાઈકોર્ટમાં રિટ અરજી |
| કાયદો માન્ય રાખે તે સમય પછી પણ રોકી રખાયેલો જપ્ત માલ | હકીકતો પ્રમાણે, મુક્તિ માટે રિટ અરજી, કે કાયદાકીય માર્ગ |
| ટેન્ડરમાંથી ગેરલાયકાત કે બ્લેકલિસ્ટિંગ | રજૂઆત, પછી રિટ અરજી |
| મૂળભૂત અધિકારનો ભંગ | હાઈકોર્ટ, કે અનુચ્છેદ 32 હેઠળ સુપ્રીમ કોર્ટ |
હાઈકોર્ટ સામાન્ય રીતે અપેક્ષા રાખે છે કે પહેલાં કાયદાકીય અપીલનો ઉપયોગ થાય. પગલું અધિકારક્ષેત્ર વગરનું હોય, કુદરતી ન્યાયનો ભંગ કરતું હોય કે મૂળભૂત અધિકારનું ઉલ્લંઘન કરતું હોય ત્યાં, અપીલ ઉપલબ્ધ હોવા છતાં તે રિટ હાથ પર લઈ શકે.
પગલું 3: ખાસ કરીને કસ્ટમ્સની જપ્તી
- જપ્તી. માલ કસ્ટમ્સ અધિનિયમ, 1962 (Customs Act, 1962) ની કલમ 110 હેઠળ જપ્ત થાય છે.
- નોટિસ માટેની સમયમર્યાદા. કલમ 110(2) જપ્તીના છ મહિનામાં કારણદર્શક નોટિસ માગે છે. પ્રિન્સિપલ કમિશનર કે કમિશનર, લેખિતમાં નોંધેલાં કારણોસર, તે વધુ છ મહિના સુધી લંબાવી શકે, અને પહેલા છ મહિના પૂરા થાય તે પહેલાં વ્યક્તિને જાણ કરવી જ પડે. સમયગાળામાં કોઈ નોટિસ જારી ન થાય, તો માલ જે વ્યક્તિ પાસેથી જપ્ત થયો હતો તેને પાછો આપવાનો થાય છે.
- કામચલાઉ મુક્તિ. કલમ 110A હેઠળ, કેસનો નિર્ણય થાય ત્યાં સુધી, બોન્ડ અને જામીનગીરી પર માલ કામચલાઉ ધોરણે છોડી શકાય છે.
- 2018 નો સુધારો. 2018 માં ઉમેરાયેલી શરત (proviso) કહે છે કે જ્યાં કામચલાઉ મુક્તિનો આદેશ થયો હોય ત્યાં છ મહિનાનો સમયગાળો લાગુ પડતો નથી. તે શરત લાગુ પડે છે કે નહીં તે જપ્તી ક્યારે થઈ તેના પર આધાર રાખે છે, તેથી તારીખો મહત્ત્વની છે.
- ન્યાયનિર્ણય. નોટિસ પછી, અધિકારી બાબતનો ન્યાયનિર્ણય કરે છે. આદેશ સામે અપીલ સત્તાધિકારી અને પછી ટ્રિબ્યુનલ (CESTAT) મારફત અપીલ થઈ શકે છે.
પગલું 4: કરની માગણીઓ
માગણીમાં આ તપાસવું જોઈએ:
- તે મુદતના સમયગાળામાં જારી થઈ હતી કે નહીં;
- અધિકારીને અધિકારક્ષેત્ર હતું કે નહીં;
- આદેશ થાય તે પહેલાં વ્યવસાયને સાંભળવામાં આવ્યો હતો કે નહીં;
- આદેશ કારણો આપે છે કે નહીં.
કાયદાકીય અપીલ સામાન્ય રીતે મુખ્ય ઉપાય છે. કેટલીક અપીલ માટે પ્રી-ડિપોઝિટ જરૂરી છે, તેથી તે ડિપોઝિટનો ખર્ચ કયો માર્ગ લેવો તેના નિર્ણયનો ભાગ છે.
પગલું 5: ટેન્ડર અને બ્લેકલિસ્ટિંગ
અદાલતો સામાન્ય રીતે બોલીઓનું ફરી મૂલ્યાંકન કરતી નથી. તેઓ ત્યાં દખલ કરે છે જ્યાં:
- પ્રક્રિયા મનસ્વી હોય;
- શરતો અસમાન રીતે લાગુ કરાઈ હોય;
- બોલી લગાવનારને ટેન્ડરમાં ન હોય તેવા આધારે ગેરલાયક ઠેરવાયો હોય;
- બ્લેકલિસ્ટિંગનો આદેશ કારણદર્શક નોટિસ અને સુનાવણી વગર કરાયો હોય, કે ચૂકના પ્રમાણમાં અપ્રમાણસર હોય.
પગલું 6: વચગાળાની રાહત
નુકસાન તાત્કાલિક હોય ત્યાં, જેમ કે નાશવંત માલ, ચાલુ વ્યવસાય, કે બીજાને અપાવાનો હોય તેવો કરાર, ત્યાં પહેલી સુનાવણીમાં વચગાળાની રાહત માગવામાં આવે છે. અરજીએ બતાવવું જ પડે કે રાહ જોવાથી એવું નુકસાન કેમ થશે જે ભરપાઈ ન થઈ શકે.
સામાન્ય ભૂલો
- કારણદર્શક નોટિસ જે દસ્તાવેજો પર આધાર રાખે છે તે પહેલાં મેળવ્યા વગર તેનો જવાબ આપવો.
- કાયદો અસરકારક અપીલની જોગવાઈ કરતો હોય ત્યારે, રિટનો માર્ગ કેમ જરૂરી છે તે સમજાવ્યા વગર રિટ દાખલ કરવી.
- વિભાગ સાથે વાટાઘાટ કરતી વખતે અપીલની સમયમર્યાદા ચૂકી જવી.
- જપ્તી અને નોટિસની તારીખો ન નોંધવી, જે નક્કી કરે છે કે માલ પાછો આપવો જ પડે કે નહીં.
LBLO આ બાબતો કેવી રીતે સંભાળે છે
- નોટિસ કે આદેશ આવે ત્યારે, તે વાંચવામાં આવે છે અને તારીખોની યાદી તૈયાર કરવામાં આવે છે.
- અસીલને જણાવવામાં આવે છે કે કયું ફોરમ લાગુ પડે છે અને શા માટે, અને દરેક માર્ગમાં શું સમાયેલું છે, કોઈ ડિપોઝિટ સહિત.
- તાકીદ વાજબી ઠરાવે ત્યાં, વહેલા લિસ્ટિંગ માટે અરજી કરવામાં આવે છે.
લોકો પૂછે છે તે પ્રશ્નો
કસ્ટમ્સે મહિનાઓ પહેલાં મારો માલ જપ્ત કર્યો અને કશું થયું નથી. હું શું કરી શકું?
કાયદો માન્ય રાખે તે સમયગાળામાં કોઈ કારણદર્શક નોટિસ જારી ન થઈ હોય, તો માલ સામાન્ય રીતે પાછો આપવાનો થાય છે. તે લાગુ પડે છે કે નહીં તે તારીખો પર અને કામચલાઉ મુક્તિનો આદેશ થયો હતો કે નહીં તેના પર આધાર રાખે છે, તેથી પહેલાં તારીખો તપાસવી જ જોઈએ.
શું કરની માગણી સામે હું સીધો હાઈકોર્ટમાં જઈ શકું?
સામાન્ય રીતે કાયદાકીય અપીલ પહેલાં આવે છે. આદેશ અધિકારક્ષેત્ર વગરનો હોય કે સુનાવણી વગર કરાયો હોય ત્યાં રિટ હાથ પર લેવાઈ શકે.
અમને સુનાવણી વગર બ્લેકલિસ્ટ કરાયા. શું તે કાયદેસર છે?
બ્લેકલિસ્ટિંગનાં ગંભીર પરિણામો છે, અને સત્તાવાળા પાસે સામાન્ય રીતે અપેક્ષા રખાય છે કે તેનો આદેશ કરતાં પહેલાં તે કારણદર્શક નોટિસ જારી કરે અને બોલી લગાવનારને સાંભળે.
આ જવાબો શૈક્ષણિક સારાંશ છે; તે કોઈ પણ વ્યક્તિગત બાબત અંગેની કાનૂની સલાહ નથી.
ગંભીર પ્રશ્ન માટે કાગળો પૂરેપૂરા વંચાય તે જરૂરી છે.
રૂબરૂ મુલાકાત (કોન્ફરન્સ) અગાઉથી સમય લઈને G-46, Basement, Greater Kailash III, New Delhi ખાતે થાય છે. પત્રવ્યવહાર પ્રિન્સિપાલ પોતે વાંચે છે.
આ પાનું Lokesh Bhardwaj Law Offices ના કામ વિશે, બાર કાઉન્સિલ ઑફ ઇન્ડિયાના નિયમો (Bar Council of India Rules) હેઠળ માન્ય હોય તે રીતે, સામાન્ય માહિતી આપે છે. તે કાનૂની સલાહ નથી, અને તે વકીલ અને અસીલનો સંબંધ ઊભો કરતું નથી. LBLO કોઈ બાબતમાં ફક્ત લેખિતમાં નક્કી થયેલી નિમણૂક (engagement) પર જ કામ કરે છે.
છેલ્લી સમીક્ષા: 14/11/2026. Lokesh Bhardwaj Law Offices.
14/11/2026 ના રોજનો કાયદો દર્શાવ્યો છે.
← બધાં કાર્યક્ષેત્રો