अधिसूचना, नियम आणि परिपत्रकांना आव्हान: रिट न्यायालयांतील प्रत्यायोजित विधिनियम
व्यवसाय किंवा नागरिकाच्या दैनंदिन जीवनाला लागू होणारा बहुतेक कायदा संसदेच्या अधिनियमात नसतो, तर त्याखाली केलेल्या नियमांत, विनियमांत आणि अधिसूचनांत, आणि ते लागू करण्यासाठी काढलेल्या परिपत्रकांत असतो. यांपैकी प्रत्येकाची घटनात्मक न्यायालयात तपासणी करता येते.
थोडक्यात
- कशाला आव्हान देता येते. अधिनियमाखाली केलेले नियम, विनियम, उपविधी आणि अधिसूचना, आणि ते लागू करण्यासाठी काढलेली परिपत्रके व सूचना. संविधानाचा अनुच्छेद 13(3)(a) कायद्याचे बळ असलेले नियम, विनियम, अधिसूचना आणि आदेश यांना "कायदा" मानतो, म्हणून प्रत्येकाने मूलभूत हक्कांचा आदर केलाच पाहिजे.
- सुरुवातीचा मुद्दा. नियम वैध आहे असे गृहीत धरले जाते, आणि त्यावर हल्ला करणाऱ्या व्यक्तीने तो अवैध असल्याचे दाखवले पाहिजे (State of Tamil Nadu v. P. Krishnamurthy, (2006) 4 SCC 517).
- मुख्य कारणे. नियम मूळ अधिनियमाने दिलेल्या अधिकाराच्या पलीकडे जातो, अधिनियमाशी किंवा दुसऱ्या कायद्याशी विसंगत आहे, अनुच्छेद 14 खालील समानतेसारख्या मूलभूत हक्काचे उल्लंघन करतो, किंवा उघडपणे मनमानी आहे. अतिरिक्त प्रत्यायोजन हे मूळ अधिनियमालाच दिलेले आव्हान असते.
- परिपत्रके. कार्यकारी सूचना वैधानिक नियमांतील पोकळी भरू शकतात, पण त्यांत सुधारणा करू शकत नाहीत किंवा त्यांची जागा घेऊ शकत नाहीत (Sant Ram Sharma v. State of Rajasthan, AIR 1967 SC 1910).
- नियम करण्यापूर्वी सुनावणी नाही. पूर्ण (plenary) असो वा दुय्यम, विधायी कृतीला नैसर्गिक न्यायाचे नियम लागू होत नाहीत, जोपर्यंत कायदा सुनावणी किंवा सल्लामसलत आवश्यक करत नाही.
- कोठे. अनुच्छेद 226 खाली उच्च न्यायालयात रिट याचिका, किंवा मूलभूत हक्काचा प्रश्न असेल तेथे अनुच्छेद 32 खाली सर्वोच्च न्यायालयात.
- वेळ. रिटला कोणतीही निश्चित मुदत लागू नाही, पण विलंब आणि दिरंगाईमुळे आव्हान अयशस्वी होऊ शकते, विशेषतः इतरांनी त्या नियमाच्या आधारे कृती केली असेल तेथे.
- अंतरिम दिलासा. वैधतेच्या गृहीतकामुळे अंतरिम टप्प्यावर संपूर्ण नियमाला स्थगिती क्वचितच मिळते; न्यायालय अधिक वेळा केवळ याचिकाकर्त्याला संरक्षण देते, किंवा नियमाखालील कारवाई निकालाच्या अधीन ठेवते.
तुम्हाला ऐकू येणाऱ्या संज्ञा
- प्रत्यायोजित (दुय्यम) विधिनियम (Delegated (subordinate) legislation)
- अधिनियमाने दिलेल्या अधिकाराखाली सरकारने किंवा दुसऱ्या संस्थेने केलेले नियम, विनियम, उपविधी आणि अधिसूचना.
- मूळ अधिनियम (Parent Act, enabling Act)
- नियम करण्याचा अधिकार देणारा कायदा. नियम त्या अधिकाराच्या मर्यादेतच वैध असतो.
- Ultra vires (अधिकारबाह्य)
- अधिकाराच्या पलीकडे. मूळ अधिनियम ज्याला परवानगी देतो त्याच्या बाहेर नियम गेला, किंवा अधिनियमाशी किंवा संविधानाशी विसंगत असला, तर तो ultra vires ठरतो.
- अधिसूचना (Notification)
- शासकीय राजपत्रात (Official Gazette) प्रसिद्ध केलेला औपचारिक आदेश किंवा नियम, उदाहरणार्थ एखादी तरतूद अमलात आणण्यासाठी, दर ठरवण्यासाठी किंवा सूट देण्यासाठी.
- परिपत्रक किंवा कार्यकारी सूचना (Circular or executive instruction)
- कायदा कसा लागू करायचा याविषयीचा विभागीय निर्देश. तो ज्या स्वरूपात काढला आहे त्यानुसार अधिकाऱ्यांवर बंधनकारक असतो, पण अधिनियमावर किंवा वैधानिक नियमांवर मात करू शकत नाही.
- अतिरिक्त प्रत्यायोजन (Excessive delegation)
- विधिमंडळाने प्रत्यायोजित संस्थेसाठी धोरण किंवा मार्गदर्शन न घालून देता आपले आवश्यक विधायी कार्यच सोपवून दिले, या कारणावर मूळ अधिनियमाला दिलेले आव्हान.
- उघड मनमानी (Manifest arbitrariness)
- अनुच्छेद 14 खालील आव्हानाचे कारण, जेथे नियम इतका अवाजवी असतो की विधिमंडळाने त्याला परवानगी दिली असे मानता येत नाही.
- संकुचित अर्थ लावणे (Reading down)
- तरतूद रद्द करण्याऐवजी ती कायद्याच्या मर्यादेत राहील असा तिचा अधिक मर्यादित अर्थ लावणे.
- विभाज्यता (Severability)
- नियमाचा उरलेला भाग स्वतंत्रपणे टिकू शकत असेल तेथे केवळ अवैध भाग रद्द करणे.
सविस्तर
हा लेख 3 भागांत आहे:
अधिसूचना, नियम आणि परिपत्रकांना आव्हान
संसदेचा किंवा राज्य विधिमंडळाचा अधिनियम सहसा धोरण ठरवतो आणि तपशील सरकारवर किंवा नियामकावर सोपवतो: नमुने, शुल्क, दर, पात्रतेच्या अटी, तरतुदी अमलात येण्याच्या तारखा. हा तपशील नियम, विनियम, उपविधी आणि अधिसूचनांद्वारे ठरवला जातो. न्यायालये याला प्रत्यायोजित किंवा दुय्यम विधिनियम म्हणतात, कारण तो करण्याचा अधिकार विधिमंडळाने सोपवलेला असतो आणि ते साधन अधिनियमाच्या अधीन असते.
दस्तऐवजाचे नाव का महत्त्वाचे आहे
कोणत्याही आव्हानात पहिले काम म्हणजे प्रश्नातील साधन नेमके कोणत्या प्रकारचे आहे हे ओळखणे, कारण न्यायालय कोणते प्रश्न विचारेल हे त्यावरूनच ठरते.
- नियम आणि विनियम अधिनियमातील नियम करण्याच्या स्पष्ट कलमाखाली केले जातात, सहसा राजपत्रात प्रसिद्ध होतात, आणि त्यांना कायद्याचे बळ असते.
- अधिसूचना एखाद्या विशिष्ट कलमाखाली राजपत्रात प्रसिद्ध होतात, जे कलम सरकारला अधिसूचनेद्वारे एखादी गोष्ट करण्याची परवानगी देते: तरतूद अमलात आणणे, विस्तार करणे किंवा सूट देणे, दर ठरवणे, प्राधिकरण निर्दिष्ट करणे. चुकीच्या कलमाखाली, किंवा योग्य कलमाच्या अटींबाहेर काढलेल्या अधिसूचनेला आव्हान देता येते.
- परिपत्रके, कार्यालयीन ज्ञापने आणि सूचना हे कार्यकारी निर्देश असतात. नियम गप्प असतील तेथे कार्यकारी सूचना पोकळी भरू शकतात आणि वैधानिक नियमांना पूरक ठरू शकतात, पण प्रशासकीय सूचनांद्वारे सरकार वैधानिक नियमांत सुधारणा करू शकत नाही किंवा त्यांची जागा घेऊ शकत नाही (Sant Ram Sharma v. State of Rajasthan, AIR 1967 SC 1910). म्हणून अधिनियमाच्या किंवा नियमांच्या विरोधात जाणाऱ्या परिपत्रकाला केवळ त्याच कारणावर आव्हान देता येते.
संविधानाचा अनुच्छेद 13(3)(a) "कायदा" या शब्दात कायद्याचे बळ असलेला कोणताही अध्यादेश, आदेश, उपविधी, नियम, विनियम, अधिसूचना, रूढी किंवा प्रथा यांचा समावेश करतो, म्हणून प्रत्यायोजित विधिनियमांनी अधिनियमाप्रमाणेच भाग III मधील मूलभूत हक्कांचा आदर केला पाहिजे.
आव्हान कोण देऊ शकते
नेहमीचा याचिकाकर्ता म्हणजे ज्याच्या व्यवसायावर, मालमत्तेवर, सेवेवर किंवा स्वातंत्र्यावर नियमाचा परिणाम होतो अशी व्यक्ती, उदाहरणार्थ ज्याचे शुल्क वाढवले आहे असा परवानाधारक, सूट नाकारलेला आयातदार, नव्या पात्रता अटीमुळे वगळलेला उमेदवार, किंवा सेवा नियमांतील बदलाने बाधित झालेला कर्मचारी. बाधित व्यक्तींची संघटनाही याचिका करू शकते. जे स्वतः न्यायालयात जाऊ शकत नाहीत अशा जनतेच्या एखाद्या वर्गावर नियमाचा परिणाम होत असेल तेथे जनहित याचिका शक्य असू शकते (जनहित याचिकेचे पान पाहा).
न्यायालय काय करू शकते
- नियम, अधिसूचना किंवा परिपत्रक पूर्णतः किंवा अंशतः अवैध घोषित करून रद्द करणे;
- ते मूळ अधिनियमाच्या मर्यादेत चालेल असा त्याचा संकुचित अर्थ लावणे;
- त्याखाली याचिकाकर्त्याविरुद्ध केलेला आदेश किंवा मागणी रद्द करणे;
- प्राधिकरणाला कायद्यानुसार प्रकरणाचा फेरविचार करण्याचा निर्देश देणे;
- किंवा नियम वैध ठरवून याचिका फेटाळणे.
आव्हान स्वतः नियमाविरुद्ध, किंवा तो याचिकाकर्त्याला कसा लागू केला गेला याविरुद्ध मांडता येते. दुसऱ्या प्रकारात यश मिळणे अनेकदा सोपे असते, आणि दिलासा अधिक मर्यादित असतो.
कारणे: ultra vires, अनुच्छेद 14 आणि अतिरिक्त प्रत्यायोजन
वैधतेचे गृहीतक
सर्वोच्च न्यायालयाने असे ठरवले आहे की दुय्यम विधिनियमाच्या घटनात्मकतेच्या किंवा वैधतेच्या बाजूने गृहीतक असते, आणि त्यावर हल्ला करणाऱ्या व्यक्तीवर तो अवैध असल्याचे दाखवण्याचा भार असतो (State of Tamil Nadu v. P. Krishnamurthy, (2006) 4 SCC 517). म्हणून कोणती तरतूद अवैध आहे असे म्हटले जात आहे आणि का, हे याचिकेत मूळ अधिनियम आणि नियम शेजारी ठेवून नेमकेपणाने दाखवले पाहिजे.
मान्य कारणे
त्याच प्रकरणात न्यायालयाने दुय्यम विधिनियमाला कोणत्या कारणांवर आव्हान देता येते त्यांची यादी दिली:
- दुय्यम विधिनियम करण्याची विधायी क्षमता नसणे;
- संविधानाने हमी दिलेल्या मूलभूत हक्कांचे उल्लंघन;
- संविधानाच्या इतर कोणत्याही तरतुदीचे उल्लंघन;
- ज्या कायद्याखाली तो केला आहे त्याच्याशी सुसंगत नसणे, किंवा सक्षम करणाऱ्या अधिनियमाने दिलेल्या अधिकाराच्या मर्यादा ओलांडणे;
- देशातील कायद्यांशी, म्हणजेच कोणत्याही अधिनियमाशी, विसंगती;
- उघड मनमानी किंवा अवाजवीपणा, इतक्या प्रमाणात की असा नियम करण्याचा अधिकार देण्याचा विधिमंडळाचा कधीच हेतू नव्हता असे न्यायालय म्हणू शकेल.
न्यायालयाने हे Indian Express Newspapers (Bombay) Pvt. Ltd. v. Union of India, (1985) 1 SCC 641 या आधीच्या निर्णयातून घेतले. त्या निर्णयात असे स्पष्ट केले होते की सक्षम विधिमंडळाने संमत केलेल्या कायद्याइतके संरक्षण दुय्यम विधिनियमाला नसते: पूर्ण विधिनियमाला ज्या कोणत्याही कारणावर प्रश्नांकित करता येते त्या कारणावर त्यालाही करता येते, आणि शिवाय ज्या कायद्याखाली तो केला आहे त्याच्याशी तो सुसंगत नाही, किंवा तो दुसऱ्या एखाद्या कायद्याच्या विरोधात आहे, या कारणावरही करता येते.
मूळ अधिनियमाच्या दृष्टीने ultra vires
हे सर्वांत सामान्य कारण आहे. त्याची तीन मुख्य रूपे आहेत:
- अधिकारच नाही. नियम करण्याच्या कलमात समाविष्ट नसलेल्या विषयावर नियम आहे, किंवा अधिनियम परवानगी देत नाही असे शुल्क, अट किंवा दंड तो लादतो.
- अधिनियमाशी विसंगती. नियम अधिनियमातीलच एखाद्या तरतुदीच्या विरोधात आहे, किंवा अधिनियमाने दिलेला हक्क संकुचित करतो. नियमाला अधिनियमापुढे माघार घ्यावी लागते.
- प्रक्रिया पाळली नाही. अधिनियमानुसार नियम पूर्वप्रसिद्धीनंतरच, नामनिर्दिष्ट संस्थेशी सल्लामसलत करून, एखाद्या प्राधिकरणाच्या मान्यतेने, किंवा विधिमंडळापुढे ठेवून करायचा असेल, तेथे ते केले गेले का हे याचिकेत तपासले जाते. एखाद्या त्रुटीमुळे नियम अवैध ठरतो का, हे ती अट त्या अधिनियमाखाली अनिवार्य आहे का यावर अवलंबून असते.
अनुच्छेद 14 आणि उघड मनमानी
अनुच्छेद 14 खालील समानता दोन प्रकारे तपासली जाते. पहिले, लोकांना वेगवेगळी वागणूक देणारा नियम त्यांच्यातील अशा खऱ्या फरकावर आधारित असला पाहिजे ज्याचा नियमाच्या उद्दिष्टाशी तर्कसंगत संबंध आहे. दुसरे, उघडपणे मनमानी किंवा अवाजवी असलेला नियम वर्गांमधील तुलनेशिवायही रद्द करता येतो, सर्वोच्च न्यायालयाने State of Tamil Nadu v. P. Krishnamurthy, (2006) 4 SCC 517 मध्ये वर्णन केलेल्या मर्यादेपर्यंत. इतर मूलभूत हक्कही अनेकदा गुंतलेले असतात, सर्वांत सामान्यपणे अनुच्छेद 19(1)(g) खालील कोणताही व्यवसाय, व्यापार किंवा धंदा करण्याचे स्वातंत्र्य आणि अनुच्छेद 21 खालील जीवनाचा व व्यक्तिस्वातंत्र्याचा हक्क.
अतिरिक्त प्रत्यायोजन (Excessive delegation)
कधीकधी अडचण अशी नसते की नियम अधिनियमाच्या पलीकडे जातो, तर अशी असते की अधिनियमच प्रत्यायोजित संस्थेला दिशाहीन अधिकार देतो: तो लागू करण्यासाठी कोणताही निकष न देता सरकारलाच धोरण ठरवू देतो. विधिमंडळ तपशील सोपवू शकते, पण धोरण घालून देण्याचे आपले आवश्यक विधायी कार्य सोपवू शकत नाही. या कारणावरील आव्हान हे मूळ अधिनियमालाच दिलेले आव्हान असते, म्हणून याचिकेत तसे स्पष्ट म्हटले पाहिजे आणि संबंधित कलम अवैध घोषित करण्याची मागणी प्रार्थनेत केली पाहिजे. सामान्य ultra vires आव्हानापेक्षा हे सिद्ध करणे अधिक कठीण असते, आणि सहसा ते त्याच्यासोबतच मांडले जाते.
सहसा यशस्वी न होणारी कारणे
- "नियम करण्यापूर्वी माझे म्हणणे ऐकले गेले नाही." पूर्ण असो वा दुय्यम, विधायी कृतीला नैसर्गिक न्यायाचे नियम लागू होत नाहीत, असे सर्वोच्च न्यायालयाने Union of India v. Cynamide India Ltd., (1987) 2 SCC 720 मध्ये स्पष्ट केले, आणि हा निर्णय State of Tamil Nadu v. P. Krishnamurthy, (2006) 4 SCC 517 मध्ये लागू केला गेला. अधिनियमानेच हरकती मागवणे किंवा एखाद्या संस्थेशी सल्लामसलत करणे आवश्यक केले असेल तेथे स्थिती वेगळी असते.
- "हे करण्याचा याहून चांगला मार्ग आहे." नियम अधिकाराच्या मर्यादेत आणि कायदेशीर आहे का, हे न्यायालय विचारते; ते सर्वांत शहाणपणाचे धोरण आहे का, हे नाही.
- "नियमामुळे मला त्रास होतो." केवळ त्रासामुळे नियम अवैध ठरत नाही. नियम मनमानी ठरेल इतका अवाजवी आहे, किंवा तो चुकीच्या पद्धतीने लागू केला गेला आहे, या युक्तिवादाला त्यामुळे आधार मिळू शकतो.
नियम करण्याचा अधिकार सामान्यतः भविष्यलक्षी असतो. मागील तारखेपासून लागू होणारा नियम, विशेषतः भार लादणारा नियम, मूळ अधिनियम त्याला परवानगी देतो का हे पाहण्यासाठी अधिनियमाच्या आधारे बारकाईने तपासला जातो.
प्रक्रिया आणि अंतरिम दिलासा
1. याचिकेपूर्वी: अभिलेख
- साधन स्वतः. नियमाची किंवा अधिसूचनेची राजपत्रातील प्रत (केंद्र सरकारच्या अधिसूचना e-Gazette, egazette.gov.in वर असतात) आणि प्रत्येक सुधारणा मिळवा, म्हणजे संबंधित तारखेला कोणती आवृत्ती अमलात होती हे कळेल.
- मूळ अधिनियम. नियम करण्याचे कलम, ज्या कलमाखाली अधिसूचना निघाली ते कलम, आणि पूर्वप्रसिद्धी, सल्लामसलत किंवा विधिमंडळापुढे ठेवणे याविषयीची कोणतीही तरतूद.
- फाइल. कारणे महत्त्वाची असतील तेथे, नियम ज्यातून तयार झाला ती फाइल, टिपण्या आणि मान्यतांसह, मिळवण्यासाठी माहितीचा अधिकार अधिनियम, 2005 (Right to Information Act, 2005) च्या कलम 6 खालील अर्ज अनेकदा आव्हानाच्या कारणांसाठी साहित्य पुरवतो. RTI पानावर कालमर्यादा आणि अपिले स्पष्ट केली आहेत.
- याचिकाकर्त्याला केलेला अंमल. नियमाखाली काढलेली मागणी, आदेश, नकार किंवा कारणे दाखवा नोटीस, ती मिळाल्याच्या तारखांसह.
2. मंचाची निवड
प्रत्यायोजित विधिनियमाच्या वैधतेला आव्हान सामान्यतः अनुच्छेद 226 खाली उच्च न्यायालयात दिले जाते. अनुच्छेद 226(2) खाली कारण पूर्णतः किंवा अंशतः ज्या उच्च न्यायालयाच्या क्षेत्रात घडले ते न्यायालय कारवाई करू शकते, म्हणून केंद्रीय अधिसूचनेला दिल्ली उच्च न्यायालयात किंवा जेथे तिचा परिणाम जाणवतो त्या उच्च न्यायालयात आव्हान देता येते. मूलभूत हक्काचा प्रश्न असेल तेथे अनुच्छेद 32 सर्वोच्च न्यायालयात थेट याचिका करू देतो, पण सर्वोच्च न्यायालय याचिकाकर्त्यांना अनेकदा आधी उच्च न्यायालयात जाण्यास सांगते. नियमाखाली केलेल्या आदेशांविरुद्ध कायद्यात अपिलाची तरतूद असेल तेथे आदेशाला आव्हान देण्यासाठी तो उपाय वापरला जावा अशी उच्च न्यायालयाची सहसा अपेक्षा असते; पण स्वतः नियमाची वैधता प्रश्नात असेल तेथे स्थिती वेगळी असते, कारण अपील प्राधिकरण तो प्रश्न ठरवू शकत नाही. पर्यायी उपायाचा नियम कसा चालतो हे रिट अधिकारक्षेत्राच्या स्पष्टीकरणात मांडले आहे.
3. याचिकेचा मसुदा
- आव्हान दिलेला नियम, अधिसूचना किंवा परिपत्रक, उद्धृत करून व जोडून, मूळ तरतुदींसह;
- तो केव्हा केला, प्रसिद्ध झाला आणि याचिकाकर्त्याला लागू झाला हे दाखवणारी तारखांची यादी;
- आव्हानाची कारणे, प्रत्येक कारण मान्य शीर्षकांपैकी एकाशी जोडलेले, आणि नियम व अधिनियम यांची तुलना स्पष्टपणे मांडलेली;
- प्रार्थना: तरतूद अवैध असल्याची घोषणा, ती आणि तिच्याखाली केलेला कोणताही आदेश रद्द करणारी रिट, आणि परतावा किंवा फेरविचार यांसारखा परिणामी दिलासा;
- अंतरिम दिलाशासाठी अर्ज, थांबण्यामुळे होणारे नुकसान नमूद करून;
- नियम करणारे प्राधिकरण प्रतिवादी म्हणून: संबंधित मंत्रालयामार्फत भारत संघ (Union of India), राज्य सरकार, किंवा नियामक.
दिल्ली उच्च न्यायालयात याचिका ई-फायलिंगने दाखल होते, रजिस्ट्री त्रुटींसाठी तिची छाननी करते, आणि मुख्य न्यायमूर्तींनी प्रसिद्ध केलेल्या रोस्टरमध्ये त्या प्रकारचे काम ज्या खंडपीठाला दिले आहे त्याच्यापुढे ती सूचीबद्ध होते.
4. विलंब
अनुच्छेद 226 मध्ये कोणतीही मुदत लिहिलेली नाही, आणि मुदत अधिनियम, 1963 शब्दशः रिट याचिकांना लागू होत नाही. नियम केल्यानंतर बऱ्याच काळाने, इतरांनी त्याच्या आधारे आपले व्यवहार ठरवल्यानंतर दिलेले आव्हान, तरीही विलंब आणि दिरंगाईच्या कारणावर नाकारले जाऊ शकते. नियम याचिकाकर्त्यावर नव्याने लागू झाला, उदाहरणार्थ नवीन मागणीद्वारे, तर त्या अंमलामुळे आव्हानाची नवी संधी मिळते, पण स्वतः नियमाला आव्हान देण्यात झालेला विलंबही तपासला जातो. लवकर याचिका दाखल करणे आणि कोणत्याही खंडाचे याचिकेत स्पष्टीकरण देणे हा सुरक्षित मार्ग आहे.
5. अंतरिम दिलासा
अंतरिम टप्प्यावर वैधतेच्या गृहीतकाला मोठे वजन असते. नियमाची किंवा अधिसूचनेची वैधता तपासली जात असताना ती सर्वांसाठी स्थगित करण्यास न्यायालये तयार नसतात. अधिक वेळा दिले जाणारे अंतरिम आदेश मर्यादित असतात:
- केवळ याचिकाकर्त्याला सक्तीच्या कारवाईपासून संरक्षण देणारा आदेश;
- केलेली कोणतीही कारवाई याचिकेच्या निकालाच्या अधीन राहील असा आदेश;
- वादग्रस्त आकारणी भरण्याऐवजी ठेव किंवा हमी;
- स्थिती जैसे थे राखणारा आदेश, उदाहरणार्थ एखादी जागा किंवा पद रिक्त ठेवणे.
याचिकेच्या प्रती आणि सुनावणीची संधी दुसऱ्या पक्षाला न देता अंतरिम आदेश दिला गेला असेल तेथे, अनुच्छेद 226(3) त्या पक्षाला तो आदेश रद्द करण्यासाठी अर्ज करू देतो. अर्ज मिळाल्यापासून, किंवा याचिकाकर्त्याला त्याची प्रत दिल्यापासून, यांपैकी जे नंतर असेल त्यापासून दोन आठवड्यांच्या आत उच्च न्यायालयाने अर्ज निकाली काढायचा असतो; तसे न झाल्यास अंतरिम आदेश रद्द झाल्याचे मानले जाते.
6. सुनावणी, निकाल आणि अपील
प्रतिवादी नियमाचे समर्थन करणारे प्रति-प्रतिज्ञापत्र दाखल करतो, अनेकदा फाइलवरील कारणांसह, आणि याचिकाकर्ता प्रत्युत्तर दाखल करतो. प्रकरण अभिवचने आणि कागदपत्रांच्या आधारे ठरवले जाते. रिटमधील दिल्ली उच्च न्यायालयाच्या एकल न्यायाधीशाच्या निकालाविरुद्ध खंडपीठाकडे लेटर्स पेटंट अपील करता येते (लेटर्स पेटंट अपिलाचे स्पष्टीकरण पाहा), आणि खंडपीठाच्या निकालाविरुद्ध अनुच्छेद 136 खाली विशेष अनुमती याचिका करता येते (SLP स्पष्टीकरण पाहा).
नेहमीच्या चुका
- चुकीच्या साधनाला आव्हान देणे, उदाहरणार्थ खरी अडचण ते परिपत्रक लागू करत असलेल्या नियमात असताना परिपत्रकाला, किंवा अडचण अधिनियमात असताना नियमाला.
- राजपत्रातील मजकूर आणि त्यातील सुधारणांऐवजी नियमाच्या अनधिकृत प्रतीवर अवलंबून राहणे.
- युक्तिवाद एखाद्या मान्य कारणाशी न जोडता केवळ त्रास किंवा अन्याय यांचीच बाजू मांडणे.
- याचिकाकर्त्याला संरक्षण दिल्याने गरज भागली असती तेथे सर्वांसाठी नियमाला स्थगिती मागणे.
- नियम वर्षानुवर्षे लागू झाल्यानंतरच त्याला आव्हान देणे.
लोक विचारतात ते प्रश्न
सरकारी अधिसूचनेला मी न्यायालयात आव्हान देऊ शकतो का?
होय. एखाद्या अधिनियमाखाली केलेल्या अधिसूचनेला, नियमाला किंवा विनियमाला अनुच्छेद 226 खाली उच्च न्यायालयात रिट याचिकेद्वारे, किंवा मूलभूत हक्काचा प्रश्न असेल तेथे अनुच्छेद 32 खाली सर्वोच्च न्यायालयात आव्हान देता येते. नेहमीची कारणे अशी: ती मूळ अधिनियमाने दिलेल्या अधिकाराच्या पलीकडे जाते, त्या अधिनियमाशी किंवा दुसऱ्या कायद्याशी विसंगत आहे, अनुच्छेद 14 खालील समानतेसारख्या मूलभूत हक्काचे उल्लंघन करते, किंवा उघडपणे मनमानी आहे. अधिसूचना वैध आहे असे गृहीत धरूनच न्यायालय सुरुवात करते, म्हणून कोणती तरतूद अवैध आहे आणि का, हे याचिकेत नेमकेपणाने दाखवले पाहिजे, आणि मूळ अधिनियम व अधिसूचना शेजारी ठेवून त्यांची तुलना केली पाहिजे.
नियम आणि परिपत्रक यात फरक काय?
नियम हा अधिनियमातील स्पष्ट नियम करण्याच्या अधिकाराखाली केला जातो आणि त्याला कायद्याचे बळ असते. परिपत्रक किंवा कार्यालयीन ज्ञापन हे अधिकाऱ्यांनी कायदा कसा लागू करावा हे सांगणारे कार्यकारी निर्देश असते. सर्वोच्च न्यायालयाने असे ठरवले आहे की वैधानिक नियम एखाद्या मुद्द्यावर गप्प असतील तेथे कार्यकारी सूचना ती पोकळी भरू शकतात, पण त्या नियमांत सुधारणा करू शकत नाहीत किंवा त्यांची जागा घेऊ शकत नाहीत. म्हणून अधिनियमाच्या किंवा नियमांच्या विरोधात जाणाऱ्या परिपत्रकाला त्या कारणावर आव्हान देता येते, तर नियमाला मात्र प्रत्यायोजित विधिनियमांना लागू होणाऱ्या कारणांवरच आव्हान देता येते, उदाहरणार्थ तो मूळ अधिनियमाच्या अधिकाराबाहेर आहे.
Ultra vires म्हणजे काय?
Ultra vires म्हणजे अधिकाराच्या पलीकडे (अधिकारबाह्य). मूळ अधिनियम ज्याला परवानगी देत नाही अशा विषयावर नियम किंवा अधिसूचना असेल, अधिनियम परवानगी देत नाही अशी अट, शुल्क किंवा दंड ती लादत असेल, अधिनियमातील एखाद्या तरतुदीच्या विरोधात असेल, किंवा अधिनियमाने घालून दिलेली पूर्वप्रसिद्धी किंवा सल्लामसलत यांसारखी अनिवार्य प्रक्रिया न पाळता केली असेल, तेव्हा ती ultra vires ठरते. नियम संविधानाचे उल्लंघन करत असल्यामुळेही अवैध ठरू शकतो; याला कधीकधी संविधानाच्या दृष्टीने ultra vires असे म्हणतात. न्यायालयाला हे पटले तर ते ती तरतूद पूर्णतः किंवा अंशतः रद्द करू शकते, किंवा ती अधिनियमाच्या मर्यादेत राहील असा तिचा संकुचित अर्थ लावू शकते.
नियम किंवा अधिसूचनेला आव्हान देण्यासाठी काही कालमर्यादा आहे का?
रिट याचिकेसाठी कोणताही निश्चित कालावधी लागू नाही, आणि मुदत अधिनियम, 1963 (Limitation Act, 1963) शब्दशः रिटना लागू होत नाही. पण विलंब आणि दिरंगाई (laches) या कारणावर उच्च न्यायालय दिलासा नाकारू शकते. याचिकाकर्त्याने किती काळ वाट पाहिली, विलंबाचे स्पष्टीकरण दिले आहे का, आणि दरम्यानच्या काळात इतरांनी त्या नियमाच्या आधारे कृती केली आहे का, हे न्यायालय पाहते. नवीन मागणीसारखा नियम याचिकाकर्त्यावर नव्याने लागू झाला तर त्याला आव्हान देण्याची नवी संधी मिळते, पण नियमालाच आधी आव्हान का दिले नाही याचाही न्यायालय विचार करते. लवकर याचिका दाखल करणे आणि कोणत्याही खंडाचे याचिकेत स्पष्टीकरण देणे हा सुरक्षित मार्ग आहे.
प्रकरण प्रलंबित असताना अधिसूचनेला स्थगिती मिळू शकते का?
मिळू शकते, पण सर्वांसाठी नियम किंवा अधिसूचनेला स्थगिती मिळणे दुर्मीळ आहे, कारण प्रत्यायोजित विधिनियम वैध आहे असे गृहीत धरूनच न्यायालय सुरुवात करते. अधिक वेळा दिले जाणारे अंतरिम आदेश मर्यादित असतात: केवळ याचिकाकर्त्याला सक्तीच्या कारवाईपासून संरक्षण, केलेली कोणतीही कारवाई याचिकेच्या निकालाच्या अधीन राहील असा आदेश, रक्कम भरण्याऐवजी ठेव किंवा हमी, किंवा एखादे पद किंवा जागा रिक्त ठेवण्याचा आदेश. अंतिम सुनावणीपर्यंत थांबल्यास भरून न येणारे नुकसान का होईल, आणि सोयीचा समतोल याचिकाकर्त्याच्या बाजूने का आहे, हे अर्जात दाखवले पाहिजे.
नियम करण्यापूर्वी सरकारने माझे म्हणणे ऐकायला हवे होते का?
सहसा नाही. सर्वोच्च न्यायालयाने असे ठरवले आहे की विधिमंडळाने केलेली असो किंवा नियम करणाऱ्या प्रत्यायोजित संस्थेने केलेली असो, विधायी कृतीला नैसर्गिक न्यायाचे नियम लागू होत नाहीत. मूळ अधिनियमानेच नियम करण्यापूर्वी हरकतींसाठी मसुदा प्रसिद्ध करणे, किंवा एखाद्या नामनिर्दिष्ट संस्थेशी सल्लामसलत करणे आवश्यक केले असेल तेथे स्थिती बदलते. अशा वेळी ती प्रक्रिया पाळली गेली का, आणि ती अट अनिवार्य होती का, हे याचिकेत तपासता येते. नियम करणे वेगळे आणि तो एखाद्या विशिष्ट व्यक्तीला लागू करण्याचा निर्णय वेगळा; अशा निर्णयासाठी सामान्यतः न्याय्य सुनावणी आवश्यक असते.
मी उच्च न्यायालयात जावे की सर्वोच्च न्यायालयात?
सहसा उच्च न्यायालयात. अनुच्छेद 226 हा अनुच्छेद 32 पेक्षा व्यापक आहे: त्यात मूलभूत हक्कांबरोबरच वैधानिक आणि इतर कायदेशीर हक्कांचाही समावेश होतो, आणि अनुच्छेद 226(2) खाली कारण पूर्णतः किंवा अंशतः जेथे घडले तेथे याचिका दाखल करता येते. अनुच्छेद 32 केवळ मूलभूत हक्काच्या अंमलबजावणीसाठी उपलब्ध आहे, आणि सर्वोच्च न्यायालय याचिकाकर्त्यांना आधी उच्च न्यायालयात जाण्यास वारंवार सांगते. उच्च न्यायालयाच्या निकालानंतर अपिलाचा मार्गही खुला राहतो: उपलब्ध असेल तेथे उच्च न्यायालयातच लेटर्स पेटंट अपील, आणि नंतर सर्वोच्च न्यायालयात विशेष अनुमती याचिका.
परिपत्रक अधिनियमावर किंवा नियमांवर मात करू शकते का?
नाही. परिपत्रक ही कार्यकारी सूचना असते. ते अधिनियमात किंवा त्याखाली केलेल्या वैधानिक नियमांत सुधारणा करू शकत नाही किंवा त्यांची जागा घेऊ शकत नाही. नियम एखाद्या मुद्द्यावर गप्प असतील तेथे सरकार ती पोकळी भरण्यासाठी सूचना देऊ शकते, मात्र त्या नियमांशी सुसंगत असल्या पाहिजेत. अधिनियमाच्या किंवा नियमांच्या विरोधात जाणाऱ्या परिपत्रकावर आधारित मागणीला किंवा नकाराला रिटमध्ये आव्हान देता येते, आणि अनेकदा सर्वांत सोपा दिलासा म्हणजे परिपत्रक सर्वांसाठी रद्द न करता त्याखाली केलेला आदेश रद्द करणे.
न्यायालयाने नियम रद्द केला तर काय होते?
ती तरतूद अमलात राहत नाही, आणि तिच्याखाली याचिकाकर्त्याविरुद्ध केलेले आदेशही सहसा तिच्यासोबत रद्द होतात. उरलेला भाग स्वतंत्रपणे टिकू शकत असेल तेथे न्यायालय केवळ अवैध भाग रद्द करू शकते, किंवा तरतूद मूळ अधिनियमाच्या मर्यादेत चालेल असा तिचा संकुचित अर्थ लावू शकते. निकालात परतावा किंवा नव्याने निर्णय यांसारखा परिणामी दिलासाही दिला जाऊ शकतो. सरकार अपील करू शकते, आणि अधिनियमाने दिलेल्या अधिकाराच्या मर्यादेत राहून दोष दूर करणारा नवा नियमही करू शकते.
व्यापारी किंवा व्यावसायिक संघटना आव्हान दाखल करू शकते का?
होय, नियमामुळे बाधित झालेल्या व्यक्तींची संघटना याचिका करू शकते, आणि शुल्क, परवान्याची अट किंवा नियामक अधिसूचना यांना दिले जाणारे आव्हान संघटनेने आपल्या एका किंवा अधिक सदस्यांसह दाखल करणे सामान्य आहे. नियमाचा परिणाम आपल्या सदस्यांवर होतो, दाखल करण्यासाठी आपल्या नियामक मंडळाने आपल्याला अधिकृत केले आहे, आणि ज्याला तो नियम लागू करण्यात आला अशा किमान एका सदस्याची तथ्ये, हे संघटनेने दाखवले पाहिजे. बाधित सदस्याला सह-याचिकाकर्ता म्हणून सामील केल्यास याचिका करण्याच्या अधिकाराविषयीचा (standing) वाद टळतो.
ही उत्तरे शैक्षणिक स्वरूपाचे सारांश आहेत; ती कोणत्याही वैयक्तिक प्रकरणावरील कायदेशीर सल्ला नाहीत.
गंभीर प्रश्नासाठी नीट वाचलेली कागदपत्रे हवीत.
भेटी पूर्वनियोजित वेळ घेऊन G-46, Basement, Greater Kailash III, New Delhi येथे होतात. पत्रव्यवहार प्रमुख वकील वाचतात.
हे पान Lokesh Bhardwaj Law Offices च्या कामाविषयी, बार कौन्सिल ऑफ इंडिया नियमांनी परवानगी दिल्याप्रमाणे, सर्वसाधारण माहिती देते. हा कायदेशीर सल्ला नाही, आणि यामुळे वकील-अशील संबंध निर्माण होत नाही. LBLO एखाद्या प्रकरणात केवळ लेखी मान्य केलेल्या नियुक्तीवरच काम करते.
16/11/2026 रोजीच्या स्थितीनुसार कायदा.
← सर्व कार्यक्षेत्रे