ਡੀਪਫ਼ੇਕ ਅਤੇ AI ਦੀ ਦੁਰਵਰਤੋਂ: ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਅਤੇ ਕੰਪਨੀਆਂ ਲਈ ਉਪਾਅ
ਕਿਸੇ ਡਾਇਰੈਕਟਰ ਦੀ ਨਕਲੀ ਵੀਡੀਓ, ਧੋਖਾਧੜੀ ਵਿੱਚ ਵਰਤੀ ਨਕਲੀ ਆਵਾਜ਼, ਜਾਂ AI ਨਾਲ ਬਣੀ ਮੁਹਿੰਮ ਰਾਹੀਂ ਕਿਸੇ ਬ੍ਰਾਂਡ ਦੀ ਨਕਲ ਲਈ ਤੇਜ਼ ਕਾਰਵਾਈ ਲੋੜੀਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਪੰਨਾ ਉਪਾਅ ਸਮਝਾਉਂਦਾ ਹੈ।
ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ
- ਪਲੇਟਫ਼ਾਰਮਾਂ ਲਈ ਕਾਰਵਾਈ ਕਰਨਾ ਲਾਜ਼ਮੀ ਹੈ। 2026 ਵਿੱਚ ਸੋਧੇ IT ਨਿਯਮਾਂ ਹੇਠ ਇੰਟਰਮੀਡੀਅਰੀਆਂ (ਵਿਚੋਲਿਆਂ) ਲਈ ਗ਼ੈਰ-ਕਾਨੂੰਨੀ ਸਿੰਥੈਟਿਕ ਢੰਗ ਨਾਲ ਤਿਆਰ ਸੂਚਨਾ ਨਾਲ ਨਜਿੱਠਣਾ ਲਾਜ਼ਮੀ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਮਨਜ਼ੂਰਸ਼ੁਦਾ ਸਿੰਥੈਟਿਕ ਸਮੱਗਰੀ ਤੇ ਲੇਬਲ ਲਾਉਣਾ ਅਤੇ ਗ਼ੈਰ-ਕਾਨੂੰਨੀ ਸਮੱਗਰੀ ਘੱਟ ਸਮਾਂ-ਹੱਦਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਹਟਾਉਣਾ ਲਾਜ਼ਮੀ ਹੈ। ਕਿਸੇ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਨਗਨ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਜਾਂ ਜਿਨਸੀ ਕਿਰਿਆ ਕਰਦੇ ਦਿਖਾਉਣ ਵਾਲੀ ਸਮੱਗਰੀ, ਛੇੜਛਾੜ ਕੀਤੀਆਂ (morphed) ਤਸਵੀਰਾਂ ਸਮੇਤ, ਉਸ ਵਿਅਕਤੀ ਦੀ ਸ਼ਿਕਾਇਤ ਦੇ ਦੋ ਘੰਟਿਆਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਹਟਾਉਣੀ ਲਾਜ਼ਮੀ ਹੈ। ਨਿਯਮਾਂ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਵਿੱਚ ਸਮੱਗਰੀ ਹਟਾਉਣ ਨਾਲ ਪਲੇਟਫ਼ਾਰਮ ਦੀ ਸੇਫ਼-ਹਾਰਬਰ ਸੁਰੱਖਿਆ ਖ਼ਤਮ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ।
- ਦੀਵਾਨੀ ਉਪਾਅ:
- ਮਾਣਹਾਨੀ ਲਈ ਹੁਕਮਨਾਮੇ ਅਤੇ ਹਰਜਾਨੇ ਦਾ ਦਾਅਵਾ;
- ਪਾਸਿੰਗ ਆਫ਼ ਅਤੇ ਟ੍ਰੇਡ ਮਾਰਕ ਦੀ ਉਲੰਘਣਾ;
- ਨਿੱਜਤਾ ਦੀ ਉਲੰਘਣਾ;
- ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਦੇ ਹੱਕਾਂ (personality rights) ਦੀ ਦੁਰਵਰਤੋਂ।
ਦਿੱਲੀ ਹਾਈ ਕੋਰਟ ਨੇ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਦੇ ਹੱਕਾਂ ਵਾਲੇ ਕੇਸਾਂ ਵਿੱਚ ਫ਼ੌਰੀ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤੇ ਹਨ।
- ਫ਼ੌਜਦਾਰੀ ਉਪਾਅ: ਭਾਰਤੀ ਨਿਆਂ ਸੰਹਿਤਾ (Bharatiya Nyaya Sanhita) ਅਤੇ IT ਐਕਟ ਹੇਠ ਭੇਸ ਬਦਲ ਕੇ ਧੋਖਾ, ਠੱਗੀ, ਜਾਲਸਾਜ਼ੀ, ਪਛਾਣ ਦੀ ਚੋਰੀ ਅਤੇ ਅਸ਼ਲੀਲਤਾ ਲਈ ਪੁਲਿਸ ਜਾਂ ਕੌਮੀ ਸਾਈਬਰ ਅਪਰਾਧ ਰਿਪੋਰਟਿੰਗ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਨੂੰ ਸ਼ਿਕਾਇਤ।
- ਕੰਪਨੀ ਦੇ ਨਾਂ ਤੇ ਧੋਖਾ (ਨਕਲੀ ਅਧਿਕਾਰੀ, ਨਕਲੀ ਕਸਟਮਰ-ਕੇਅਰ ਨੰਬਰ, ਨਕਲ ਕੀਤੀਆਂ ਵੈੱਬਸਾਈਟਾਂ) ਨਾਲ ਸਮੱਗਰੀ ਹਟਾਉਣ ਦੀਆਂ ਬੇਨਤੀਆਂ, ਡੋਮੇਨ ਅਤੇ ਪਲੇਟਫ਼ਾਰਮ ਸ਼ਿਕਾਇਤਾਂ, ਅਤੇ ਫ਼ੌਰੀ ਹੁਕਮਨਾਮਿਆਂ ਰਾਹੀਂ ਨਜਿੱਠਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
- ਕਦਮ, ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ:
- ਸਬੂਤ ਸੰਭਾਲੋ (ਸਕਰੀਨਸ਼ਾਟ, ਲਿੰਕ, ਤਾਰੀਖ਼ਾਂ);
- ਪਲੇਟਫ਼ਾਰਮ ਨੂੰ ਰਿਪੋਰਟ ਕਰੋ;
- ਜਿੱਥੇ ਫ਼ਾਇਦੇਮੰਦ ਹੋਵੇ, ਕਾਨੂੰਨੀ ਨੋਟਿਸ ਭੇਜੋ;
- ਜਿੱਥੇ ਧੋਖਾਧੜੀ ਹੋਵੇ, ਸਾਈਬਰ ਅਪਰਾਧ ਦੀ ਸ਼ਿਕਾਇਤ ਦਰਜ ਕਰੋ;
- ਫ਼ੌਰੀ ਅੰਤਰਿਮ ਅਰਜ਼ੀ ਸਮੇਤ ਦਾਅਵਾ ਦਾਇਰ ਕਰੋ;
- ਅਦਾਲਤ ਤੋਂ ਅਣਪਛਾਤੇ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਵਿਰੁੱਧ ਹੁਕਮ ਅਤੇ ਪਲੇਟਫ਼ਾਰਮਾਂ ਨੂੰ ਹਦਾਇਤਾਂ ਮੰਗੋ।
- ਤਿਆਰ ਰੱਖੋ:
- ਤਾਰੀਖ਼ਾਂ ਸਮੇਤ ਲਿੰਕ ਅਤੇ ਸਕਰੀਨਸ਼ਾਟ;
- ਤੁਹਾਡੀ ਪਛਾਣ ਜਾਂ ਹੱਕਾਂ ਦਾ ਸਬੂਤ;
- ਕਿਸੇ ਵੀ ਨੁਕਸਾਨ ਦੇ ਵੇਰਵੇ;
- ਪਲੇਟਫ਼ਾਰਮ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਕੀਤੀਆਂ ਸ਼ਿਕਾਇਤਾਂ।
ਸ਼ਬਦ ਜੋ ਤੁਸੀਂ ਸੁਣੋਗੇ
- ਡੀਪਫ਼ੇਕ (Deepfake)
- AI ਨਾਲ ਬਣੀ ਆਡੀਓ, ਤਸਵੀਰ ਜਾਂ ਵੀਡੀਓ ਜੋ ਕਿਸੇ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਝੂਠੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਦਿਖਾਉਂਦੀ ਹੈ।
- ਸਮੱਗਰੀ ਹਟਾਉਣਾ ਅਤੇ ਸ਼ਿਕਾਇਤ ਅਫ਼ਸਰ (Takedown and grievance officer)
- ਪਲੇਟਫ਼ਾਰਮ ਦਾ ਫ਼ਰਜ਼ ਕਿ ਉਹ ਆਪਣੇ ਨਾਮਜ਼ਦ ਅਫ਼ਸਰ ਰਾਹੀਂ ਸ਼ਿਕਾਇਤਾਂ ਤੇ ਕਾਰਵਾਈ ਕਰੇ।
- ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਦੇ ਹੱਕ (Personality rights)
- ਨਾਂ, ਤਸਵੀਰ, ਆਵਾਜ਼ ਅਤੇ ਸ਼ਕਲ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਆ।
- ਜੌਨ ਡੋ ਹੁਕਮ (John Doe order)
- ਅਣਪਛਾਤੇ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਵਿਰੁੱਧ ਹੁਕਮ-ਇਮਤਨਾਈ।
- ਸਾਈਬਰ ਜੁਰਮ ਦੀ ਸ਼ਿਕਾਇਤ (Cyber crime complaint)
- ਕੌਮੀ ਪੋਰਟਲ ਤੇ ਜਾਂ ਥਾਣੇ ਵਿੱਚ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
- ਬਲਾਕਿੰਗ ਹੁਕਮ (Blocking order)
- ਸਮੱਗਰੀ ਬਲਾਕ ਕਰਨ ਲਈ ਸਰਕਾਰ ਜਾਂ ਅਦਾਲਤ ਦਾ ਨਿਰਦੇਸ਼।
ਵਿਸਥਾਰ ਵਿੱਚ
ਕਦਮ 1: ਸਬੂਤ ਸੰਭਾਲੋ
ਸਮੱਗਰੀ ਗ਼ਾਇਬ ਹੋਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦਰਜ ਕਰੋ:
- URL;
- ਤਾਰੀਖ਼ ਅਤੇ ਸਮੇਂ ਸਮੇਤ ਸਕਰੀਨਸ਼ਾਟ;
- ਖਾਤਿਆਂ ਦੇ ਨਾਮ;
- ਧੋਖੇਬਾਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਕੀਤੀ ਕੋਈ ਵੀ ਅਦਾਇਗੀ।
ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਇਲੈਕਟ੍ਰਾਨਿਕ ਸਬੂਤ ਲਈ ਭਾਰਤੀ ਸਾਕਸ਼ਯ ਅਧਿਨਿਯਮ (Bharatiya Sakshya Adhiniyam) ਵੱਲੋਂ ਮੰਗਿਆ ਸਰਟੀਫ਼ਿਕੇਟ ਲੋੜੀਂਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਕਦਮ 2: ਪਲੇਟਫ਼ਾਰਮ ਨੂੰ ਰਿਪੋਰਟ
IT ਨਿਯਮਾਂ ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਦਿੰਦੇ ਹੋਏ ਪਲੇਟਫ਼ਾਰਮ ਦੀ ਸ਼ਿਕਾਇਤ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਰਾਹੀਂ ਰਿਪੋਰਟ ਕਰੋ। ਪਹੁੰਚ ਰਸੀਦ ਸੰਭਾਲ ਕੇ ਰੱਖੋ। ਜਿੱਥੇ ਕੋਈ ਨਿੱਜੀ ਤਸਵੀਰਾਂ ਜਾਰੀ ਕਰਨ ਦੀ ਧਮਕੀ ਦੇਵੇ, ਉੱਥੇ ਨਿੱਜੀ ਫ਼ੋਟੋਆਂ ਜਾਂ ਵੀਡੀਓ ਲੀਕ ਕਰਨ ਦੀਆਂ ਧਮਕੀਆਂ ਬਾਰੇ ਕਾਨੂੰਨ ਜਾਣੋ ਵਾਲਾ ਜਵਾਬ ਦੇਖੋ।
ਕਦਮ 3: ਸਾਈਬਰ ਅਪਰਾਧ ਦੀ ਸ਼ਿਕਾਇਤ
ਜਿੱਥੇ ਪੈਸਾ ਗੁਆਚਿਆ ਹੋਵੇ, ਉੱਥੇ ਤੁਰੰਤ ਕੌਮੀ ਸਾਈਬਰ ਅਪਰਾਧ ਪੋਰਟਲ ਅਤੇ ਬੈਂਕ ਰਾਹੀਂ ਰਿਪੋਰਟ ਕਰੋ, ਤਾਂ ਜੋ ਪੈਸੇ ਦਾ ਪਤਾ ਲਾਇਆ ਜਾ ਸਕੇ।
ਕਦਮ 4: ਅਦਾਲਤੀ ਕਾਰਵਾਈ
ਦਾਅਵੇ ਵਿੱਚ ਮੰਗਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ:
- ਸਮੱਗਰੀ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿਰੁੱਧ ਹੁਕਮਨਾਮਾ, ਅਣਪਛਾਤੇ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਸਮੇਤ;
- ਪਲੇਟਫ਼ਾਰਮਾਂ ਅਤੇ ਡੋਮੇਨ ਰਜਿਸਟਰਾਰਾਂ ਨੂੰ ਸਮੱਗਰੀ ਹਟਾਉਣ ਅਤੇ ਵੇਰਵੇ ਦੱਸਣ ਦੀਆਂ ਹਦਾਇਤਾਂ;
- ਹਰਜਾਨਾ।
ਫ਼ੌਰੀ ਅੰਤਰਿਮ ਹੁਕਮ ਪਹਿਲੇ ਦਿਨ ਹੀ ਮੰਗੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ।
ਸਵਾਲ ਜੋ ਲੋਕ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ
ਕੀ ਮੇਰਾ ਡੀਪਫ਼ੇਕ ਜਲਦੀ ਹਟਵਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ?
ਤੁਰੰਤ ਪਲੇਟਫ਼ਾਰਮ ਨੂੰ ਰਿਪੋਰਟ ਕਰੋ। ਜੇ ਇਹ ਨਹੀਂ ਹਟਾਇਆ ਜਾਂਦਾ, ਤਾਂ ਅਦਾਲਤ ਇਸ ਨੂੰ ਹਟਾਉਣ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦੇ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਅਕਸਰ ਫ਼ੌਰੀ ਤੌਰ ਤੇ।
ਕੋਈ AI ਵਰਤ ਕੇ ਸਾਡੇ ਬ੍ਰਾਂਡ ਦੀ ਨਕਲ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਅਸੀਂ ਕੀ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਾਂ?
ਟ੍ਰੇਡ ਮਾਰਕ, ਪਾਸਿੰਗ ਆਫ਼ ਅਤੇ ਕਾਪੀਰਾਈਟ ਦੇ ਉਪਾਅ ਲਾਗੂ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਪਲੇਟਫ਼ਾਰਮਾਂ ਨੂੰ ਸਮੱਗਰੀ ਹਟਾਉਣ ਦੀ ਹਦਾਇਤ ਦਿੱਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ।
ਕੀ ਮੈਂ ਅਜਿਹੇ ਵਿਅਕਤੀ ਤੇ ਦਾਅਵਾ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹਾਂ ਜਿਸ ਦੀ ਪਛਾਣ ਮੈਨੂੰ ਨਹੀਂ ਪਤਾ?
ਹਾਂ। ਅਦਾਲਤਾਂ ਅਣਪਛਾਤੇ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਵਿਰੁੱਧ ਹੁਕਮ ਦੇ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਪਲੇਟਫ਼ਾਰਮਾਂ ਨੂੰ ਵੇਰਵੇ ਦੱਸਣ ਦੀ ਹਦਾਇਤ ਦੇ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ।
ਇਹ ਜਵਾਬ ਸਿੱਖਿਆ ਲਈ ਦਿੱਤੇ ਸਾਰ ਹਨ; ਇਹ ਕਿਸੇ ਵੀ ਨਿੱਜੀ ਮਾਮਲੇ ਬਾਰੇ ਕਾਨੂੰਨੀ ਸਲਾਹ ਨਹੀਂ ਹਨ।
ਗੰਭੀਰ ਸਵਾਲ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਹੱਕਦਾਰ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਦੀ ਬ੍ਰੀਫ਼ ਪੜ੍ਹੀ ਜਾਵੇ।
ਮੁਲਾਕਾਤਾਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸਮਾਂ ਲੈ ਕੇ G-46, Basement, Greater Kailash III, New Delhi ਵਿਖੇ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਚਿੱਠੀ-ਪੱਤਰ ਪ੍ਰਿੰਸੀਪਲ ਆਪ ਪੜ੍ਹਦੇ ਹਨ।
ਇਹ ਪੰਨਾ Lokesh Bhardwaj Law Offices ਦੇ ਕੰਮ ਬਾਰੇ ਆਮ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਬਾਰ ਕੌਂਸਲ ਆਫ਼ ਇੰਡੀਆ ਦੇ ਨਿਯਮ (Bar Council of India Rules) ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਕਾਨੂੰਨੀ ਸਲਾਹ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਸ ਨਾਲ ਐਡਵੋਕੇਟ ਅਤੇ ਮੁਵੱਕਿਲ ਦਾ ਰਿਸ਼ਤਾ ਨਹੀਂ ਬਣਦਾ। LBLO ਕਿਸੇ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ਼ ਲਿਖਤੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਤੈਅ ਹੋਈ ਐਂਗੇਜਮੈਂਟ ਤੇ ਹੀ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਕਾਨੂੰਨ ਦੀ ਸਥਿਤੀ 14/11/2026 ਨੂੰ ਜਿਵੇਂ ਸੀ।
← ਪ੍ਰੈਕਟਿਸ ਦੇ ਸਾਰੇ ਖੇਤਰ