Lokesh Bhardwaj Law Offices ← બધાં કાર્યક્ષેત્રો

આ પાનું અંગ્રેજીમાં લખાયેલા પાનાનો અનુવાદ છે. બંનેમાં ફરક હોય ત્યાં અંગ્રેજી લખાણ માન્ય ગણાશે. અંગ્રેજી પાનું વાંચો

Lokesh Bhardwaj Law Offices · એડવોકેટ્સ અને કાનૂની સલાહકારો, નવી દિલ્હી · lokeshbhardwajlawoffices.com
કાર્યક્ષેત્ર

દીવાની તિરસ્કાર: જાણીજોઈને કરેલી અવજ્ઞા, બાંયધરી, પાલન અને અપીલ

દીવાની તિરસ્કાર એ અદાલત માટે પોતાના આદેશોનું પાલન કરાવવાનું સાધન છે. તે અર્ધ-ફોજદારી અધિકારક્ષેત્ર છે, કાળજીથી વપરાય છે, અને તેની પહેલી ચિંતા સજા નહીં પણ પાલન છે.

ટૂંકમાં

તમે સાંભળશો તે શબ્દો

દીવાની તિરસ્કાર (Civil contempt)
અદાલતના આદેશ કે અન્ય પ્રક્રિયાની જાણીજોઈને કરેલી અવજ્ઞા, અથવા અદાલતને આપેલી બાંયધરીનો જાણીજોઈને કરેલો ભંગ (કલમ 2(b)).
આક્ષેપિત તિરસ્કાર કરનાર (Alleged contemnor)
જેના પર તિરસ્કારનો આરોપ છે તે વ્યક્તિ, દોષિત ઠરે ત્યાં સુધી.
અદાલતને બાંયધરી (Undertaking to the court)
અદાલતને અપાયેલું અને તેણે નોંધેલું વચન, જેના ભરોસે અદાલત પગલાં લે છે.
પાલનનું સોગંદનામું (Compliance affidavit)
આદેશના પાલન માટે લેવાયેલાં પગલાં તારીખો અને દસ્તાવેજો સાથે જણાવતું સોગંદનામું.
તિરસ્કારનું નિવારણ (Purging contempt)
અવજ્ઞાને સુધારી લેવી, સામાન્ય રીતે આદેશનું પાલન કરીને, ઘણી વાર માફી સાથે.
દીવાની જેલ (Civil prison)
દંડથી ન્યાયનો હેતુ સરે તેમ ન હોય ત્યાં, દીવાની તિરસ્કાર માટે કેદને બદલે કલમ 12(3) જેની છૂટ આપે છે તે અટકાયત.
અમલ, બજવણી (Execution)
હુકમનામાનો અમલ કરાવવા માટેનો દીવાની કાર્યરીતિ સંહિતાનો રસ્તો. તિરસ્કાર તેનો વિકલ્પ નથી.

વિગતવાર

આ લેખના 8 ભાગ છે:

  1. જાણીજોઈને કરેલી અવજ્ઞા માટે દીવાની તિરસ્કાર
  2. બાંયધરીનો ભંગ
  3. જાહેર સત્તામંડળો સામે તિરસ્કાર
  4. પાલનનાં સોગંદનામાં અને નિવારણ
  5. આક્ષેપિત તિરસ્કાર કરનારનો બચાવ
  6. માફી
  7. મુદત (કલમ 20)
  8. કલમ 19 હેઠળ અપીલ

જાણીજોઈને કરેલી અવજ્ઞા માટે દીવાની તિરસ્કાર

ભારતના બંધારણનો અનુચ્છેદ 215 દરેક હાઈકોર્ટને પોતાના તિરસ્કાર બદલ સજા કરવાની સત્તા ધરાવતી કોર્ટ ઑફ રેકોર્ડ બનાવે છે, અને અદાલતના તિરસ્કાર અધિનિયમ, 1971 એ સત્તાની વ્યાખ્યા અને મર્યાદા નક્કી કરે છે. કલમ 2(b) દીવાની તિરસ્કારની વ્યાખ્યા આ રીતે કરે છે: "અદાલતના કોઈ પણ ચુકાદા, હુકમનામા, નિર્દેશ, આદેશ, રિટ કે અન્ય પ્રક્રિયાની જાણીજોઈને કરેલી અવજ્ઞા, અથવા અદાલતને આપેલી બાંયધરીનો જાણીજોઈને કરેલો ભંગ".

અરજદારે શું બતાવવું પડે

  1. સ્પષ્ટ આદેશ, જે પ્રતિવાદીને કંઈક નિશ્ચિત કરવાનો કે ન કરવાનો નિર્દેશ આપે. સાબિતીનું ધોરણ ફોજદારી કાર્યવાહી જેવું છે, અને આદેશ કેવી રીતે વાંચવો તે અંગે શંકા ટકી રહે ત્યાં અરજી નિષ્ફળ જાય છે (Mrityunjoy Das v. Sayed Hasibur Rahaman, (2001) 3 SCC 739).
  2. આદેશની જાણકારી, બજવણી દ્વારા કે અન્ય રીતે.
  3. અવજ્ઞા: આદેશે શું જરૂરી ઠરાવ્યું હતું, શું કરાયું નથી, અને તે ક્યાં સુધીમાં કરવાનું હતું.
  4. જાણીજોઈને કર્યાનું તત્ત્વ. "જાણીજોઈને" એટલે જાણકારી સાથે ઇરાદાપૂર્વક, સભાનપણે, ગણતરીપૂર્વક અને સમજીવિચારીને, અને તેમાં બેદરકારીભર્યાં, આકસ્મિક, પ્રામાણિક કે અજાણતાં થયેલાં કૃત્યો કે સાચી અશક્તિનો સમાવેશ થતો નથી; કાર્યવાહી અર્ધ-ફોજદારી છે અને સાબિતી વાજબી શંકાથી પર હોવી જોઈએ (Ram Kishan v. Tarun Bajaj, (2014) 16 SCC 204). આ સત્તા ફક્ત ત્યારે જ વાપરવાની છે જ્યારે જાણીજોઈને કરેલી અવજ્ઞાનો સ્પષ્ટ કેસ બનતો હોય (Kapildeo Prasad Sah v. State of Bihar, (1999) 7 SCC 569).

તિરસ્કાર અદાલતની મર્યાદાઓ

દિલ્હી હાઈકોર્ટમાં અરજી દાખલ કરવી

અદાલતના તિરસ્કાર (દિલ્હી હાઈકોર્ટ) નિયમો, 2025 (Contempt of Courts (Delhi High Court) Rules, 2025) 25/02/2025 ના રોજ અમલમાં આવ્યા.

સજા

કલમ 12(1) સજાની મર્યાદા છ મહિનાની સાદી કેદ, રૂ. 2,000 નો દંડ, અથવા બંને પર બાંધે છે, અને કલમ 12(2) એથી વધુ સજાની મનાઈ કરે છે. દીવાની તિરસ્કાર માટે, જ્યાં દંડથી ન્યાયનો હેતુ સરે તેમ ન હોય ત્યાં કલમ 12(3) કેદને બદલે છ મહિના સુધી દીવાની જેલમાં અટકાયત મૂકે છે; Supreme Court Bar Association v. Union of India, (1998) 4 SCC 409 માં નોંધાયું છે તેમ, દંડ નિયમ છે અને કેદ અપવાદ. વ્યવહારમાં અદાલત પહેલાં નિશ્ચિત સમયમાં પાલનનો નિર્દેશ આપે છે.

બાંયધરીનો ભંગ

કલમ 2(b) નો બીજો ભાગ અદાલતને આપેલી બાંયધરીના જાણીજોઈને કરેલા ભંગને આવરી લે છે: કોઈ તારીખ સુધીમાં જગ્યા ખાલી કરવી, મિલકત તબદીલ ન કરવી, કોઈ રકમ જમા કરાવવી, યથાસ્થિતિ જાળવવી. અદાલત બાંયધરીના ભરોસે પગલાં લે છે, અને તેનો ભંગ એ ભરોસા પર જ ઘા કરે છે.

શેને બાંયધરી ગણાય

તિરસ્કાર કરનારે અદાલત સમક્ષ લેખિતમાં આપેલી, અથવા અદાલતે પોતાના આદેશમાં સામેલ કરેલી, સ્પષ્ટ બાંયધરી ન હોય તો, બાંયધરીની જાણીજોઈને અવજ્ઞાનો પ્રશ્ન જ ઊભો થતો નથી (Babu Ram Gupta v. Sudhir Bhasin, (1980) 3 SCC 47). ખાનગી સમાધાનની કોઈ શરત પોતે જ અદાલતને આપેલી બાંયધરી નથી.

આદેશમાં નોંધાયેલી સંમતિની શરતો

જ્યાં સંમતિની શરતો અદાલતના આદેશનો ભાગ બનાવાઈ હોય, ત્યાં તેમનો જાણીજોઈને કરેલો ભંગ કલમ 2(b) ના પહેલા ભાગ હેઠળ આદેશની જ અવજ્ઞા છે, અને હુકમનામું બજવણીપાત્ર છે એ હકીકતથી તિરસ્કારનું અધિકારક્ષેત્ર છીનવાઈ જતું નથી (Rama Narang v. Ramesh Narang, (2006) 11 SCC 114). પણ જ્યાં હુકમનામાનો ભાગ બનતી બાંયધરી પર દાવાનો નિકાલ થયો હોય, ત્યાં ભંગ સામાન્ય રીતે ઑર્ડર XXI નિયમ 32 હેઠળ બજવણીમાં સંભાળાય છે (Kanwar Singh Saini v. High Court of Delhi, (2012) 4 SCC 307). તેથી રસ્તો પસંદ કરવા પહેલાં ઑર્ડર શીટ અને હુકમનામું વંચાય છે.

કંપનીઓની બાંયધરી

જ્યાં કોઈ કંપની બાંયધરી અંગે તિરસ્કાર માટે દોષિત હોય, ત્યાં તે સમયે કંપનીના ધંધાનો હવાલો સંભાળતી અને તે માટે કંપનીને જવાબદાર દરેક વ્યક્તિ પણ દોષિત ગણાય છે, અને અદાલતની રજાથી તેને દીવાની જેલમાં અટકાયતમાં રાખી શકાય, સિવાય કે તે વ્યક્તિ સાબિત કરે કે તિરસ્કાર તેની જાણ વગર થયો હતો અથવા તે રોકવા તેણે પૂરી તકેદારી રાખી હતી (કલમ 12(4)). જેની સંમતિ, મિલીભગત કે બેદરકારીથી તે થયો હોય એવા ડિરેક્ટર, મેનેજર, સેક્રેટરી કે બીજા અધિકારી પણ દોષિત ગણાય છે (કલમ 12(5)). "કંપની" માં પેઢીનો સમાવેશ થાય છે, અને ભાગીદાર ડિરેક્ટર ગણાય છે.

બાંયધરી ફક્ત તેનું પાલન થઈ શકે તેમ છે એ ચકાસ્યા પછી, ચોક્કસ શબ્દોમાં, આપવી જોઈએ; પાલન અશક્ય બને તો તારીખ પહેલાં મુક્તિ કે મુદત વધારો માગવો જોઈએ.

જાહેર સત્તામંડળો સામે તિરસ્કાર

તિરસ્કારની અરજીઓ ઘણી વાર સરકારી વિભાગો અને જાહેર સંસ્થાઓ સામેની રિટ અરજીઓમાંના આદેશોમાંથી ઊભી થાય છે: રજૂઆત પર નિર્ણય લેવો, લેણાં ચૂકવવાં, અથવા બઢતી કે પેન્શન આપવું. આદેશનો અમલ કરવા માટે જવાબદાર અધિકારીઓ તેનાથી બંધાયેલા છે.

સુપ્રીમ કોર્ટની માનક કાર્યપદ્ધતિ

03/01/2024 ના રોજ નક્કી થયેલા State of Uttar Pradesh v. Association of Retired Supreme Court and High Court Judges at Allahabad, 2024 INSC 4 માં સુપ્રીમ કોર્ટે સરકારી અધિકારીઓની રૂબરૂ હાજરી અંગે માનક કાર્યપદ્ધતિ (standard operating procedure) ઠરાવી, જે તિરસ્કારની કાર્યવાહીને સ્પષ્ટ રીતે આવરી લે છે. તેના મુખ્ય મુદ્દા આ છે:

ત્યાર પછી દિલ્હી હાઈકોર્ટે 26/12/2025 ના અદાલતી કાર્યવાહીમાં સરકારી અધિકારીઓની રૂબરૂ હાજરી અંગેના નિયમો, 2025 (Personal Appearance of Government Officials in Court Proceedings Rules, 2025) જાહેર કર્યા છે, જે હાઈકોર્ટ અને તેના તાબાની જિલ્લા અદાલતો અને ટ્રિબ્યુનલોને, તિરસ્કારની કાર્યવાહી સહિત, લાગુ પડે છે. અહેવાલ મુજબ, તે વીડિયો કોન્ફરન્સિંગને પહેલો વિકલ્પ ગણે છે, રૂબરૂ હાજરીનો નિર્દેશ આપવા માટે કારણો આપવાનું ફરજિયાત કરે છે, અને પાલન માટે વાજબી સમયમર્યાદાની જોગવાઈ કરે છે.

વ્યવહારુ મુદ્દા

પાલનનાં સોગંદનામાં અને નિવારણ

નોટિસ નીકળે ત્યારે અદાલતનો પહેલો પ્રશ્ન સામાન્ય રીતે એ હોય છે કે હવે આદેશનું પાલન થયું છે કે નહીં. તેનો જવાબ પાલનના સોગંદનામામાં અપાય છે.

પાલનના સોગંદનામામાં શું હોય છે

તે અંગત જાણકારી ધરાવતી વ્યક્તિએ સોગંદ પર કરવું જોઈએ અને આદેશની ફરી દલીલ કરવી ન જોઈએ, કારણ કે આદેશે જે નક્કી કર્યું તે તિરસ્કાર અદાલત ફરી ખોલતી નથી (Sudhir Vasudeva v. M. George Ravishekaran, (2014) 3 SCC 373).

નિવારણ અને કાર્યવાહીનો અંત

નિવારણ એટલે અવજ્ઞાને સુધારી લેવી, સામાન્ય રીતે પૂરેપૂરું પાલન કરીને. પાલન થાય ત્યાં અદાલત સામાન્ય રીતે કાર્યવાહી બંધ કરે છે, ક્યારેક ખર્ચ સાથે (દિલ્હીના નિયમોનો નિયમ 15(8)). અપીલમાં, કલમ 19(2)(c) તિરસ્કારનું નિવારણ ન થયું હોય તો પણ અપીલ સાંભળવાની છૂટ આપે છે. નિયમ 10(4) હેઠળ હાઈકોર્ટ રૂબરૂ હાજરીમાંથી મુક્તિ આપી વકીલ મારફતે હાજરીની છૂટ આપી શકે, અને જેની સામે કાર્યવાહી થાય તે દરેક વ્યક્તિ પોતાની પસંદગીના એડવોકેટ મારફતે બચાવ કરી શકે (નિયમ 15(1)).

પાલન કરવાની સાચી અશક્તિ જાણીજોઈને કરેલી અવજ્ઞા નથી (Ram Kishan v. Tarun Bajaj, (2014) 16 SCC 204), પણ તે સામગ્રી સાથે બતાવવી પડે, આદર્શ રીતે ફેરફાર કે વધુ સમય માટેની વહેલી અરજી દ્વારા.

આક્ષેપિત તિરસ્કાર કરનારનો બચાવ

જેના પર આરોપ છે તે વ્યક્તિ સોગંદનામા પર જવાબ દાખલ કરે છે. આરોપ વાજબી શંકાથી પર સાબિત થવો જોઈએ, તેથી બચાવ દરેક તત્ત્વની તપાસ કરે છે.

પાલન, અથવા તેનું વિશ્વસનીય સમયપત્રક, બતાવતો જવાબ સામાન્ય રીતે દલીલ કરતાં વધુ વજન ધરાવે છે. જે પ્રતિવાદીને આદેશ ખોટો લાગતો હોય તેણે મૂળ કાર્યવાહીમાં અપીલ કે રિવ્યૂ માગવો જોઈએ. હકીકતો પરનો બચાવ અને કોઈ પણ વિલંબ માટે બિનશરતી માફી એકબીજાથી વિરોધી નથી.

માફી

કલમ 12(1) નો પરંતુક અદાલતને સંતોષ થાય તેવી માફી મગાય તો આરોપીને મુક્ત કરવાની, અથવા સજા માફ કરવાની, છૂટ આપે છે; સ્પષ્ટીકરણ ઉમેરે છે કે માફી પ્રામાણિકપણે મગાઈ હોય તો ફક્ત એટલા માટે નકારાશે નહીં કે તે શરતી કે મર્યાદિત છે.

માફીની સચ્ચાઈ તોળવામાં આવે છે. L.D. Jaikwal v. State of U.P., (1984) 3 SCC 405 માં સુપ્રીમ કોર્ટે "કાગળ પરની" માફી નકારી, એમ નોંધીને કે દિલગીરી કહેવી એક વાત છે અને દિલગીરી અનુભવવી બીજી વાત, અને આવી માફી નિયમ તરીકે સ્વીકારવી એ અદાલતોની બદનામી કરવાના પરવાના બરાબર થશે. વ્યવહારમાં જવાબદાર વ્યક્તિએ માફી વહેલી, બિનશરતી અને સોગંદનામા પર આપવી જોઈએ, અને દીવાની તિરસ્કારમાં તે પાલન સાથે આવવી જોઈએ, કારણ કે ફક્ત માફીથી આદેશની અવજ્ઞા ચાલુ જ રહે છે. તે બચાવ નથી; તે સ્વીકારવી કે નહીં તે અદાલતનો નિર્ણય રહે છે.

મુદત (કલમ 20)

કલમ 20 ઠરાવે છે કે તિરસ્કાર થયો હોવાનો આક્ષેપ હોય તે તારીખથી એક વર્ષ પૂરું થયા પછી કોઈ પણ અદાલત, પોતાની મેળે કે અન્યથા, તિરસ્કારની કોઈ કાર્યવાહી શરૂ કરશે નહીં. દિલ્હીના નિયમો નિયમ 5(2) ના પરંતુકમાં આ પ્રતિબંધ ફરી કહે છે.

કાર્યવાહી ક્યારે શરૂ થયેલી ગણાય

Pallav Sheth v. Custodian, (2001) 7 SCC 549 માં સુપ્રીમ કોર્ટે ઠરાવ્યું કે અરજી કરાય ત્યારે તિરસ્કારની કાર્યવાહી શરૂ થયેલી ગણાય. વર્ષની અંદર દાખલ થયેલી પક્ષકારની અરજી, નોટિસ પછીથી નીકળે તો પણ, સમયસર છે.

વર્ષની ગણતરી

ગણતરીના નિયમો, એક ઉદાહરણ, અને ચાલુ રહેતી અવજ્ઞા અંગેની સ્થિતિ અદાલતના તિરસ્કાર અધિનિયમની મુદત અંગેના પાના પર છે.

કલમ 19 હેઠળ અપીલ

કલમ 19(1) તિરસ્કાર બદલ સજા કરવાના અધિકારક્ષેત્રના ઉપયોગમાં હાઈકોર્ટના કોઈ પણ આદેશ કે નિર્ણય સામે હક તરીકે અપીલ આપે છે: એકલ ન્યાયાધીશના આદેશ સામે ઓછામાં ઓછા બે ન્યાયાધીશોની બેન્ચમાં, અને બેન્ચના આદેશ સામે સુપ્રીમ કોર્ટમાં. અપીલ આદેશની તારીખથી હાઈકોર્ટની બેન્ચમાં 30 દિવસમાં, અને સુપ્રીમ કોર્ટમાં 60 દિવસમાં દાખલ થાય છે (કલમ 19(4)).

કયા આદેશો સામે અપીલ થઈ શકે

અપીલ ફક્ત સજા કરતા આદેશ સામે જ થાય છે. કાર્યવાહી શરૂ કરવાની ના પાડતા, શરૂ કરતા, પડતી મૂકતા, અથવા પ્રતિવાદીને નિર્દોષ છોડતા આદેશો કલમ 19 હેઠળ અપીલપાત્ર નથી, જોકે ખાસ સંજોગોમાં અનુચ્છેદ 136 હેઠળ તેમને પડકારી શકાય. તિરસ્કારની કાર્યવાહીમાં ગુણદોષ પર અપાયેલા નિર્દેશો, સજાના આદેશ સાથે આનુષંગિક કે અવિભાજ્ય રીતે જોડાયેલા ન હોય તો, કલમ 19 હેઠળ અપીલપાત્ર નથી; જ્યાં જોગવાઈ હોય ત્યાં અદાલતની અંદરની અપીલ દ્વારા, અથવા અનુચ્છેદ 136 હેઠળ, તેમને પડકારી શકાય (Midnapore Peoples' Coop. Bank Ltd. v. Chunilal Nanda, (2006) 5 SCC 399).

અપીલ પડતર હોય ત્યારે

અપીલ અદાલત સજા મોકૂફ રાખી શકે, જામીન આપી શકે, અને તિરસ્કારનું નિવારણ ન થયું હોય તો પણ અપીલ સાંભળી શકે (કલમ 19(2)); અપીલ કરવાનો ઇરાદો હોય ત્યાં હાઈકોર્ટ પણ એમ કરી શકે (કલમ 19(3)). દિલ્હીમાં અપીલો હાઈકોર્ટ નિયમો અને આદેશો (High Court Rules and Orders) ના ખંડ V ના પ્રકરણ 1-A(a) અને 2-C હેઠળ દાખલ થાય છે, અને તિરસ્કાર કરનારના અપીલ મેમોરેન્ડમ પર કોઈ કોર્ટ ફી ચૂકવવાની નથી (નિયમ 14).

લોકો પૂછે છે તે પ્રશ્નો

અદાલતનો દીવાની તિરસ્કાર એટલે શું?

અદાલતના તિરસ્કાર અધિનિયમ, 1971 (Contempt of Courts Act, 1971) ની કલમ 2(b) ની વ્યાખ્યા મુજબ, દીવાની તિરસ્કાર એટલે અદાલતના ચુકાદા, હુકમનામા, નિર્દેશ, આદેશ, રિટ કે અન્ય પ્રક્રિયાની જાણીજોઈને કરેલી અવજ્ઞા, અથવા અદાલતને આપેલી બાંયધરીનો જાણીજોઈને કરેલો ભંગ. અવજ્ઞા જાણીજોઈને થયેલી હોવી જોઈએ: જાણકારી સાથે, ઇરાદાપૂર્વક અને સમજીવિચારીને. ભૂલ, અસ્પષ્ટ આદેશની સાચી ગેરસમજ, અથવા પાલન કરવાની વાસ્તવિક અશક્તિ દીવાની તિરસ્કાર નથી. કાર્યવાહી અર્ધ-ફોજદારી હોવાથી, અરજદારે જાણીજોઈને કરેલી અવજ્ઞા વાજબી શંકાથી પર સાબિત કરવી પડે.

દિલ્હી હાઈકોર્ટમાં તિરસ્કારની અરજી કેવી રીતે દાખલ કરું?

અરજી અદાલતના તિરસ્કાર (દિલ્હી હાઈકોર્ટ) નિયમો, 2025 (Contempt of Courts (Delhi High Court) Rules, 2025) હેઠળ ઈ-ફાઇલ થાય છે. તેમાં જેના પર આરોપ છે તે વ્યક્તિનું નામ, જેની અવજ્ઞા થઈ તે આદેશ, અવજ્ઞાની તારીખો અને વિગતો, અને એ જ હકીકતો પર અગાઉ થયેલી કોઈ અરજી જણાવાય છે, અને તે ચકાસાયેલી હોય છે તથા આધાર રખાયેલા દસ્તાવેજો સાથે સોગંદનામાથી સમર્થિત હોય છે. કોઈ કોર્ટ ફી કે પ્રોસેસ ફી ચૂકવવાની નથી. તે રોસ્ટર મુજબ એકલ ન્યાયાધીશ સમક્ષ લિસ્ટ થાય છે; હજી પડતર હોય એવી બાબતમાંથી ઊભી થતી અરજી એ બાબત જે બેન્ચ સમક્ષ પડતર હોય ત્યાં લિસ્ટ થાય છે. પ્રતિવાદી સરકાર હોય ત્યાં કેસના શીર્ષકમાં અધિકારીનું નામ હોદ્દા મુજબ આપવું પડે.

તિરસ્કારની અરજી દાખલ કરવાની સમયમર્યાદા શું છે?

તિરસ્કાર થયો હોવાનો આક્ષેપ હોય તે તારીખથી એક વર્ષ (કલમ 20). જ્યાં આદેશે પાલન માટે સમય નક્કી કર્યો હોય, ત્યાં વર્ષ સામાન્ય રીતે એ સમય પાલન વગર પૂરો થયો તે દિવસથી ગણાય છે. સુપ્રીમ કોર્ટે ઠરાવ્યું છે કે પક્ષકારની અરજી વર્ષની અંદર દાખલ થઈ હોય તો, નોટિસ પછીથી નીકળે તો પણ, તે સમયસર છે. વિલંબ માફ કરવાની કોઈ જોગવાઈ નથી, તેથી શરૂઆતમાં જ તારીખ ગણી લેવી જોઈએ અને વર્ષ પૂરું થાય તેના ઘણા પહેલાં અરજી દાખલ કરવી જોઈએ.

દીવાની તિરસ્કાર બદલ કઈ સજા થઈ શકે?

અદાલતના તિરસ્કાર અધિનિયમ, 1971 ની કલમ 12(1) છ મહિના સુધીની સાદી કેદ, રૂ. 2,000 સુધીનો દંડ, અથવા બંનેની છૂટ આપે છે, અને કલમ 12(2) એથી વધુ સજાની મનાઈ કરે છે. દીવાની તિરસ્કારમાં, જ્યાં દંડથી ન્યાયનો હેતુ સરે તેમ ન હોય, ત્યાં કલમ 12(3) કેદને બદલે છ મહિના સુધી દીવાની જેલમાં અટકાયતની જોગવાઈ કરે છે. દંડ નિયમ છે અને અટકાયત અપવાદ. વ્યવહારમાં અદાલત સામાન્ય રીતે પહેલાં પાલનનો નિર્દેશ આપે છે, અને સામા પક્ષને ખર્ચ અપાવી શકાય.

અદાલતના આદેશનું પાલન ન કરવા બદલ સરકારી અધિકારીને સજા થઈ શકે?

હા. પોતાના વિભાગ સામેના આદેશનો અમલ કરવા માટે જવાબદાર અધિકારીઓ તેનાથી બંધાયેલા છે અને જાણીજોઈને કરેલી અવજ્ઞા બદલ તેમની સામે કાર્યવાહી થઈ શકે. સુપ્રીમ કોર્ટની 03/01/2024 ની માનક કાર્યપદ્ધતિ (standard operating procedure) હેઠળ, અદાલતોએ સામાન્ય રીતે પહેલાં ખુલાસો માગતી નોટિસ આપવી જોઈએ, પાલન માટે વાજબી સમય આપવો જોઈએ, અને હાજરી જરૂરી હોય ત્યાં પહેલા વિકલ્પ તરીકે વીડિયો કોન્ફરન્સ દ્વારા હાજરીની છૂટ આપવી જોઈએ. દિલ્હી હાઈકોર્ટના અદાલતી કાર્યવાહીમાં સરકારી અધિકારીઓની રૂબરૂ હાજરી અંગેના નિયમો, 2025 (Personal Appearance of Government Officials in Court Proceedings Rules, 2025) પણ એ જ અભિગમ અપનાવે છે. જે સત્તામંડળને વધુ સમય જોઈતો હોય તેણે સમયમર્યાદા પહેલાં મુદત વધારવા અરજી કરવી જોઈએ.

અદાલતને આપેલી બાંયધરી તોડવી તિરસ્કાર છે?

અદાલતને આપેલી બાંયધરીનો જાણીજોઈને કરેલો ભંગ કલમ 2(b) ના બીજા ભાગ હેઠળ દીવાની તિરસ્કાર છે. બાંયધરી અદાલતને, સ્પષ્ટ રીતે, લેખિતમાં અથવા અદાલતના આદેશમાં નોંધાયેલી હોવી જોઈએ; ખાનગી સમાધાનની કોઈ શરત પોતે જ બાંયધરી નથી. જ્યાં સંમતિની શરતો અદાલતના આદેશનો ભાગ બનાવાઈ હોય, ત્યાં તેમનો જાણીજોઈને કરેલો ભંગ આદેશની અવજ્ઞા છે. જ્યાં હુકમનામાનો ભાગ બનેલી બાંયધરી પર દાવો હુકમનામાથી નક્કી થયો હોય, ત્યાં ઉપાય સામાન્ય રીતે તિરસ્કાર નહીં, પણ હુકમનામાની બજવણી (execution) છે.

હુકમનામાનો અમલ કરાવવા હું તિરસ્કારનો ઉપયોગ કરી શકું?

સામાન્ય રીતે નહીં. સુપ્રીમ કોર્ટે ઠરાવ્યું છે કે તિરસ્કાર બજવણીનો વિકલ્પ નથી, અને જ્યાં દીવાની દાવો અંતિમ હુકમનામામાં પૂરો થયો હોય, ત્યાં અપવાદરૂપ સંજોગો સિવાય ઉપાય તિરસ્કારમાં નહીં, પણ દીવાની કાર્યરીતિ સંહિતા (Code of Civil Procedure) હેઠળ બજવણીમાં છે. પડતર દાવામાં વચગાળાના મનાઈહુકમની અવજ્ઞા સામાન્ય રીતે એ જ દાવામાં ઑર્ડર XXXIX નિયમ 2A હેઠળની અરજીથી સંભાળાય છે. જ્યાં આ રસ્તા બંધબેસતા ન હોય ત્યાં, સૌથી વધુ તો રિટ અરજીઓમાંના આદેશોમાં, અદાલતના આદેશની જાણીજોઈને કરેલી અવજ્ઞા માટે તિરસ્કાર ઉપાય છે.

માફી માગવાથી તિરસ્કારનો કેસ પૂરો થઈ જશે?

થઈ શકે, પણ તે બચાવ નથી. અદાલતને સંતોષ થાય તેવી માફી મગાય તો અદાલત તિરસ્કાર કરનારને મુક્ત કરી શકે કે સજા માફ કરી શકે, અને પ્રામાણિક (bona fide) માફી ફક્ત એટલા માટે નકારી ન શકાય કે તે શરતી કે મર્યાદિત છે. સજામાંથી બચવા માટે અપાયેલી ફક્ત કાગળ પરના શબ્દો જેવી માફી સુપ્રીમ કોર્ટે નકારી છે. દીવાની તિરસ્કારમાં આદેશના પાલન વગર માફી ભાગ્યે જ પૂરતી હોય છે. જવાબદાર વ્યક્તિએ તે વહેલી, બિનશરતી અને સોગંદનામા પર આપવી જોઈએ.

પાલનના સોગંદનામામાં શું હોવું જોઈએ?

તેમાં આદેશે શું જરૂરી ઠરાવ્યું હતું તે ટાંકવું જોઈએ, પછી લેવાયેલું દરેક પગલું તારીખના ક્રમમાં, તે સાબિત કરતી નોંધો, મંજૂરીઓ, પત્રો, ચુકવણીઓ કે આદેશોની નકલો સાથે, અને લેવાયેલું અંતિમ પગલું જણાવવું જોઈએ. પાલન અધૂરું હોય ત્યાં તેનું કારણ સમજાવવું જોઈએ અને પૂરું કરવાની વાસ્તવિક તારીખ આપવી જોઈએ. તે અંગત જાણકારી ધરાવતા અધિકારી કે ડિરેક્ટરે સોગંદ પર કરવું જોઈએ, મૂળ આદેશના ગુણદોષની દલીલ ટાળવી જોઈએ, અને કોઈ પણ વિલંબ માટે બિનશરતી માફી સામેલ કરવી જોઈએ. સ્પષ્ટ પાલન સોગંદનામું ઘણી વાર એ જ બાબત હોય છે જેનાથી અદાલત કાર્યવાહી બંધ કરે છે.

તિરસ્કારના આદેશ સામે હું અપીલ કરી શકું?

કલમ 19 હેઠળ હક તરીકે અપીલ ફક્ત તિરસ્કાર બદલ સજા કરતા આદેશ સામે જ થાય છે: આદેશની તારીખથી 30 દિવસમાં એકલ ન્યાયાધીશના આદેશ સામે ખંડપીઠમાં, અને 60 દિવસમાં ખંડપીઠના આદેશ સામે સુપ્રીમ કોર્ટમાં. અપીલ પડતર હોય ત્યારે સજા મોકૂફ રાખી શકાય અને અપીલ કરનારને જામીન પર છોડી શકાય. તિરસ્કારની કાર્યવાહી શરૂ કરવાની ના પાડતો કે તે પડતી મૂકતો આદેશ કલમ 19 હેઠળ અપીલપાત્ર નથી, જોકે ખાસ સંજોગોમાં અનુચ્છેદ 136 હેઠળ તેને પડકારી શકાય. દિલ્હી હાઈકોર્ટમાં તિરસ્કાર કરનારની અપીલ પર કોઈ કોર્ટ ફી ચૂકવવાની નથી.

આદેશ અસ્પષ્ટ હોય કે તેનું પાલન અશક્ય હોય તો શું?

જે આદેશના વાજબી રીતે બે અર્થ થઈ શકે, તેમાં એક વાજબી અર્થ મુજબ ચાલનાર પક્ષ સામે જાણીજોઈને કરેલી અવજ્ઞાનું તારણ ટકતું નથી, અને પાલન કરવાની સાચી અશક્તિ જાણીજોઈને નથી. પણ બેમાંથી એક પણ મુદ્દો તિરસ્કારની સુનાવણીની દલીલ માટે છોડી દેવો ન જોઈએ. મુશ્કેલી જાણમાં આવે કે તરત, સમસ્યા બતાવતા દસ્તાવેજો સાથે, આદેશ કરનાર અદાલત પાસે સ્પષ્ટતા, ફેરફાર કે વધુ સમય માટે અરજી કરવી એ વધુ સારો રસ્તો છે. સ્ટે મળ્યો ન હોય તો આદેશ સામેની અપીલથી પાલનની ફરજ મોકૂફ થતી નથી.

આ જવાબો શૈક્ષણિક સારાંશ છે; તે કોઈ પણ વ્યક્તિગત બાબત અંગેની કાનૂની સલાહ નથી.

કામ સોંપવું

ગંભીર પ્રશ્ન માટે કાગળો પૂરેપૂરા વંચાય તે જરૂરી છે.

રૂબરૂ મુલાકાત (કોન્ફરન્સ) અગાઉથી સમય લઈને G-46, Basement, Greater Kailash III, New Delhi ખાતે થાય છે. પત્રવ્યવહાર પ્રિન્સિપાલ પોતે વાંચે છે.

અસ્વીકરણ આ પાનું એ ક્ષેત્રોનું વર્ણન કરે છે જેમાં ઑફિસ કામ સ્વીકારે છે; તે માહિતી માટે છે, બાર કાઉન્સિલ ઑફ ઇન્ડિયાના નિયમો (Bar Council of India Rules) ના પ્રકરણ II, ભાગ VI, નિયમ 36 ના પાલનમાં પ્રસિદ્ધ કરાયું છે, અને તે જાહેરાત કે કામ મેળવવાનો પ્રયાસ નથી. અહીંનું કશું કાનૂની સલાહ નથી, અને તે વાંચવાથી વકીલ અને અસીલનો કોઈ સંબંધ ઊભો થતો નથી.

આ પાનું Lokesh Bhardwaj Law Offices ના કામ વિશે, બાર કાઉન્સિલ ઑફ ઇન્ડિયાના નિયમો (Bar Council of India Rules) હેઠળ માન્ય હોય તે રીતે, સામાન્ય માહિતી આપે છે. તે કાનૂની સલાહ નથી, અને તે વકીલ અને અસીલનો સંબંધ ઊભો કરતું નથી. LBLO કોઈ બાબતમાં ફક્ત લેખિતમાં નક્કી થયેલી નિમણૂક (engagement) પર જ કામ કરે છે.

16/11/2026 ના રોજનો કાયદો દર્શાવ્યો છે.

WhatsApp