અદાલતનો તિરસ્કાર
દીવાની અને ફોજદારી તિરસ્કાર, અરજી લાવનારાઓ માટે અને જેમણે તેનો જવાબ આપવો પડે તેમના માટે.
અદાલતનો આદેશ પાળવા માટે હોય છે, અને તિરસ્કારનો કાયદો એ સાધન છે જેનાથી અદાલતો તે પાલન કરાવે છે અને ન્યાયના વહીવટનું રક્ષણ કરે છે. Lokesh Bhardwaj Law Offices (LBLO) તિરસ્કારની કાર્યવાહીમાં બંને બાજુ કામ કરે છે: એવા પક્ષકારો માટે જેમના આદેશોનું પાલન થયું નથી, અને એવી વ્યક્તિઓ, અધિકારીઓ અને જાહેર સત્તામંડળો માટે જેમને કથિત અવજ્ઞા કે ન્યાયમાં દખલ કરતા ગણાતા નિવેદનનો ખુલાસો આપવા બોલાવાયા હોય. આ કામ મુખ્યત્વે દિલ્હી હાઈકોર્ટ સમક્ષ ચાલે છે, અને અપીલો તેની ખંડપીઠો તથા ભારતની સુપ્રીમ કોર્ટ સમક્ષ.
આ સત્તા કાયદાકીય બનતાં પહેલાં બંધારણીય છે. ભારતના બંધારણનો અનુચ્છેદ 129 સુપ્રીમ કોર્ટને, અને અનુચ્છેદ 215 દરેક હાઈકોર્ટને, કોર્ટ ઑફ રેકોર્ડ બનાવે છે, જેની પાસે આવી અદાલતની બધી સત્તાઓ છે, પોતાના તિરસ્કાર બદલ સજા કરવાની સત્તા સહિત. અદાલતના તિરસ્કાર અધિનિયમ, 1971 (Contempt of Courts Act, 1971) ગુનાની વ્યાખ્યા કરે છે, બચાવ જણાવે છે, સજાની મર્યાદા બાંધે છે અને કાર્યપદ્ધતિ નક્કી કરે છે, અને કલમ 10 હાઈકોર્ટને તેની તાબાની અદાલતોના તિરસ્કાર અંગે એ જ સત્તા આપે છે. દિલ્હી હાઈકોર્ટમાં કાર્યવાહીનું નિયમન અદાલતના તિરસ્કાર (દિલ્હી હાઈકોર્ટ) નિયમો, 2025 (Contempt of Courts (Delhi High Court) Rules, 2025) થી થાય છે, જે 25/02/2025 ના રોજ જાહેર કરાયા.
ઑફિસ કયાં કામ હાથ પર લે છે
- જાણીજોઈને કરેલી અવજ્ઞા માટે દીવાની તિરસ્કારની અરજીઓ
- અદાલતને આપેલી બાંયધરીનો ભંગ
- તિરસ્કારના આક્ષેપનો સામનો કરનારાઓનો બચાવ
- જાહેર સત્તામંડળો સામે તિરસ્કારની કાર્યવાહી
- પાલનનાં સોગંદનામાં અને તિરસ્કારનું નિવારણ
- ફોજદારી તિરસ્કાર: અદાલતની બદનામી અને દખલ
- લૉ ઑફિસરની સંમતિ માટેની અરજીઓ
- તાબાની અદાલતોનો તિરસ્કાર અને રેફરન્સ
- અદાલત સમક્ષ માફી અને બાંયધરી
- બચાવ તરીકે સત્ય અને વાજબી ટિપ્પણી
- 1971 ના અધિનિયમની કલમ 19 હેઠળ અપીલ
- સુપ્રીમ કોર્ટનું તિરસ્કાર અધિકારક્ષેત્ર
કામ કેવી રીતે ચલાવાય છે
દીવાની તિરસ્કારની અરજી એટલી જ મજબૂત હોય છે જેટલો તેના પાયામાં રહેલો આદેશ. કંઈ પણ દાખલ કરતાં પહેલાં, LBLO આદેશ ખરેખર શું નિર્દેશ આપે છે તે વાંચે છે, તે પ્રતિવાદીને ક્યારે બજાવાયો અથવા તેની જાણમાં ક્યારે આવ્યો તે નક્કી કરે છે, અને પાલન ન થયું હોવાનું અને તે જાણીજોઈને થયું હોવાનું બતાવતો પત્રવ્યવહાર એકઠો કરે છે, કારણ કે પાલન કરવાની ખરી અશક્તિ, અથવા જેના વાજબી રીતે બે અર્થ થઈ શકે તેવો આદેશ, સામાન્ય રીતે તિરસ્કાર નથી. કલમ 20 માંની એક વર્ષની મર્યાદા શરૂઆતમાં જ ગણી લેવાય છે. દિલ્હી હાઈકોર્ટમાં અરજી આદેશ, તેની જાણ કરાયાનો પુરાવો, પાલનની માગણી કરતી નોટિસ અને ચૂકના રેકોર્ડ સાથે દાખલ થાય છે; સુધારેલા 2025 ના નિયમો હેઠળ, પડતર બાબતમાંથી ઊભી થતી દીવાની તિરસ્કારની અરજી તે બાબત સાંભળતી બેન્ચ સમક્ષ મુકાય છે. જ્યાં ઑફિસ પ્રતિવાદી વતી કામ કરે છે, ત્યાં પ્રશ્નો એ હોય છે કે આદેશ સ્પષ્ટ હતો કે કેમ, તેની જાણ હતી કે કેમ, પાલન શક્ય હતું કે કેમ, અને કોઈ વિલંબનો ખુલાસો આપી શકાય કે કેમ. પાલન બતાવતો, અથવા પાલન માટે વિશ્વાસપાત્ર સમયપત્રક આપતો, સોગંદનામા પરનો જવાબ સામાન્ય રીતે દલીલ કરતાં વધુ વજન ધરાવે છે. ફોજદારી તિરસ્કાર અર્ધ-ફોજદારી છે, અને આરોપ કડક રીતે સાબિત કરવો જ પડે.
વારંવાર પુછાતા પ્રશ્નો
દીવાની તિરસ્કાર અને ફોજદારી તિરસ્કાર વચ્ચે શું ફરક છે?
અદાલતના તિરસ્કાર અધિનિયમ, 1971 (Contempt of Courts Act, 1971) ની કલમ 2(b) દીવાની તિરસ્કારની વ્યાખ્યા આ રીતે કરે છે: અદાલતના કોઈ પણ ચુકાદા, હુકમનામા, નિર્દેશ, આદેશ, રિટ કે અન્ય પ્રોસેસની જાણીજોઈને અવજ્ઞા, અથવા અદાલતને આપેલી બાંયધરીનો જાણીજોઈને ભંગ. કલમ 2(c) ફોજદારી તિરસ્કારની વ્યાખ્યા આ રીતે કરે છે: એવી કોઈ બાબતનું પ્રકાશન, અથવા એવું કોઈ કૃત્ય, જે અદાલતને બદનામ કરે કે તેની સત્તાને નીચી પાડે, ન્યાયિક કાર્યવાહીના યોગ્ય ક્રમને નુકસાન કરે કે તેમાં દખલ કરે, અથવા બીજી કોઈ પણ રીતે ન્યાયના વહીવટમાં અવરોધ ઊભો કરે. દીવાની તિરસ્કાર પક્ષકારના અધિકારોનું રક્ષણ કરે છે; ફોજદારી તિરસ્કાર અદાલતની પોતાની સત્તાનું રક્ષણ કરે છે.
તિરસ્કાર બદલ અદાલત કઈ સજા કરી શકે?
અદાલતના તિરસ્કાર અધિનિયમ, 1971 ની કલમ 12(1) હેઠળ તિરસ્કાર બદલ છ મહિના સુધીની સાદી કેદ, રૂ. 2,000 સુધીનો દંડ, અથવા બંને સજા થઈ શકે છે. કલમ 12(2) કોઈ પણ અદાલતને તેનાથી વધુ સજા કરતાં રોકે છે. દીવાની તિરસ્કારમાં, જ્યાં દંડથી ન્યાયનો હેતુ સરે તેમ ન હોય, ત્યાં કલમ 12(3) અદાલતને તેના બદલે છ મહિના સુધી દીવાની જેલમાં અટકાયતનો આદેશ કરવાની છૂટ આપે છે. કલમ 13(a) ઉમેરે છે કે તિરસ્કાર ન્યાયના યોગ્ય ક્રમમાં નોંધપાત્ર દખલ કરે, અથવા નોંધપાત્ર દખલ કરે તેવું વલણ ધરાવે, તે સિવાય કોઈ સજા કરી શકાતી નથી. અદાલતો સામાન્ય રીતે મૂળ આદેશનું પાલન કરવાનો નિર્દેશ પણ આપે છે.
તિરસ્કારની અરજી દાખલ કરવા માટે કોઈ સમયમર્યાદા છે?
હા. અદાલતના તિરસ્કાર અધિનિયમ, 1971 ની કલમ 20 કોઈ પણ અદાલતને, તિરસ્કાર થયો હોવાનો આક્ષેપ હોય તે તારીખથી એક વર્ષ પછી, પોતાની મેળે કે અન્યથા, તિરસ્કારની કાર્યવાહી શરૂ કરતાં રોકે છે. સુપ્રીમ કોર્ટે આનો અર્થ એવો કર્યો છે કે અરજી તે વર્ષની અંદર દાખલ થવી જ જોઈએ, અને વિલંબ માફ કરવાની અરજી ટકી શકતી નથી. સલામત રસ્તો એ છે કે જે તારીખ સુધીમાં આદેશનું પાલન કરવાનું હતું તે તારીખથી વર્ષ ગણવું અને તે પૂરું થાય તેના ઘણા સમય પહેલાં અરજી દાખલ કરવી. અલગથી, કલમ 19 હેઠળની અપીલ હાઈકોર્ટની બેન્ચ સમક્ષ ત્રીસ દિવસમાં, અથવા સુપ્રીમ કોર્ટ સમક્ષ સાઠ દિવસમાં દાખલ કરવી જ પડે.
માફી માગવાથી મારી સામેની તિરસ્કારની કાર્યવાહી પૂરી થઈ જશે?
થઈ શકે, પણ તે બચાવ નથી. અદાલતના તિરસ્કાર અધિનિયમ, 1971 ની કલમ 12(1) નો પરંતુક અદાલતને, તેને સંતોષ થાય તેવી માફી મગાય તો, આરોપીને મુક્ત કરવાની અથવા સજા માફ કરવાની છૂટ આપે છે, અને સ્પષ્ટીકરણ જણાવે છે કે માફી સદ્ભાવથી મગાઈ હોય તો તે ફક્ત શરતી કે મર્યાદિત હોવાના કારણે નકારવી નહીં. સુપ્રીમ કોર્ટે વારંવાર ઠરાવ્યું છે કે માફી સાચા દિલની હોવી જોઈએ, અને સજાથી બચવા માટે મોડેથી મગાયેલી માફી નકારી શકાય છે. દીવાની તિરસ્કારમાં, આદેશનું પાલન પણ થઈ ગયું ન હોય ત્યાં સુધી માફી ભાગ્યે જ સ્વીકારાય છે.
હું પોતે કોઈની સામે ફોજદારી તિરસ્કારની કાર્યવાહી શરૂ કરી શકું?
એકલા પોતાની મેળે નહીં. અદાલતના તિરસ્કાર અધિનિયમ, 1971 ની કલમ 15(1) હેઠળ સુપ્રીમ કોર્ટ કે હાઈકોર્ટ પોતાની મેળે, એડવોકેટ જનરલની અરજી પર, અથવા એડવોકેટ જનરલની લેખિત સંમતિ સાથે બીજી કોઈ પણ વ્યક્તિની અરજી પર પગલાં લઈ શકે છે. દિલ્હી હાઈકોર્ટ માટે, કલમ 15(1)(c) કેન્દ્ર સરકારે જાહેરનામાથી નિર્દિષ્ટ કરેલા લૉ ઑફિસરની અરજીની, અથવા તે લૉ ઑફિસરની લેખિત સંમતિ સાથે બીજી કોઈ પણ વ્યક્તિની અરજીની પણ જોગવાઈ કરે છે. તાબાની અદાલતનો ફોજદારી તિરસ્કાર કલમ 15(2) હેઠળ તે અદાલતના રેફરન્સ પર અથવા લૉ ઑફિસરની અરજી પર હાઈકોર્ટમાં પહોંચે છે. કલમ 18 પ્રમાણે ફોજદારી તિરસ્કારની સુનાવણી ઓછામાં ઓછા બે ન્યાયાધીશોની બેન્ચે કરવી જ પડે.
તિરસ્કારની કાર્યવાહીમાં કયા બચાવ ઉપલબ્ધ છે?
અદાલતના તિરસ્કાર અધિનિયમ, 1971 કેટલાક બચાવ જણાવે છે. કલમ 3 નિર્દોષ પ્રકાશનનું રક્ષણ કરે છે, જ્યાં પ્રકાશક પાસે કાર્યવાહી પડતર હોવાનું માનવા માટે કોઈ વાજબી કારણ ન હતું. કલમ 4 ન્યાયિક કાર્યવાહીના વાજબી અને સચોટ અહેવાલનું રક્ષણ કરે છે, અને કલમ 5 જે કેસની સુનાવણી થઈને અંતિમ નિર્ણય આવી ગયો હોય તેના ગુણદોષ પરની વાજબી ટિપ્પણીનું રક્ષણ કરે છે. કલમ 6 તાબાની અદાલતના પ્રિસાઇડિંગ ઑફિસર વિશે ઉપલી અદાલતને સદ્ભાવથી કરેલી ફરિયાદનું રક્ષણ કરે છે, અને કલમ 7 ચેમ્બરમાં કે બંધ બારણે ચાલતી કાર્યવાહીના અહેવાલોને લાગુ પડે છે. કલમ 8 હાલના બીજા બચાવ જાળવી રાખે છે, અને કલમ 13(b) સત્યને બચાવ તરીકે માન્ય રાખે છે, જ્યાં તે જાહેર હિતમાં હોય અને વિનંતી સદ્ભાવથી કરાઈ હોય.
અદાલતના આદેશનો અમલ ન કરવા બદલ સરકારી અધિકારીને તિરસ્કાર માટે જવાબદાર ઠરાવી શકાય?
હા. અદાલતના તિરસ્કાર અધિનિયમ, 1971 ની કલમ 2(b) હેઠળનો દીવાની તિરસ્કાર આદેશથી બંધાયેલી દરેક વ્યક્તિને લાગુ પડે છે, જેમાં તેનો અમલ કરવા માટે જવાબદાર સરકારી વિભાગ કે જાહેર સત્તામંડળના અધિકારીઓ પણ આવે છે, અને હાઈકોર્ટ આ સત્તા બંધારણના અનુચ્છેદ 215 હેઠળ વાપરે છે. વહીવટી મુશ્કેલી કે ફાઇલો પડતર હોવાની રજૂઆતો જાણીજોઈને પાલન ન કરવાના બહાના તરીકે સામાન્ય રીતે સ્વીકારાતી નથી. જે સત્તામંડળ ખરેખર સમયસર પાલન કરી શકે તેમ ન હોય, તેણે સમયમર્યાદા પહેલાં અદાલતમાં સમય વધારવા કે આદેશમાં ફેરફાર માટે અરજી કરવી જોઈએ, અને આદેશ પર સ્ટે ન મળ્યો હોય ત્યાં સુધી અપીલ કરવાથી પાલનમાંથી મુક્તિ મળતી નથી. કલમ 16 ન્યાયાધીશો અને મેજિસ્ટ્રેટોને પણ એ જ રીતે તિરસ્કાર માટે જવાબદાર બનાવે છે.
તિરસ્કાર બદલ મને સજા કરતા આદેશ સામે હું અપીલ કરી શકું?
હા. અદાલતના તિરસ્કાર અધિનિયમ, 1971 ની કલમ 19 તિરસ્કાર બદલ સજા કરતા હાઈકોર્ટના આદેશ સામે હક તરીકે અપીલ આપે છે: એકલ ન્યાયાધીશના આદેશ સામે ઓછામાં ઓછા બે ન્યાયાધીશોની બેન્ચ સમક્ષ, અને બેન્ચના આદેશ સામે સુપ્રીમ કોર્ટ સમક્ષ. અપીલ હાઈકોર્ટની બેન્ચ સમક્ષ ત્રીસ દિવસમાં, અને સુપ્રીમ કોર્ટ સમક્ષ સાઠ દિવસમાં દાખલ કરવી જ પડે. અપીલ પડતર હોય ત્યાં સુધી અપીલ અદાલત સજા મોકૂફ રાખી શકે છે, અપીલ કરનારને જામીન પર છોડી શકે છે, અને તિરસ્કારનું નિવારણ (purge) ન થયું હોય તોપણ અપીલ સાંભળી શકે છે. સુપ્રીમ કોર્ટે ઠરાવ્યું છે કે અપીલ ફક્ત સજા કરતા આદેશ સામે થાય છે, કાર્યવાહી પડતી મૂકતા આદેશ સામે નહીં.
આ જવાબો શૈક્ષણિક સારાંશ છે; તે કોઈ પણ વ્યક્તિગત બાબત અંગેની કાનૂની સલાહ નથી.
ગંભીર પ્રશ્ન માટે કાગળો પૂરેપૂરા વંચાય તે જરૂરી છે.
રૂબરૂ મુલાકાત (કોન્ફરન્સ) અગાઉથી સમય લઈને G-46, Basement, Greater Kailash III, New Delhi ખાતે થાય છે. પત્રવ્યવહાર પ્રિન્સિપાલ પોતે વાંચે છે.
← બધાં કાર્યક્ષેત્રો