Lokesh Bhardwaj Law Offices ← అన్ని ప్రాక్టీస్ విభాగాలు

ఈ పేజీ ఇంగ్లీషులో రాసిన పేజీకి అనువాదం. రెండింటి మధ్య తేడా ఉన్న చోట ఇంగ్లీషు పాఠమే చెల్లుతుంది. ఇంగ్లీషు పేజీని చదవండి

Lokesh Bhardwaj Law Offices · న్యాయవాదులు మరియు న్యాయ సలహాదారులు, న్యూఢిల్లీ · lokeshbhardwajlawoffices.com
ప్రాక్టీస్ విభాగం

సివిల్ ధిక్కరణ: ఉద్దేశపూర్వక అవిధేయత, హామీలు, ఆదేశాల అమలు, అప్పీళ్లు

సివిల్ ధిక్కరణ అనేది కోర్టు తన సొంత ఉత్తర్వులు పాటించేలా చూసుకునే సాధనం. ఇది అర్ధ క్రిమినల్ అధికార పరిధి, జాగ్రత్తగా ఉపయోగిస్తారు; దీని మొదటి లక్ష్యం శిక్ష కాదు, ఉత్తర్వు అమలు.

క్లుప్తంగా

మీకు వినిపించే పదాలు

సివిల్ ధిక్కరణ (Civil contempt)
కోర్టు ఉత్తర్వుకు లేదా ఇతర ప్రాసెస్‌కు ఉద్దేశపూర్వక అవిధేయత, లేదా కోర్టుకు ఇచ్చిన హామీని ఉద్దేశపూర్వకంగా ఉల్లంఘించడం (సెక్షన్ 2(b)).
ఆరోపిత ధిక్కరణదారు (Alleged contemnor)
దోషిగా తేలేవరకు, ధిక్కరణ అభియోగం ఎదుర్కొంటున్న వ్యక్తి.
కోర్టుకు హామీ (Undertaking to the court)
కోర్టుకు చేసి, కోర్టు నమోదు చేసిన వాగ్దానం; దాన్ని నమ్మి కోర్టు చర్య తీసుకుంటుంది.
కంప్లయన్స్ అఫిడవిట్ (Compliance affidavit)
ఉత్తర్వును అమలు చేయడానికి తీసుకున్న చర్యలను తేదీలు, పత్రాలతో వివరించే అఫిడవిట్.
ధిక్కరణను సరిదిద్దుకోవడం (Purging contempt)
అవిధేయతను సరిదిద్దడం, సాధారణంగా ఉత్తర్వును అమలు చేయడం ద్వారా, తరచుగా క్షమాపణతో పాటు.
సివిల్ జైలు (Civil prison)
జరిమానా న్యాయ ప్రయోజనాలను నెరవేర్చని చోట, సివిల్ ధిక్కరణకు జైలు శిక్షకు బదులుగా సెక్షన్ 12(3) అనుమతించే నిర్బంధం.
అమలు, ఎగ్జిక్యూషన్ (Execution)
డిక్రీని అమలు చేయించడానికి సివిల్ ప్రొసీజర్ కోడ్ చూపే మార్గం. ధిక్కరణ దానికి ప్రత్యామ్నాయం కాదు.

వివరంగా

ఈ వ్యాసంలో 8 భాగాలు ఉన్నాయి:

  1. ఉద్దేశపూర్వక అవిధేయతకు సివిల్ ధిక్కరణ
  2. హామీల ఉల్లంఘన
  3. ప్రభుత్వ అధికార సంస్థలపై ధిక్కరణ
  4. కంప్లయన్స్ అఫిడవిట్‌లు, ధిక్కరణను సరిదిద్దుకోవడం
  5. ఆరోపిత ధిక్కరణదారుల డిఫెన్స్
  6. క్షమాపణలు
  7. కాలపరిమితి (సెక్షన్ 20)
  8. సెక్షన్ 19 కింద అప్పీళ్లు

ఉద్దేశపూర్వక అవిధేయతకు సివిల్ ధిక్కరణ

రాజ్యాంగంలోని ఆర్టికల్ 215 ప్రతి హైకోర్టును కోర్ట్ ఆఫ్ రికార్డ్‌గా చేసి, తనపై జరిగే ధిక్కరణను శిక్షించే అధికారం ఇస్తుంది; కోర్టు ధిక్కరణ చట్టం, 1971 ఆ అధికారాన్ని నిర్వచించి, పరిమితం చేస్తుంది. సెక్షన్ 2(b) సివిల్ ధిక్కరణను "కోర్టు యొక్క ఏదైనా తీర్పు, డిక్రీ, ఆదేశం, ఉత్తర్వు, రిట్ లేదా ఇతర ప్రాసెస్‌కు ఉద్దేశపూర్వక అవిధేయత, లేదా కోర్టుకు ఇచ్చిన హామీని ఉద్దేశపూర్వకంగా ఉల్లంఘించడం" అని నిర్వచిస్తుంది.

పిటిషనర్ చూపించాల్సినవి

  1. ప్రతివాది ఒక నిర్దిష్టమైన పని చేయాలని లేదా చేయకూడదని ఆదేశించే స్పష్టమైన ఉత్తర్వు. రుజువు ప్రమాణం క్రిమినల్ ప్రొసీడింగ్‌లోనిదే; ఉత్తర్వును ఎలా చదవాలన్న సందేహం కొనసాగితే పిటిషన్ వీగిపోతుంది (Mrityunjoy Das v. Sayed Hasibur Rahaman, (2001) 3 SCC 739).
  2. సర్వీసు ద్వారా గానీ, ఇతరత్రా గానీ ఉత్తర్వు గురించి తెలిసి ఉండటం.
  3. అవిధేయత: ఉత్తర్వు ఏం చేయమంది, ఏం చేయలేదు, ఏ తేదీలోగా చేయాల్సి ఉంది.
  4. ఉద్దేశపూర్వకత. "ఉద్దేశపూర్వకం" అంటే తెలిసి, ఉద్దేశంతో, స్పృహతో, లెక్కవేసుకుని, కావాలని చేసినది; యథాలాపంగా, అనుకోకుండా, నిజాయితీతో లేదా అనాలోచితంగా చేసిన పనులు, నిజమైన అశక్తత ఇందులోకి రావు; ప్రొసీడింగ్‌లు అర్ధ క్రిమినల్ స్వభావం కలవి, రుజువు సహేతుక సందేహానికి అతీతంగా ఉండాలి (Ram Kishan v. Tarun Bajaj, (2014) 16 SCC 204). ఉద్దేశపూర్వక అవిధేయత స్పష్టంగా రుజువైనప్పుడే ఈ అధికారాన్ని ఉపయోగించాలి (Kapildeo Prasad Sah v. State of Bihar, (1999) 7 SCC 569).

ధిక్కరణ కోర్టు పరిమితులు

ఢిల్లీ హైకోర్టులో దాఖలు

కోర్టు ధిక్కరణ (ఢిల్లీ హైకోర్టు) నియమాలు, 2025, 25/02/2025 నుంచి అమలులోకి వచ్చాయి.

శిక్ష

సెక్షన్ 12(1) శిక్షను ఆరు నెలల సాధారణ జైలు శిక్ష, Rs. 2,000 జరిమానా, లేదా రెండింటికి పరిమితం చేస్తుంది; సెక్షన్ 12(2) అంతకు మించిన శిక్షను నిషేధిస్తుంది. సివిల్ ధిక్కరణలో, జరిమానా న్యాయ ప్రయోజనాలను నెరవేర్చని చోట సెక్షన్ 12(3) ఆరు నెలల వరకు సివిల్ జైలులో నిర్బంధాన్ని ప్రత్యామ్నాయంగా పెడుతుంది; Supreme Court Bar Association v. Union of India, (1998) 4 SCC 409 లో పేర్కొన్నట్టు, జరిమానా నియమం, జైలు మినహాయింపు. ఆచరణలో కోర్టు ముందుగా నిర్ణీత సమయంలో ఉత్తర్వు అమలు చేయమని ఆదేశిస్తుంది.

హామీల ఉల్లంఘన

సెక్షన్ 2(b) రెండో భాగం కోర్టుకు ఇచ్చిన హామీని ఉద్దేశపూర్వకంగా ఉల్లంఘించడాన్ని కవర్ చేస్తుంది: ఒక తేదీలోగా ఖాళీ చేస్తామని, ఆస్తిని బదలాయించబోమని, ఒక మొత్తాన్ని డిపాజిట్ చేస్తామని, యథాతథ స్థితిని కొనసాగిస్తామని ఇచ్చే హామీలు. కోర్టు హామీని నమ్మి చర్య తీసుకుంటుంది; దాని ఉల్లంఘన ఆ నమ్మకాన్నే దెబ్బతీస్తుంది.

ఏది హామీ అవుతుంది

ధిక్కరణదారు కోర్టు ముందు లిఖితపూర్వకంగా ఇచ్చిన స్పష్టమైన హామీ, లేదా కోర్టు తన ఉత్తర్వులో చేర్చిన హామీ లేనంత వరకు, హామీకి ఉద్దేశపూర్వక అవిధేయత అనే ప్రశ్నే తలెత్తదు (Babu Ram Gupta v. Sudhir Bhasin, (1980) 3 SCC 47). ప్రైవేటు రాజీలోని ఒక షరతు దానంతట అదే కోర్టుకు ఇచ్చిన హామీ కాదు.

ఉత్తర్వులో నమోదైన రాజీ షరతులు

రాజీ షరతులను కోర్టు ఉత్తర్వులో భాగం చేసినప్పుడు, వాటిని ఉద్దేశపూర్వకంగా ఉల్లంఘించడం సెక్షన్ 2(b) మొదటి భాగం కింద ఆ ఉత్తర్వుకే అవిధేయత అవుతుంది; డిక్రీ అమలు చేయదగినదన్న వాస్తవం ధిక్కరణ అధికార పరిధిని తొలగించదు (Rama Narang v. Ramesh Narang, (2006) 11 SCC 114). అయితే, డిక్రీలో భాగమయ్యే హామీ ఆధారంగా దావాను పరిష్కరించినప్పుడు, ఉల్లంఘనను సాధారణంగా Order XXI Rule 32 కింద అమలులో చూస్తారు (Kanwar Singh Saini v. High Court of Delhi, (2012) 4 SCC 307). అందుకే మార్గాన్ని ఎంచుకోవడానికి ముందుగా ఆర్డర్ షీట్, డిక్రీ చదువుతారు.

కంపెనీలు ఇచ్చే హామీలు

ఒక హామీకి సంబంధించి కంపెనీ ధిక్కరణకు పాల్పడినప్పుడు, ఆ సమయంలో కంపెనీ వ్యాపారానికి బాధ్యత వహిస్తూ, కంపెనీకి జవాబుదారీగా ఉన్న ప్రతి వ్యక్తి కూడా దోషిగా పరిగణించబడతారు; ధిక్కరణ తనకు తెలియకుండా జరిగిందని, లేదా దాన్ని నివారించడానికి తగిన శ్రద్ధ అంతా తీసుకున్నానని ఆ వ్యక్తి రుజువు చేస్తే తప్ప, కోర్టు అనుమతితో ఆ వ్యక్తిని సివిల్ జైలులో నిర్బంధించవచ్చు (సెక్షన్ 12(4)). ఎవరి సమ్మతి, కుమ్మక్కు లేదా నిర్లక్ష్యం వల్ల అది జరిగిందో ఆ డైరెక్టర్, మేనేజర్, సెక్రటరీ లేదా ఇతర అధికారి కూడా దోషిగా పరిగణించబడతారు (సెక్షన్ 12(5)). "కంపెనీ" లో ఫర్మ్ కూడా వస్తుంది, భాగస్వామిని డైరెక్టర్‌గా పరిగణిస్తారు.

హామీని నెరవేర్చగలమో లేదో సరిచూసుకున్న తర్వాతే, కచ్చితమైన పదాల్లో ఇవ్వాలి; నెరవేర్చడం అసాధ్యమైతే, తేదీ రాకముందే విముక్తి లేదా పొడిగింపు కోరాలి.

ప్రభుత్వ అధికార సంస్థలపై ధిక్కరణ

ధిక్కరణ పిటిషన్లు తరచుగా ప్రభుత్వ శాఖలు, ప్రభుత్వ సంస్థలపై వేసిన రిట్ పిటిషన్లలోని ఉత్తర్వుల నుంచి పుడతాయి: ఒక రిప్రజెంటేషన్‌పై నిర్ణయం తీసుకోవాలని, బకాయిలు విడుదల చేయాలని, లేదా పదోన్నతి లేదా పెన్షన్ మంజూరు చేయాలని ఇచ్చే ఉత్తర్వులు. ఉత్తర్వును అమలు చేయాల్సిన బాధ్యత ఉన్న అధికారులు దానికి కట్టుబడి ఉంటారు.

సుప్రీంకోర్టు ప్రామాణిక నిర్వహణ విధానం

03/01/2024 న నిర్ణయించిన State of Uttar Pradesh v. Association of Retired Supreme Court and High Court Judges at Allahabad, 2024 INSC 4 లో, ప్రభుత్వ అధికారుల వ్యక్తిగత హాజరుపై సుప్రీంకోర్టు ఒక ప్రామాణిక నిర్వహణ విధానాన్ని (standard operating procedure) నిర్దేశించింది; అది ధిక్కరణ ప్రొసీడింగ్‌లకు స్పష్టంగా వర్తిస్తుంది. దాని ముఖ్యాంశాలు:

ఆ తర్వాత ఢిల్లీ హైకోర్టు 26/12/2025 నాటి కోర్టు ప్రొసీడింగ్‌లలో ప్రభుత్వ అధికారుల వ్యక్తిగత హాజరు నియమాలు, 2025 (Personal Appearance of Government Officials in Court Proceedings Rules, 2025) ను నోటిఫై చేసింది; అవి హైకోర్టుకు, దాని కింద ఉన్న జిల్లా కోర్టులు, ట్రిబ్యునళ్లకు, ధిక్కరణ ప్రొసీడింగ్‌లతో సహా, వర్తిస్తాయి. నివేదికల ప్రకారం, అవి వీడియో కాన్ఫరెన్సింగ్‌ను మొదటి ఎంపికగా పరిగణిస్తాయి, భౌతిక హాజరును ఆదేశించడానికి కారణాలు చెప్పాలని నిర్దేశిస్తాయి, అమలుకు సహేతుకమైన గడువులను కల్పిస్తాయి.

ఆచరణలో గమనించాల్సినవి

కంప్లయన్స్ అఫిడవిట్‌లు, ధిక్కరణను సరిదిద్దుకోవడం

నోటీసు జారీ అయినప్పుడు, కోర్టు అడిగే మొదటి ప్రశ్న సాధారణంగా ఉత్తర్వును ఇప్పటికైనా అమలు చేశారా అనేదే. దానికి సమాధానం కంప్లయన్స్ అఫిడవిట్‌లో ఇస్తారు.

కంప్లయన్స్ అఫిడవిట్‌లో ఉండేవి

వ్యక్తిగతంగా తెలిసిన వ్యక్తి దానిపై ప్రమాణం చేయాలి; ఉత్తర్వు నిర్ణయించిన దాన్ని ధిక్కరణ కోర్టు తిరిగి తెరవదు కాబట్టి, అఫిడవిట్ ఉత్తర్వుపై మళ్లీ వాదించకూడదు (Sudhir Vasudeva v. M. George Ravishekaran, (2014) 3 SCC 373).

సరిదిద్దుకోవడం, ముగింపు

సరిదిద్దుకోవడం (purging) అంటే అవిధేయతను సరిచేయడం, సాధారణంగా పూర్తిగా అమలు చేయడం ద్వారా. అమలు జరిగినప్పుడు, కోర్టు సాధారణంగా ప్రొసీడింగ్‌లను ముగిస్తుంది, కొన్నిసార్లు ఖర్చులతో (ఢిల్లీ నియమాల రూల్ 15(8)). అప్పీలులో, ధిక్కరణను సరిదిద్దుకోకపోయినా అప్పీలును విచారించడానికి సెక్షన్ 19(2)(c) అనుమతిస్తుంది. రూల్ 10(4) కింద హైకోర్టు వ్యక్తిగత హాజరు నుంచి మినహాయించి, న్యాయవాది ద్వారా హాజరుకు అనుమతించవచ్చు; చర్యలు ఎదుర్కొంటున్న ప్రతి వ్యక్తి తాను ఎంచుకున్న న్యాయవాది ద్వారా డిఫెన్స్ చేసుకోవచ్చు (రూల్ 15(1)).

అమలు చేయలేని నిజమైన అశక్తత ఉద్దేశపూర్వక అవిధేయత కాదు (Ram Kishan v. Tarun Bajaj, (2014) 16 SCC 204), కానీ దాన్ని ఆధారాలతో చూపించాలి, వీలైతే సవరణ లేదా అదనపు సమయం కోసం ముందుగానే వేసిన దరఖాస్తు ద్వారా.

ఆరోపిత ధిక్కరణదారుల డిఫెన్స్

అభియోగం ఎదుర్కొంటున్న వ్యక్తి అఫిడవిట్ మీద జవాబు దాఖలు చేస్తారు. అభియోగాన్ని సహేతుక సందేహానికి అతీతంగా రుజువు చేయాలి కాబట్టి, డిఫెన్స్ ప్రతి అంశాన్నీ పరిశీలిస్తుంది.

అమలును, లేదా దానికి విశ్వసనీయమైన కాలపట్టికను చూపే జవాబుకు సాధారణంగా వాదన కంటే ఎక్కువ బరువు ఉంటుంది. ఉత్తర్వు తప్పని భావించే ప్రతివాది అసలు ప్రొసీడింగ్‌లలోనే అప్పీలు చేయాలి లేదా రివ్యూ కోరాలి. వాస్తవాలపై డిఫెన్స్, ఏదైనా జాప్యానికి బేషరతు క్షమాపణ పరస్పర విరుద్ధం కావు.

క్షమాపణలు

కోర్టు సంతృప్తి చెందేలా క్షమాపణ చెబితే నిందితుడిని విడుదల చేయడానికి లేదా శిక్షను మాఫీ చేయడానికి సెక్షన్ 12(1) ప్రొవిసో కోర్టుకు అనుమతిస్తుంది; నిజాయితీతో చెప్పిన క్షమాపణను అది షరతులతో కూడినదనో, నిబంధనలతో కూడినదనో మాత్రమే కారణంగా తిరస్కరించకూడదని ఎక్స్‌ప్లనేషన్ జోడిస్తుంది.

క్షమాపణను దాని చిత్తశుద్ధిని బట్టి అంచనా వేస్తారు. L.D. Jaikwal v. State of U.P., (1984) 3 SCC 405 లో సుప్రీంకోర్టు ఒక "కాగితపు" క్షమాపణను తిరస్కరించింది; సారీ అని చెప్పడం ఒకటి, నిజంగా పశ్చాత్తాపపడటం మరొకటి అని, అలాంటి క్షమాపణలను నియమంగా అంగీకరిస్తే కోర్టులను అపకీర్తిపాలు చేయడానికి లైసెన్స్ ఇచ్చినట్టవుతుందని వ్యాఖ్యానించింది. ఆచరణలో బాధ్యుడైన వ్యక్తి క్షమాపణను ముందుగానే, బేషరతుగా, అఫిడవిట్ మీద సమర్పించాలి; సివిల్ ధిక్కరణలో అది అమలుతో పాటు రావాలి, ఎందుకంటే క్షమాపణ ఒక్కటే ఉత్తర్వును పాటించకుండానే వదిలేస్తుంది. ఇది డిఫెన్స్ కాదు; దాన్ని అంగీకరించాలా వద్దా అనేది కోర్టు నిర్ణయమే.

కాలపరిమితి (సెక్షన్ 20)

ధిక్కరణ జరిగిందని ఆరోపించిన తేదీ నుంచి ఒక సంవత్సరం ముగిసిన తర్వాత, సొంత చొరవతో గానీ ఇతరత్రా గానీ, ఏ కోర్టూ ధిక్కరణ ప్రొసీడింగ్‌లు ప్రారంభించకూడదని సెక్షన్ 20 చెబుతుంది. ఢిల్లీ నియమాలు రూల్ 5(2) ప్రొవిసోలో ఈ నిషేధాన్ని పునరుద్ఘాటిస్తాయి.

ప్రొసీడింగ్‌లు ఎప్పుడు ప్రారంభమవుతాయి

Pallav Sheth v. Custodian, (2001) 7 SCC 549 లో, దరఖాస్తు చేసినప్పుడే ధిక్కరణ ప్రొసీడింగ్‌లు ప్రారంభమవుతాయని సుప్రీంకోర్టు తీర్పు చెప్పింది. నోటీసు తర్వాత జారీ అయినా, సంవత్సరంలోపు దాఖలు చేసిన పక్షకారుడి పిటిషన్ గడువులోనే ఉంటుంది.

సంవత్సరాన్ని లెక్కించడం

లెక్కింపు నియమాలు, ఒక ఉదాహరణ, కొనసాగుతున్న అవిధేయతపై స్థితి కోర్టు ధిక్కరణ చట్టం కాలపరిమితి పేజీలో ఉన్నాయి.

సెక్షన్ 19 కింద అప్పీళ్లు

ధిక్కరణను శిక్షించే అధికార పరిధిని వినియోగిస్తూ హైకోర్టు ఇచ్చిన ఏ ఉత్తర్వు లేదా నిర్ణయంపైనైనా సెక్షన్ 19(1) హక్కుగా అప్పీలును కల్పిస్తుంది: సింగిల్ జడ్జి నుంచి కనీసం ఇద్దరు జడ్జిల బెంచ్‌కు, బెంచ్ నుంచి సుప్రీంకోర్టుకు. హైకోర్టు బెంచ్‌కు ఉత్తర్వు తేదీ నుంచి 30 రోజుల్లోపు, సుప్రీంకోర్టుకు 60 రోజుల్లోపు అప్పీలు దాఖలు చేయాలి (సెక్షన్ 19(4)).

ఏ ఉత్తర్వులపై అప్పీలు చేయవచ్చు

శిక్ష విధించిన ఉత్తర్వుపై మాత్రమే అప్పీలు ఉంటుంది. ప్రొసీడింగ్‌లు ప్రారంభించడానికి నిరాకరించిన, ప్రారంభించిన, ముగించిన లేదా ప్రతివాదిని నిర్దోషిగా విడుదల చేసిన ఉత్తర్వులపై సెక్షన్ 19 కింద అప్పీలు ఉండదు, అయితే ప్రత్యేక పరిస్థితుల్లో వాటిని ఆర్టికల్ 136 కింద సవాలు చేయవచ్చు. ధిక్కరణ ప్రొసీడింగ్‌లలో మెరిట్‌లపై ఇచ్చిన ఆదేశాలు, శిక్ష ఉత్తర్వుకు అనుబంధంగా లేదా దానితో విడదీయలేనంతగా ముడిపడి ఉంటే తప్ప, సెక్షన్ 19 కింద అప్పీలుకు లోబడవు; అలాంటి అప్పీలు ఉన్న చోట ఇంట్రా కోర్టు అప్పీలు ద్వారా, లేదా ఆర్టికల్ 136 కింద వాటిని సవాలు చేయవచ్చు (Midnapore Peoples' Coop. Bank Ltd. v. Chunilal Nanda, (2006) 5 SCC 399).

అప్పీలు పెండింగ్‌లో ఉన్నప్పుడు

అప్పిలేట్ కోర్టు శిక్షను నిలిపివేయవచ్చు, బెయిల్ మంజూరు చేయవచ్చు, ధిక్కరణను సరిదిద్దుకోకపోయినా అప్పీలును విచారించవచ్చు (సెక్షన్ 19(2)); అప్పీలు వేయాలనుకుంటున్న చోట హైకోర్టు కూడా అదే చేయవచ్చు (సెక్షన్ 19(3)). ఢిల్లీలో, హైకోర్టు రూల్స్ అండ్ ఆర్డర్స్ (High Court Rules and Orders) వాల్యూమ్ V లోని చాప్టర్లు 1-A(a), 2-C కింద అప్పీళ్లు దాఖలు చేస్తారు; ధిక్కరణదారు అప్పీలు మెమోరాండంపై కోర్టు ఫీజు చెల్లించనక్కర్లేదు (రూల్ 14).

ప్రజలు అడిగే ప్రశ్నలు

సివిల్ కోర్టు ధిక్కరణ అంటే ఏమిటి?

కోర్టు ధిక్కరణ చట్టం, 1971 (Contempt of Courts Act, 1971) సెక్షన్ 2(b) నిర్వచనం ప్రకారం, కోర్టు తీర్పు, డిక్రీ, ఆదేశం, ఉత్తర్వు, రిట్ లేదా ఇతర ప్రాసెస్‌ను ఉద్దేశపూర్వకంగా ఉల్లంఘించడం, లేదా కోర్టుకు ఇచ్చిన హామీని ఉద్దేశపూర్వకంగా ఉల్లంఘించడమే సివిల్ ధిక్కరణ. అవిధేయత ఉద్దేశపూర్వకంగా ఉండాలి: తెలిసి, ఉద్దేశంతో, కావాలని చేసినదై ఉండాలి. పొరపాటు, అస్పష్టమైన ఉత్తర్వును నిజాయితీగా తప్పుగా అర్థం చేసుకోవడం, లేదా అమలు చేయలేని నిజమైన అశక్తత సివిల్ ధిక్కరణ కాదు. ఈ ప్రొసీడింగ్‌లు అర్ధ క్రిమినల్ స్వభావం కలవి కాబట్టి, ఉద్దేశపూర్వక అవిధేయతను పిటిషనర్ సహేతుక సందేహానికి అతీతంగా రుజువు చేయాలి.

ఢిల్లీ హైకోర్టులో ధిక్కరణ పిటిషన్ ఎలా దాఖలు చేయాలి?

కోర్టు ధిక్కరణ (ఢిల్లీ హైకోర్టు) నియమాలు, 2025 (Contempt of Courts (Delhi High Court) Rules, 2025) కింద పిటిషన్‌ను ఇ-ఫైలింగ్ ద్వారా దాఖలు చేస్తారు. అందులో అభియోగం ఎదుర్కొంటున్న వ్యక్తి పేరు, ఉల్లంఘించిన ఉత్తర్వు, అవిధేయత తేదీలు, వివరాలు, అవే వాస్తవాలపై ఇంతకుముందు వేసిన ఏదైనా పిటిషన్ పేర్కొనాలి; దాన్ని వెరిఫై చేసి, ఆధారపడే పత్రాలతో పాటు అఫిడవిట్ జతచేయాలి. కోర్టు ఫీజు గానీ, ప్రాసెస్ ఫీజు గానీ చెల్లించనక్కర్లేదు. రోస్టర్ ప్రకారం దీన్ని సింగిల్ జడ్జి ముందు లిస్ట్ చేస్తారు; ఇంకా పెండింగ్‌లో ఉన్న వ్యవహారం నుంచి పుట్టిన పిటిషన్‌ను ఆ వ్యవహారం పెండింగ్‌లో ఉన్న బెంచ్ ముందు లిస్ట్ చేస్తారు. ప్రతివాది ప్రభుత్వం అయితే, కాజ్ టైటిల్‌లో అధికారిని హోదా ద్వారా పేర్కొనాలి.

ధిక్కరణ పిటిషన్ దాఖలు చేయడానికి కాలపరిమితి ఎంత?

ధిక్కరణ జరిగిందని ఆరోపించిన తేదీ నుంచి ఒక సంవత్సరం (సెక్షన్ 20). అమలుకు ఉత్తర్వు గడువు నిర్ణయించి ఉంటే, సాధారణంగా ఆ గడువు అమలు జరగకుండా ముగిసిన రోజు నుంచి సంవత్సరాన్ని లెక్కిస్తారు. నోటీసు తర్వాత జారీ అయినా, సంవత్సరంలోపు దాఖలు చేసిన పక్షకారుడి పిటిషన్ గడువులోనే ఉన్నట్టు అని సుప్రీంకోర్టు తీర్పు చెప్పింది. జాప్యాన్ని మన్నించే నిబంధన లేదు, కాబట్టి మొదట్లోనే తేదీని లెక్కించుకుని, సంవత్సరం ముగియడానికి చాలా ముందే పిటిషన్ దాఖలు చేయాలి.

సివిల్ ధిక్కరణకు ఎలాంటి శిక్ష విధించవచ్చు?

కోర్టు ధిక్కరణ చట్టం, 1971 సెక్షన్ 12(1) ఆరు నెలల వరకు సాధారణ జైలు శిక్ష, Rs. 2,000 వరకు జరిమానా, లేదా రెండింటినీ అనుమతిస్తుంది; సెక్షన్ 12(2) అంతకు మించిన శిక్షను నిషేధిస్తుంది. సివిల్ ధిక్కరణలో, జరిమానా న్యాయ ప్రయోజనాలను నెరవేర్చదని భావించినప్పుడు, జైలు శిక్షకు బదులుగా ఆరు నెలల వరకు సివిల్ జైలులో నిర్బంధానికి సెక్షన్ 12(3) వీలు కల్పిస్తుంది. జరిమానా నియమం, నిర్బంధం మినహాయింపు. ఆచరణలో కోర్టు సాధారణంగా ముందు ఉత్తర్వు అమలు చేయమని ఆదేశిస్తుంది; అవతలి పక్షానికి ఖర్చులు కూడా ఇప్పించవచ్చు.

కోర్టు ఉత్తర్వును పాటించనందుకు ప్రభుత్వ అధికారిని శిక్షించవచ్చా?

అవును. తమ శాఖకు వ్యతిరేకంగా వచ్చిన ఉత్తర్వును అమలు చేయాల్సిన బాధ్యత ఉన్న అధికారులు దానికి కట్టుబడి ఉంటారు; ఉద్దేశపూర్వక అవిధేయతకు వారిపై చర్యలు తీసుకోవచ్చు. 03/01/2024 నాటి సుప్రీంకోర్టు ప్రామాణిక నిర్వహణ విధానం (standard operating procedure) ప్రకారం, కోర్టులు సాధారణంగా ముందు వివరణ కోరుతూ నోటీసు జారీ చేయాలి, అమలుకు సహేతుకమైన సమయం ఇవ్వాలి, హాజరు అవసరమైన చోట వీడియో కాన్ఫరెన్స్ ద్వారా హాజరును మొదటి ఎంపికగా అనుమతించాలి. ఢిల్లీ హైకోర్టు యొక్క కోర్టు ప్రొసీడింగ్‌లలో ప్రభుత్వ అధికారుల వ్యక్తిగత హాజరు నియమాలు, 2025 (Personal Appearance of Government Officials in Court Proceedings Rules, 2025) కూడా ఇదే విధానాన్ని అనుసరిస్తాయి. మరింత సమయం అవసరమైన అధికార సంస్థ గడువు ముగియక ముందే పొడిగింపు కోసం దరఖాస్తు చేయాలి.

కోర్టుకు ఇచ్చిన హామీని ఉల్లంఘించడం ధిక్కరణ అవుతుందా?

కోర్టుకు ఇచ్చిన హామీని ఉద్దేశపూర్వకంగా ఉల్లంఘించడం సెక్షన్ 2(b) రెండో భాగం కింద సివిల్ ధిక్కరణ. ఆ హామీ కోర్టుకే, స్పష్టంగా, లిఖితపూర్వకంగా ఇచ్చినదై ఉండాలి, లేదా కోర్టు ఉత్తర్వులో నమోదై ఉండాలి; ప్రైవేటు రాజీలోని ఒక షరతు దానంతట అదే హామీ కాదు. రాజీ షరతులను కోర్టు ఉత్తర్వులో భాగం చేసినప్పుడు, వాటిని ఉద్దేశపూర్వకంగా ఉల్లంఘించడం ఉత్తర్వుకు అవిధేయత అవుతుంది. డిక్రీలో భాగమైన హామీ ఆధారంగా దావాను డిక్రీ చేసినప్పుడు, పరిష్కారం సాధారణంగా ధిక్కరణ కాదు, డిక్రీ అమలు (execution).

డిక్రీని అమలు చేయించడానికి ధిక్కరణను ఉపయోగించవచ్చా?

సాధారణంగా కాదు. ధిక్కరణ డిక్రీ అమలుకు ప్రత్యామ్నాయం కాదని, సివిల్ దావా తుది డిక్రీతో ముగిసినప్పుడు, అసాధారణ పరిస్థితుల్లో తప్ప, పరిష్కారం ధిక్కరణలో కాకుండా సివిల్ ప్రొసీజర్ కోడ్ (Code of Civil Procedure) కింద అమలులోనే ఉందని సుప్రీంకోర్టు తీర్పు చెప్పింది. పెండింగ్‌లో ఉన్న దావాలో మధ్యంతర నిషేధాజ్ఞ (interim injunction) ఉల్లంఘనను సాధారణంగా అదే దావాలో Order XXXIX Rule 2A కింద దరఖాస్తు ద్వారా చూస్తారు. ఆ మార్గాలు సరిపడని చోట, కోర్టు ఉత్తర్వుకు ఉద్దేశపూర్వక అవిధేయతకు ధిక్కరణే పరిష్కారం; ఎక్కువగా ఇవి రిట్ పిటిషన్లలోని ఉత్తర్వులు.

క్షమాపణ చెబితే ధిక్కరణ కేసు ముగుస్తుందా?

ముగియవచ్చు, కానీ అది డిఫెన్స్ కాదు. కోర్టు సంతృప్తి చెందేలా క్షమాపణ చెబితే, కోర్టు ధిక్కరణదారుని విడుదల చేయవచ్చు లేదా శిక్షను మాఫీ చేయవచ్చు; నిజాయితీతో (bona fide) చెప్పిన క్షమాపణను అది షరతులతో కూడినదనో, నిబంధనలతో కూడినదనో మాత్రమే కారణంగా తిరస్కరించకూడదు. శిక్ష నుంచి తప్పించుకోవడానికి కాగితంపై మాటలుగా మాత్రమే చెప్పిన క్షమాపణలను సుప్రీంకోర్టు తిరస్కరించింది. సివిల్ ధిక్కరణలో ఉత్తర్వును అమలు చేయకుండా క్షమాపణ ఒక్కటే అరుదుగా సరిపోతుంది. బాధ్యుడైన వ్యక్తి దాన్ని ముందుగానే, బేషరతుగా, అఫిడవిట్ మీద సమర్పించాలి.

కంప్లయన్స్ అఫిడవిట్‌లో ఏం ఉండాలి?

ఉత్తర్వు ఏం చేయమని చెప్పిందో దాన్ని ఉటంకించి, తర్వాత తీసుకున్న ప్రతి చర్యను తేదీల క్రమంలో, దాన్ని రుజువు చేసే నోటింగ్‌లు, ఆమోదాలు, లేఖలు, చెల్లింపులు లేదా ఉత్తర్వుల కాపీలతో, చివరిగా తీసుకున్న చర్యతో సహా వివరించాలి. అమలు అసంపూర్తిగా ఉంటే, ఎందుకో వివరించి, పూర్తి చేయడానికి వాస్తవికమైన తేదీ ఇవ్వాలి. వ్యక్తిగతంగా తెలిసిన అధికారి లేదా డైరెక్టర్ దానిపై ప్రమాణం చేయాలి; అసలు ఉత్తర్వు మెరిట్‌లపై వాదించకూడదు; ఏదైనా జాప్యం జరిగి ఉంటే దానికి బేషరతు క్షమాపణ ఉండాలి. స్పష్టమైన కంప్లయన్స్ అఫిడవిట్ చూసే కోర్టు తరచుగా ప్రొసీడింగ్‌లను ముగిస్తుంది.

ధిక్కరణ ఉత్తర్వుపై అప్పీలు చేయవచ్చా?

సెక్షన్ 19 కింద హక్కుగా అప్పీలు ధిక్కరణకు శిక్ష విధించిన ఉత్తర్వుపై మాత్రమే ఉంటుంది: సింగిల్ జడ్జి నుంచి డివిజన్ బెంచ్‌కు 30 రోజుల్లోపు, డివిజన్ బెంచ్ నుంచి సుప్రీంకోర్టుకు 60 రోజుల్లోపు, ఉత్తర్వు తేదీ నుంచి. అప్పీలు పెండింగ్‌లో ఉన్నప్పుడు శిక్షను నిలిపివేసి, అప్పీలుదారుని బెయిల్‌పై విడుదల చేయవచ్చు. ధిక్కరణ ప్రొసీడింగ్‌లు ప్రారంభించడానికి నిరాకరించిన లేదా వాటిని ముగించిన ఉత్తర్వుపై సెక్షన్ 19 కింద అప్పీలు ఉండదు, అయితే ప్రత్యేక పరిస్థితుల్లో ఆర్టికల్ 136 కింద సవాలు చేయవచ్చు. ఢిల్లీ హైకోర్టులో ధిక్కరణదారు వేసే అప్పీలుపై కోర్టు ఫీజు చెల్లించనక్కర్లేదు.

ఉత్తర్వు అస్పష్టంగా ఉంటే లేదా దాన్ని అమలు చేయడం అసాధ్యమైతే?

న్యాయంగా రెండు అర్థాలు వచ్చే ఉత్తర్వు విషయంలో, సహేతుకమైన ఒక అర్థాన్ని అనుసరించిన పక్షకారుడు ఉద్దేశపూర్వకంగా అవిధేయత చూపాడని నిర్ధారించలేరు; అమలు చేయలేని నిజమైన అశక్తత కూడా ఉద్దేశపూర్వకం కాదు. కానీ ఈ రెండింటినీ ధిక్కరణ విచారణలో వాదించడానికి వదిలేయకూడదు. ఇబ్బంది తెలిసిన వెంటనే, సమస్యను చూపే పత్రాలతో, ఉత్తర్వు ఇచ్చిన కోర్టుకే స్పష్టీకరణ, సవరణ లేదా అదనపు సమయం కోసం దరఖాస్తు చేయడం మెరుగైన మార్గం. స్టే మంజూరు కానంత వరకు, ఉత్తర్వుపై అప్పీలు వేసినంత మాత్రాన దాన్ని అమలు చేయాల్సిన బాధ్యత నిలిచిపోదు.

ఈ సమాధానాలు అవగాహన కోసం ఇచ్చిన సారాంశాలు; ఏ వ్యక్తిగత వ్యవహారంపైనా ఇవి న్యాయ సలహా కావు.

పని అప్పగింత

ముఖ్యమైన ప్రశ్నకు శ్రద్ధగా చదివిన బ్రీఫ్ తగినది.

సమావేశాలు ముందస్తు అపాయింట్‌మెంట్‌తో G-46, Basement, Greater Kailash III, New Delhi లో జరుగుతాయి. ఉత్తరప్రత్యుత్తరాలను ప్రిన్సిపల్ స్వయంగా చదువుతారు.

గమనిక కార్యాలయం ఏ రంగాల్లో పని స్వీకరిస్తుందో ఈ పేజీ వివరిస్తుంది; ఇది సమాచారం కోసం మాత్రమే, బార్ కౌన్సిల్ ఆఫ్ ఇండియా నియమాలు (Bar Council of India Rules), చాప్టర్ II, పార్ట్ VI, రూల్ 36 కు అనుగుణంగా ప్రచురించబడింది; ఇది ప్రకటన గానీ, పని కోసం అభ్యర్థన గానీ కాదు. ఇక్కడ ఉన్నదేదీ న్యాయ సలహా కాదు, దీన్ని చదివినంత మాత్రాన న్యాయవాది-క్లయింట్ సంబంధం ఏర్పడదు.

ఈ పేజీ బార్ కౌన్సిల్ ఆఫ్ ఇండియా నియమాలు (Bar Council of India Rules) అనుమతించిన మేరకు Lokesh Bhardwaj Law Offices పని గురించి సాధారణ సమాచారం ఇస్తుంది. ఇది న్యాయ సలహా కాదు, దీనివల్ల న్యాయవాది-క్లయింట్ సంబంధం ఏర్పడదు. లిఖితపూర్వకంగా అంగీకరించిన ఎంగేజ్‌మెంట్ ఆధారంగా మాత్రమే LBLO ఒక వ్యవహారంలో పని చేస్తుంది.

16/11/2026 నాటి చట్టం ప్రకారం.

WhatsApp