ભારતમાં દત્તક: HAMA, જુવેનાઇલ જસ્ટિસ અધિનિયમ અને CARA, NRI દત્તક અને વાલીપણું
ભારતમાં દત્તકના બે કાયદા છે, હિંદુઓ માટેનો વ્યક્તિગત કાયદો અને દરેક માટે ખુલ્લો બિનસાંપ્રદાયિક કાયદો, અને કયો લાગુ પડે છે તે નક્કી કરે છે કે કોણ દત્તક લઈ શકે, કોને દત્તક લઈ શકાય અને આદેશ પર કોણ સહી કરે.
ટૂંકમાં
- બે રસ્તા. હિંદુઓ, બૌદ્ધો, જૈનો અને શીખો હિંદુ દત્તક અને ભરણપોષણ અધિનિયમ, 1956 (HAMA) હેઠળ, બાળકને ખરેખર આપવા અને લેવાથી, દત્તક લઈ શકે છે. કોઈ પણ ધર્મની કોઈ પણ વ્યક્તિ જુવેનાઇલ જસ્ટિસ (બાળકોની સંભાળ અને રક્ષણ) અધિનિયમ, 2015 (JJ Act) અને કેન્દ્રીય દત્તક સંસાધન સત્તામંડળ (Central Adoption Resource Authority, CARA) એ ઘડેલાં દત્તક નિયમનો, 2022 હેઠળ દત્તક લઈ શકે છે.
- HAMA ની શરતો. બાળક પંદર વર્ષથી નીચેનું અને અપરિણીત હિંદુ હોવું જોઈએ, સિવાય કે રિવાજ અન્યથા છૂટ આપે. દત્તક લેનારને એ જ જાતિનું જીવિત હિંદુ બાળક પહેલેથી ન હોવું જોઈએ. દત્તક લેનાર અને બાળક વિરુદ્ધ જાતિનાં હોય ત્યાં ઓછામાં ઓછાં 21 વર્ષનો ઉંમરનો તફાવત હોવો જોઈએ. પરિણીત દત્તક લેનારને જીવનસાથીની સંમતિ જોઈએ.
- JJ Act હેઠળ દત્તક. દત્તક માટે કાયદેસર રીતે મુક્ત જાહેર થયેલાં અનાથ, ત્યજાયેલાં અને સોંપાયેલાં બાળકો CARINGS પોર્ટલ પર નોંધણી, હોમ સ્ટડી, રેફરલ અને દત્તક પૂર્વેની પાલક સંભાળ (pre-adoption foster care) દ્વારા દત્તક લેવાય છે.
- આદેશ. 01/09/2022 થી JJ Act હેઠળ દત્તકનો આદેશ અદાલત નહીં પણ જિલ્લા મેજિસ્ટ્રેટ કરે છે, અને તે અરજી દાખલ થયાના બે મહિનાની અંદર થવો જોઈએ (કલમ 61).
- સગાં અને સાવકાં માતા કે પિતા ધર્મને ધ્યાનમાં લીધા વગર JJ Act હેઠળ દત્તક લઈ શકે છે (કલમ 56(2)).
- NRI અને આંતરદેશીય દત્તક. NRI, OCI કાર્ડધારકો અને ભારતીય મૂળની વ્યક્તિઓને વિદેશમાં રહેતા અરજદારોમાં અગ્રતા મળે છે (કલમ 59(2)). ભારત આંતરદેશીય દત્તક અંગેના 1993 ના હેગ સંમેલનનો પક્ષકાર છે.
- તેના બદલે વાલીપણું. મુસ્લિમો, ખ્રિસ્તીઓ, પારસીઓ અને યહૂદીઓનો પોતાનો દત્તકનો કાયદો નથી. ઘણા લોકો વાલી અને પાલ્ય અધિનિયમ, 1890 હેઠળ વાલીપણાનો ઉપયોગ કરે છે, જેનો અંત બાળક અઢાર વર્ષનું થાય ત્યારે આવે છે. JJ Act નો રસ્તો તેમના માટે ખુલ્લો છે.
તમે સાંભળશો તે શબ્દો
- દત્તક (Adoption)
- એવી પ્રક્રિયા જેના દ્વારા બાળક જન્મદાતા માતા-પિતાથી કાયમ માટે અલગ થાય છે અને દત્તક માતા-પિતાનું કાયદેસર બાળક બને છે, જન્મેલા બાળકના બધા હકો અને જવાબદારીઓ સાથે (કલમ 2(2), JJ Act).
- આપવું અને લેવું (Giving and taking)
- HAMA હેઠળ જરૂરી એવું કૃત્ય, જેના દ્વારા બાળક આપવા સક્ષમ વ્યક્તિ બાળકને એક કુટુંબમાંથી બીજા કુટુંબમાં તબદીલ કરવાના ઇરાદાથી બાળક સોંપે છે (કલમ 11(vi)).
- દત્તક માટે કાયદેસર રીતે મુક્ત (Legally free for adoption)
- અધિનિયમમાં જરૂરી તપાસ પછી, બાળ કલ્યાણ સમિતિએ અનાથ, ત્યજાયેલા કે સોંપાયેલા બાળક માટે જાહેર કરેલો દરજ્જો (કલમ 38, JJ Act).
- CARA
- કેન્દ્રીય દત્તક સંસાધન સત્તામંડળ (Central Adoption Resource Authority), દેશની અંદરના અને આંતરદેશીય દત્તકનું નિયમન કરતી અને દત્તક નિયમનો ઘડતી કાનૂની સંસ્થા.
- CARINGS
- બાળ દત્તક સંસાધન માહિતી અને માર્ગદર્શન પ્રણાલી (Child Adoption Resource Information and Guidance System), ઓનલાઇન પોર્ટલ જેના પર ભાવિ દત્તક માતા-પિતા નોંધણી કરાવે છે અને બાળકોનો રેફરલ થાય છે.
- વિશિષ્ટ દત્તક એજન્સી (Specialised Adoption Agency)
- દત્તક માટેનાં બાળકોને રાખતી અને તેમના કાગળો તૈયાર કરતી માન્ય સંસ્થા.
- હોમ સ્ટડી અહેવાલ (Home study report)
- સામાજિક કાર્યકર દ્વારા ભાવિ દત્તક માતા-પિતાની યોગ્યતાનું મૂલ્યાંકન; તે ત્રણ વર્ષ માટે માન્ય રહે છે.
- દત્તક પૂર્વેની પાલક સંભાળ (Pre-adoption foster care)
- દત્તકનો આદેશ થાય તે પહેલાં રેફર કરાયેલા બાળકને ભાવિ દત્તક માતા-પિતા પાસે મૂકવું.
- સગાં દ્વારા દત્તક (Relative adoption)
- કાકા, મામા, ફોઈ, માસી કે દાદા-દાદી, નાના-નાની જેવાં સગાં દ્વારા, ધર્મને ધ્યાનમાં લીધા વગર, JJ Act હેઠળ બાળકનું દત્તક.
- NOC
- આંતરદેશીય દત્તક માટે CARA એ આપેલું નો ઑબ્જેક્શન સર્ટિફિકેટ, જેમાં HAMA હેઠળ દત્તક લેવાયેલું અને વિદેશ જવાનું હોય તેવું બાળક સામેલ છે.
વિગતવાર
HAMA હેઠળ દત્તક
હિંદુ દત્તક અને ભરણપોષણ અધિનિયમ, 1956 હિંદુઓ, બૌદ્ધો, જૈનો અને શીખોને લાગુ પડે છે. તે મુસ્લિમો, ખ્રિસ્તીઓ, પારસીઓ કે યહૂદીઓને લાગુ પડતો નથી (કલમ 2). HAMA હેઠળનું દત્તક ખાનગી કૃત્ય છે, જે કોઈ સત્તાધિકારીના આદેશ વગર આપવા અને લેવાની વિધિથી પૂરું થાય છે. દત્તક લેનાર વ્યક્તિ પાસે દત્તક લેવાની ક્ષમતા અને હક હોય, આપનાર વ્યક્તિ પાસે આપવાની ક્ષમતા હોય, બાળક દત્તક લઈ શકાય તેવું હોય, અને કલમ 11 ની શરતો પૂરી થતી હોય, તે સિવાય કોઈ દત્તક માન્ય નથી (કલમ 6).
કોણ દત્તક લઈ શકે
- સગીર ન હોય તેવો સ્વસ્થ મનનો હિંદુ પુરુષ, પત્ની જીવિત હોય તો તેની સંમતિથી (કલમ 7).
- સગીર ન હોય તેવી સ્વસ્થ મનની હિંદુ સ્ત્રી. 2010 ના સુધારા પછી, પરિણીત સ્ત્રી પતિની સંમતિથી, એ જ ધોરણે, દત્તક લઈ શકે છે (કલમ 8).
કોણ દત્તક આપી શકે
ફક્ત બાળકનાં પિતા, માતા કે વાલી જ બાળકને દત્તક આપી શકે છે (કલમ 9). માતા કે પિતા દરેકને સામાન્ય રીતે બીજાની સંમતિ જોઈએ. વાલી, જેમાં માતા-પિતા બંનેનું અવસાન થયું હોય કે તેમણે બાળકને ત્યજી દીધું હોય, અથવા બાળકનાં માતા-પિતા કોણ છે તે જાણીતું ન હોય તેવી સ્થિતિ સામેલ છે, ફક્ત અદાલતની પૂર્વપરવાનગીથી બાળક આપી શકે છે (કલમ 9(4)).
કોને દત્તક લઈ શકાય, અને શરતો
બાળક હિંદુ હોવું જોઈએ, અગાઉ દત્તક લેવાયેલું ન હોવું જોઈએ, પરિણીત ન હોવું જોઈએ, અને પંદર વર્ષની ઉંમર પૂરી કરેલી ન હોવી જોઈએ, સિવાય કે પક્ષકારોને લાગુ પડતો રિવાજ કે પ્રથા અન્યથા છૂટ આપે (કલમ 10). કલમ 11 હેઠળ:
- પુત્ર દત્તક લેનાર વ્યક્તિને તે સમયે હિંદુ પુત્ર, પુત્રનો પુત્ર કે પુત્રના પુત્રનો પુત્ર જીવિત ન હોવો જોઈએ;
- પુત્રી દત્તક લેનાર વ્યક્તિને હિંદુ પુત્રી કે પુત્રની પુત્રી જીવિત ન હોવી જોઈએ;
- પુરુષ સ્ત્રી બાળક દત્તક લે, કે સ્ત્રી પુરુષ બાળક દત્તક લે, ત્યાં દત્તક લેનાર બાળક કરતાં ઓછામાં ઓછાં એકવીસ વર્ષ મોટાં હોવાં જોઈએ;
- એક જ બાળકને બે કે વધુ વ્યક્તિઓ દત્તક લઈ શકતી નથી; અને
- બાળકને જન્મના કુટુંબમાંથી તબદીલ કરવાના ઇરાદાથી ખરેખર દત્તક આપવું અને લેવું જોઈએ.
અસર અને સાબિતી
દત્તકની તારીખથી બાળક બધા હેતુઓ માટે દત્તક માતા-પિતાનું બાળક ગણાય છે, અને જન્મના કુટુંબ સાથેના સંબંધો તૂટી જાય છે, સિવાય કે બાળક જન્મના કુટુંબની પ્રતિબંધિત સગપણની કક્ષામાં લગ્ન કરી શકતું નથી અને બાળકમાં પહેલેથી નિહિત થયેલી કોઈ મિલકત ચાલુ રહે છે (કલમ 12). માન્ય દત્તક દત્તક માતા-પિતા કે બીજું કોઈ રદ કરી શકતું નથી, અને બાળક તેનો ત્યાગ કરી શકતું નથી (કલમ 15). દત્તકખતની નોંધણી ફરજિયાત નથી, પણ જ્યાં નોંધાયેલો દસ્તાવેજ દત્તક નોંધતો હોય અને આપનાર અને લેનારે તેના પર સહી કરી હોય, ત્યાં અદાલત અનુમાન કરે છે કે દત્તક અધિનિયમના પાલનમાં થયું હતું, સિવાય કે તે ખોટું સાબિત થાય (કલમ 16). તેથી નોંધાયેલો ખત અને વિધિના ફોટોગ્રાફ સામાન્ય સાબિતી છે. HAMA હેઠળના દત્તક અંગેના વિવાદો ઘોષણા માટેના દીવાની દાવાથી નક્કી થાય છે, ઘણી વાર વર્ષો પછીના વારસાના વિવાદોમાં.
JJ Act અને CARA હેઠળ દત્તક
JJ Act નો રસ્તો બિનસાંપ્રદાયિક છે. તે અનાથ, ત્યજાયેલાં અને સોંપાયેલાં બાળકોના દત્તક, સગાંના બાળકના દત્તક અને સાવકાં માતા કે પિતા દ્વારા દત્તક, અને તમામ આંતરદેશીય દત્તકને સંચાલિત કરે છે (કલમ 56). HAMA હેઠળનાં દત્તક પર તેની અસર થતી નથી (કલમ 56(3)). Shabnam Hashmi v. Union of India, (2014) 4 SCC 1 માં સુપ્રીમ કોર્ટે અધિનિયમને સક્ષમ બનાવતો (enabling) કાયદો ગણાવ્યો, જે માતા કે પિતાનો વ્યક્તિગત કાયદો ગમે તે હોય, કોઈ પણ ભાવિ માતા કે પિતાને દત્તક લેવાનો વિકલ્પ આપે છે, જોકે તેણે દત્તકને મૂળભૂત હક જાહેર કરવાનો ઇનકાર કર્યો.
ભાવિ દત્તક માતા-પિતાની પાત્રતા
કલમ 57 અને દત્તક નિયમનો, 2022 ના નિયમન 5 હેઠળ:
- ભાવિ દત્તક માતા-પિતા, અધિનિયમ અને નિયમનો વર્ણવે છે તે રીતે, સ્થિર અને બાળકને ઉછેરવા સક્ષમ હોવાં જોઈએ;
- દંપતી માટે બંને પતિ-પત્નીની સંમતિ અને, સગાં કે સાવકાં માતા-પિતા દ્વારા દત્તક સિવાય, ઓછામાં ઓછાં બે વર્ષનો સ્થિર લગ્નસંબંધ જરૂરી છે;
- એકલી કે છૂટાછેડા લીધેલી વ્યક્તિ દત્તક લઈ શકે છે, પણ એકલો પુરુષ બાળકી દત્તક લેવા પાત્ર નથી;
- બે કે વધુ બાળકો ધરાવતાં દંપતીને ફક્ત વિશેષ જરૂરિયાતોવાળાં બાળકો અને મુશ્કેલીથી ગોઠવી શકાય તેવાં બાળકો માટે ધ્યાનમાં લેવાય છે, સિવાય કે બાળક સગાંનું કે સાવકું હોય;
- બાળક અને દરેક ભાવિ દત્તક માતા કે પિતા વચ્ચે ઉંમરનો લઘુતમ તફાવત પચીસ વર્ષ છે.
મહત્તમ ઉંમર બાળકની ઉંમર પ્રમાણે નક્કી થાય છે:
- 2 વર્ષ સુધીનું બાળક: દંપતીની સંયુક્ત ઉંમર 85 સુધી, એકલાં માતા કે પિતા 40 સુધી;
- 2 થી વધુ અને 4 વર્ષ સુધી: 90 અને 45;
- 4 થી વધુ અને 8 વર્ષ સુધી: 100 અને 50;
- 8 થી વધુ અને 18 વર્ષ સુધી: 110 અને 55.
પગલાં
- નિયમનોમાં ગણાવેલા દસ્તાવેજો, જેમ કે ઓળખ, સરનામું, આવક અને આરોગ્યનો પુરાવો, અને લગ્નનું પ્રમાણપત્ર કે છૂટાછેડાનું હુકમનામું, સાથે CARINGS પર નોંધણી.
- સામાજિક કાર્યકર દ્વારા, સામાન્ય રીતે વિશિષ્ટ દત્તક એજન્સીના, હોમ સ્ટડી. અહેવાલ ત્રણ વર્ષ માટે માન્ય છે.
- રેફરલ. બાળકોનો રેફરલ નોંધણીની વરિષ્ઠતા અને માતા-પિતાની પસંદગીના ક્રમમાં થાય છે. ભારતમાંનાં માતા-પિતા પાસે રેફર કરાયેલા બાળકને આરક્ષિત કરવા અડતાલીસ કલાક હોય છે; વિદેશમાં રહેતાં માતા-પિતા પાસે છન્નું કલાક.
- માતા-પિતા બાળકને મળે અને રેફરલ સ્વીકારે પછી મેચિંગ અને દત્તક પૂર્વેની પાલક સંભાળ.
- જિલ્લા મેજિસ્ટ્રેટને અરજી, જે કાગળો અને પક્ષકારોની તપાસ કરીને દત્તકનો આદેશ કરે છે. જિલ્લા મેજિસ્ટ્રેટે અરજી દાખલ થયાના બે મહિનાની અંદર તેનો નિકાલ કરવો જોઈએ (કલમ 61(2)). આદેશ સામે ત્રીસ દિવસની અંદર ડિવિઝનલ કમિશનર સમક્ષ અપીલ થઈ શકે છે (કલમ 101(6)).
- દત્તક પછીનું ફોલો-અપ, દત્તક પૂર્વેની પાલક સંભાળમાં મૂક્યાની તારીખથી બે વર્ષ સુધી દર છ મહિને અહેવાલ સાથે.
બાળ કલ્યાણ સમિતિ બાળકને દત્તક માટે કાયદેસર રીતે મુક્ત જાહેર કરે પછી જ બાળક ઉપલબ્ધ બને છે (કલમ 38). સોંપાયેલા બાળકના કિસ્સામાં, ઘોષણા થાય તે પહેલાં માતા-પિતાને સોંપણી પછી ફેરવિચાર કરવા માટે એક સમયગાળો મળે છે.
કાયદાની બહારનું દત્તક
JJ Act નું પાલન ન કરતું અનાથ, ત્યજાયેલા કે સોંપાયેલા બાળકનું દત્તક માન્ય દત્તક નથી, અને એ રીતે બાળક લેવાથી તેમાં સંકળાયેલા દરેક સામે કાર્યવાહી થઈ શકે છે. અધિનિયમની જોગવાઈઓ કે પ્રક્રિયાનું પાલન કર્યા વગર બાળકને દત્તક લેવું કે આપવું ત્રણ વર્ષ સુધીની કેદ, અથવા એક લાખ રૂપિયાના દંડ, અથવા બંનેથી શિક્ષાપાત્ર છે (કલમ 80), અને બાળકોનું વેચાણ અને ખરીદી અલગ, વધુ ગંભીર ગુનો છે (કલમ 81). હૉસ્પિટલ, કોઈ અજાણ્યાનાં સગાં, કે વચેટિયો આ પ્રક્રિયા બહાર દત્તક માટે કાયદેસર રીતે બાળક સોંપી શકતાં નથી.
સગાં અને સાવકાં માતા કે પિતા દ્વારા દત્તક
સગાં (અધિનિયમ જે વ્યાખ્યા કરે છે તે પ્રમાણે, કાકા, ફોઈ, મામા, માસી, કે દાદા-દાદી, નાના-નાની) કલમ 56(2) હેઠળ સગાંનું બાળક દત્તક લઈ શકે છે, અને માતા કે પિતાનાં જીવનસાથી સાવકું બાળક દત્તક લઈ શકે છે. આ દત્તક, જન્મદાતા માતા કે પિતા કે બંનેની સંમતિથી, નિયમનો હેઠળની ટૂંકી પ્રક્રિયાને અનુસરે છે, અને તે પણ જિલ્લા મેજિસ્ટ્રેટના આદેશથી પૂરાં થાય છે. જ્યાં કુટુંબનું બાળક NRI સગાં ઉછેરવાનાં હોય ત્યાં તેનો ઘણી વાર ઉપયોગ થાય છે.
આંતરદેશીય અને NRI દત્તક
તમામ આંતરદેશીય દત્તક JJ Act હેઠળ જ થવાં જોઈએ (કલમ 56(4)). ભારતે બાળકોના રક્ષણ અને આંતરદેશીય દત્તક અંગેના સહકાર અંગેના હેગ સંમેલન, 1993 (Hague Convention on Protection of Children and Co-operation in Respect of Intercountry Adoption, 1993) પર 09/01/2003 ના રોજ સહી કરી અને 06/06/2003 ના રોજ તેને બહાલી આપી, અને 01/10/2003 થી તે ભારત માટે અમલમાં આવ્યું. સંમેલન હેઠળ CARA ભારતનો કેન્દ્રીય સત્તાધિકારી છે. તેણે માગેલાં રક્ષણો સૌપ્રથમ સુપ્રીમ કોર્ટે Lakshmi Kant Pandey v. Union of India, (1984) 2 SCC 244 માં નક્કી કર્યાં, એ સમયે જ્યારે કોઈ કાયદો ન હતો અને વિદેશી માતા-પિતા વાલી અને પાલ્ય અધિનિયમનો ઉપયોગ કરતાં હતાં.
"આંતરદેશીય" માં કોણ ગણાય
- NRI અને OCI કાર્ડધારકો. નિયમન 15 હેઠળ, દત્તક માટેની અગ્રતાની બાબતમાં NRI અને OCI કાર્ડધારકોને ભારતમાં રહેતા ભારતીયોની સમકક્ષ ગણવામાં આવે છે. કલમ 59(2) હેઠળ, પાત્ર NRI, OCI કાર્ડધારક કે ભારતીય મૂળની વ્યક્તિને વિદેશમાં રહેતા અરજદારોમાં અગ્રતા અપાય છે.
- વિદેશમાં રહેતા વિદેશી નાગરિકો ફક્ત ત્યારે જ બાળક દત્તક લઈ શકે છે જ્યારે કોઈ યોગ્ય ભારતીય કે NRI કુટુંબ ન મળે, પોતાના રહેઠાણના દેશની અધિકૃત એજન્સી કે કેન્દ્રીય સત્તાધિકારી મારફતે.
- ભારતમાં રહેતા વિદેશીઓ અને OCI નિયમનો તેમના માટે જે જોગવાઈઓ કરે છે તે મારફતે અરજી કરે છે.
વિદેશમાં રહેતાં માતા-પિતા માટેની પ્રક્રિયા
માતા-પિતા પોતાના રહેઠાણના દેશની અધિકૃત દત્તક એજન્સી કે કેન્દ્રીય સત્તાધિકારી મારફતે નોંધણી કરાવે છે, જે હોમ સ્ટડી તૈયાર કરે છે. CARA બાળકનો રેફરલ કરે છે, માતા-પિતા છન્નું કલાકની અંદર સ્વીકારે છે, અને જિલ્લા મેજિસ્ટ્રેટના આદેશ પછી CARA નો ઑબ્જેક્શન સર્ટિફિકેટ અને સંમેલનના અનુચ્છેદ 23 હેઠળ અનુરૂપતાનું પ્રમાણપત્ર આપે છે, જેથી સ્વીકારનાર દેશમાં બાળકના વિઝા અને દત્તકની માન્યતા મળે. સ્વીકારનાર દેશના ઇમિગ્રેશન અને દત્તકના નિયમો પણ પૂરા કરવા પડે, અને કેટલાક દેશો ત્યાં નવો આદેશ માગે છે.
NRI હિંદુઓ દ્વારા HAMA હેઠળ દત્તક
વિદેશમાં રહેતું હિંદુ કુટુંબ ભારતમાં માન્ય વિધિ અને નોંધાયેલા ખતથી HAMA હેઠળ સગાંનું બાળક દત્તક લઈ શકે છે. દત્તક ભારતીય કાયદામાં માન્ય છે, પણ બાળકને વિદેશ લઈ જવા માટે HAMA હેઠળનાં દત્તક માટે CARA નું નો ઑબ્જેક્શન સર્ટિફિકેટ જરૂરી છે (નિયમન 41(18) અને નિયમનોનું પ્રકરણ VIII), અને સ્વીકારનાર દેશ ખાનગી દત્તકને માન્ય રાખે કે ન પણ રાખે. તેથી HAMA અને JJ Act હેઠળ સગાં દ્વારા દત્તક વચ્ચેની પસંદગી સ્વીકારનાર દેશના કાયદાને ધ્યાનમાં રાખીને કરવી જોઈએ.
વ્યક્તિગત કાયદો દત્તકની છૂટ ન આપે ત્યાં વાલીપણું
મુસ્લિમ, ખ્રિસ્તી, પારસી અને યહૂદી વ્યક્તિગત કાયદા કાનૂની માતા-પિતા અને બાળકનો સંબંધ ઊભો કરવાના અર્થમાં દત્તકની જોગવાઈ કરતા નથી. આ સમુદાયોનાં કુટુંબો પાસે બે વિકલ્પ છે.
વાલી અને પાલ્ય અધિનિયમ, 1890 હેઠળ વાલીપણું
વ્યક્તિ બાળકની વ્યક્તિના વાલી તરીકે નિમણૂક કે ઘોષણા માટે ફેમિલી કોર્ટને અરજી કરી શકે છે (કલમ 7). અદાલત બાળકના વ્યક્તિગત કાયદા સાથે સુસંગત રીતે, બાળકના કલ્યાણના આધારે નિર્ણય કરે છે (કલમ 17). વાલીપણાનો આદેશ વાલીને સંભાળ અને કસ્ટડી અને બાળક માટે નિર્ણયો લેવાનો હક આપે છે, પણ:
- તે બાળકને કાયદાની નજરે વાલીનું બાળક બનાવતો નથી, તેથી વસિયત વગરના ઉત્તરાધિકારમાં બાળક વાલી પાસેથી વારસો મેળવતું નથી; વસિયતનામું, બક્ષિસ કે ટ્રસ્ટ જરૂરી છે;
- પાલ્ય સગીર ન રહે ત્યારે વાલીની સત્તાઓનો અંત આવે છે (કલમ 41), અને પછી સંબંધમાં કોઈ કાનૂની તત્ત્વ રહેતું નથી;
- બાળકના કલ્યાણના આધારે અદાલત વાલીને દૂર કરી શકે છે કે વ્યવસ્થા બદલી શકે છે; અને
- બાળકની સ્થાવર મિલકત અંગે વ્યવહાર કરવા વાલીને અદાલતની પરવાનગી જોઈએ (કલમ 29).
JJ Act હેઠળ દત્તક
મુસ્લિમ, ખ્રિસ્તી, પારસી કે યહૂદી કુટુંબ તેના બદલે JJ Act હેઠળ દત્તક લઈ શકે છે, જે ધર્મને ધ્યાનમાં લીધા વગર માતા-પિતા અને બાળકનો પૂરો સંબંધ આપે છે (Shabnam Hashmi v. Union of India, (2014) 4 SCC 1). દત્તક બાળક તે અધિનિયમ હેઠળ બધા હેતુઓ માટે દત્તક માતા-પિતાનું કાયદેસર બાળક બને છે. કુટુંબના વ્યક્તિગત કાયદા હેઠળ ઉત્તરાધિકારના પ્રશ્નો શરૂઆતમાં જ વિચારવા જોઈએ, અને વસિયતનામું શંકા દૂર કરે છે.
સામાન્ય ભૂલો
- હૉસ્પિટલ, ઓળખીતા કે વચેટિયા પાસેથી "અનૌપચારિક રીતે" બાળક લેવું; તે દત્તક નથી અને ગુનો હોઈ શકે છે.
- ફોટોગ્રાફ કે સાક્ષીઓ વગરની, નોંધણી ન થયેલી HAMA વિધિ પર આધાર રાખવો.
- એમ માની લેવું કે વાલીપણાનો આદેશ બાળકને વારસો મેળવવા દે છે.
- CARA ના નો ઑબ્જેક્શન સર્ટિફિકેટ વગર બાળકને વિદેશ લઈ જવું.
લોકો પૂછે છે તે પ્રશ્નો
ભારતમાં બાળકને કોણ દત્તક લઈ શકે?
જુવેનાઇલ જસ્ટિસ (બાળકોની સંભાળ અને રક્ષણ) અધિનિયમ, 2015 (Juvenile Justice (Care and Protection of Children) Act, 2015) અને દત્તક નિયમનો, 2022 (Adoption Regulations, 2022) હેઠળ, શારીરિક, માનસિક અને ભાવનાત્મક રીતે સ્થિર અને આર્થિક રીતે સક્ષમ કોઈ પણ વ્યક્તિ, ધર્મ ગમે તે હોય, દત્તક લઈ શકે છે. દંપતી માટે બંને પતિ-પત્નીની સંમતિ અને, સામાન્ય રીતે, બે વર્ષનું સ્થિર લગ્નજીવન જરૂરી છે. એકલી સ્ત્રી કોઈ પણ જાતિ (લિંગ) નું બાળક દત્તક લઈ શકે છે, પણ એકલો પુરુષ છોકરી દત્તક લઈ શકતો નથી. ઉંમરની મર્યાદા બાળકની ઉંમર પર આધાર રાખે છે, અને બાળક અને દરેક માતા કે પિતા વચ્ચે ઓછામાં ઓછાં પચીસ વર્ષનો તફાવત હોવો જોઈએ. હિંદુઓ હિંદુ દત્તક અને ભરણપોષણ અધિનિયમ, 1956 (Hindu Adoptions and Maintenance Act, 1956) હેઠળ પણ દત્તક લઈ શકે છે.
HAMA હેઠળ અને JJ Act હેઠળ દત્તકમાં શો ફરક છે?
HAMA ફક્ત હિંદુઓ, બૌદ્ધો, જૈનો અને શીખોને લાગુ પડે છે. દત્તક માતા-પિતા કે વાલી અને દત્તક લેનાર વચ્ચે આપવા અને લેવાની વિધિથી, કોઈ સત્તાધિકારીના આદેશ વગર, પૂરું થાય છે, અને સામાન્ય રીતે નોંધાયેલા ખતથી સાબિત થાય છે. JJ Act દરેકને લાગુ પડે છે, અનાથ, ત્યજાયેલાં અને સોંપાયેલાં (surrendered) બાળકો, સગાં દ્વારા અને સાવકાં માતા કે પિતા દ્વારા દત્તક અને તમામ આંતરદેશીય દત્તકને આવરી લે છે, અને CARINGS પર નોંધણી પછી જિલ્લા મેજિસ્ટ્રેટના આદેશથી પૂરું થાય છે. બાળગૃહમાંનું બાળક ફક્ત JJ Act હેઠળ જ દત્તક લઈ શકાય છે.
CARA મારફતે દત્તકમાં કેટલો સમય લાગે છે?
કાયદો ફક્ત છેલ્લો તબક્કો નક્કી કરે છે: જિલ્લા મેજિસ્ટ્રેટે દત્તકની અરજી દાખલ થયાના બે મહિનાની અંદર નિર્ણય કરવો જોઈએ. તે પહેલાં, પ્રતીક્ષાનો સમય નોંધાયેલાં માતા-પિતાની સંખ્યા અને માગેલા બાળકની ઉંમર અને પ્રોફાઇલ પર આધાર રાખે છે, અને વિશેષ જરૂરિયાતો વગરનાં ખૂબ નાનાં બાળકો માટેની પ્રતીક્ષા લાંબી હોઈ શકે છે. મોટાં બાળકો, ભાઈ-બહેન કે વિશેષ જરૂરિયાતોવાળાં બાળકો માટે તૈયાર હોય તેવાં માતા-પિતાને સામાન્ય રીતે વહેલો રેફરલ મળે છે. આદેશ પછી બે વર્ષ સુધી દર છ મહિને ફોલો-અપ થાય છે.
એકલી સ્ત્રી કે એકલો પુરુષ દત્તક લઈ શકે?
હા. જુવેનાઇલ જસ્ટિસ અધિનિયમની કલમ 57 એકલી કે છૂટાછેડા લીધેલી વ્યક્તિને દત્તક લેવા દે છે. એકલી સ્ત્રી કોઈ પણ જાતિનું બાળક દત્તક લઈ શકે છે. એકલો પુરુષ બાળકી દત્તક લેવા પાત્ર નથી. HAMA હેઠળ, સગીર ન હોય તેવી સ્વસ્થ મનની હિંદુ સ્ત્રી પોતાના હકે દત્તક લઈ શકે છે; પરિણીત સ્ત્રીને પતિની સંમતિ જોઈએ, અને પરિણીત પુરુષને પત્નીની. એકલાં માતા કે પિતા માટે મહત્તમ ઉંમર બાળકની ઉંમર પ્રમાણે 40 થી 55 સુધીની છે.
અમે સગાંનું બાળક દત્તક લઈ શકીએ?
હા. જુવેનાઇલ જસ્ટિસ અધિનિયમની કલમ 56(2) હેઠળ કાકા, મામા, ફોઈ, માસી કે દાદા-દાદી, નાના-નાની જેવાં સગાં, ધર્મને ધ્યાનમાં લીધા વગર, જન્મદાતા માતા-પિતાની સંમતિથી, જિલ્લા મેજિસ્ટ્રેટના આદેશથી પૂરી થતી ટૂંકી પ્રક્રિયા દ્વારા સગાંનું બાળક દત્તક લઈ શકે છે. હિંદુ કુટુંબ તેના બદલે, ઉંમર અને હાલનાં બાળકો અંગેની શરતો પૂરી થતી હોય તો, માન્ય વિધિથી HAMA હેઠળ દત્તક લઈ શકે છે. બાળક વિદેશમાં રહેવાનું હોય ત્યાં, ઇમિગ્રેશનના હેતુ માટે JJ Act નો રસ્તો સામાન્ય રીતે સરળ હોય છે.
NRI કે OCI ભારતમાંથી બાળક દત્તક લઈ શકે?
હા. NRI, OCI કાર્ડધારકો અને વિદેશમાં રહેતી ભારતીય મૂળની વ્યક્તિઓ JJ Act હેઠળ આંતરદેશીય રસ્તે, પોતાના રહેઠાણના દેશની અધિકૃત એજન્સી કે કેન્દ્રીય સત્તાધિકારી (central authority) મારફતે નોંધણી કરીને, દત્તક લઈ શકે છે. કલમ 59(2) હેઠળ વિદેશમાં રહેતા અરજદારોમાં તેમને અગ્રતા મળે છે, અને નિયમનો અગ્રતાની બાબતમાં NRI અને OCI કાર્ડધારકોને ભારતના રહેવાસીઓની સમકક્ષ ગણે છે. જિલ્લા મેજિસ્ટ્રેટના આદેશ પછી, CARA બાળકના વિઝા માટે નો ઑબ્જેક્શન સર્ટિફિકેટ (No Objection Certificate) અને હેગ સંમેલન (Hague Convention) અનુરૂપતાનું પ્રમાણપત્ર આપે છે.
મુસ્લિમ કે ખ્રિસ્તી દંપતી ભારતમાં દત્તક લઈ શકે?
તેમના વ્યક્તિગત કાયદા દત્તકની જોગવાઈ કરતા નથી, પણ તેઓ જુવેનાઇલ જસ્ટિસ અધિનિયમ હેઠળ દત્તક લઈ શકે છે, જે દરેક માટે ખુલ્લો બિનસાંપ્રદાયિક કાયદો છે, એમ સુપ્રીમ કોર્ટે Shabnam Hashmi v. Union of India માં પુષ્ટિ કરી. ત્યાર પછી બાળક તે અધિનિયમ હેઠળ તેમનું કાયદેસર બાળક બને છે. વૈકલ્પિક રીતે, તેઓ વાલી અને પાલ્ય અધિનિયમ, 1890 (Guardians and Wards Act, 1890) હેઠળ વાલી તરીકે નિમણૂક માટે ફેમિલી કોર્ટને અરજી કરી શકે છે, જે બાળક અઢાર વર્ષનું થાય ત્યાં સુધી સંભાળ અને કસ્ટડી આપે છે પણ વારસા માટે માતા-પિતા અને બાળકનો સંબંધ ઊભો કરતો નથી.
શું વાલીપણાનો આદેશ દત્તક જેવો જ છે?
ના. વાલી અને પાલ્ય અધિનિયમ હેઠળ નીમાયેલા વાલી પાસે બાળકની સંભાળ અને કસ્ટડી હોય છે અને તે અદાલતની દેખરેખ હેઠળ બાળક માટે નિર્ણયો લઈ શકે છે, પણ બાળક કાયદાની નજરે વાલીનું બાળક બનતું નથી. બાળક અઢાર વર્ષનું થાય ત્યારે વાલીની સત્તાઓનો અંત આવે છે, અને વસિયતનામા વગર બાળક વાલી પાસેથી વારસો મેળવતું નથી. HAMA કે JJ Act હેઠળનું દત્તક કાયમી છે, એક વાર માન્ય થયા પછી રદ કરી શકાતું નથી, અને બાળકને દત્તક કુટુંબના બાળકનો પૂરો દરજ્જો આપે છે.
દત્તક રદ કરી શકાય?
HAMA હેઠળનું માન્ય દત્તક દત્તક માતા-પિતા કે બીજું કોઈ રદ કરી શકતું નથી, અને બાળક જન્મના કુટુંબમાં પાછા જવા તેનો ત્યાગ કરી શકતું નથી (કલમ 15). JJ Act હેઠળ દત્તકનો આદેશ બાળકને કાયમ માટે દત્તક માતા-પિતાનું કાયદેસર બાળક બનાવે છે, અને જિલ્લા મેજિસ્ટ્રેટના આદેશ સામે ત્રીસ દિવસની અંદર ડિવિઝનલ કમિશનર સમક્ષ અપીલ થઈ શકે છે. જ્યાં દત્તક ક્યારેય માન્ય ન હતું, ઉદાહરણ તરીકે HAMA ની કોઈ શરત પૂરી ન થઈ હોવાથી, ત્યાં અદાલત જાહેર કરી શકે છે કે કોઈ દત્તક થયું જ નથી.
હૉસ્પિટલ કે ઓળખીતા પાસેથી બાળક લઈને તેને પોતાનું ગણીને ઉછેરવું કાયદેસર છે?
ના. અનાથ, ત્યજાયેલું કે સોંપાયેલું બાળક ફક્ત JJ Act ની પ્રક્રિયા દ્વારા, બાળ કલ્યાણ સમિતિ (Child Welfare Committee) બાળકને દત્તક માટે કાયદેસર રીતે મુક્ત જાહેર કરે પછી જ, દત્તક લઈ શકાય છે. એ પ્રક્રિયા બહાર બાળક લેવું કે આપવું દત્તક નથી, અને અધિનિયમની કલમ 80 તેને ત્રણ વર્ષ સુધીની કેદ, એક લાખ રૂપિયાનો દંડ, અથવા બંનેની સજા કરે છે; બાળકની ખરીદી કે વેચાણ અલગ ગુનો છે. બાળકના જન્મની નોંધણી નવાં માતા-પિતાના નામે કરવાથી તે કાયદેસર બનતું નથી.
આ જવાબો શૈક્ષણિક સારાંશ છે; તે કોઈ પણ વ્યક્તિગત બાબત અંગેની કાનૂની સલાહ નથી.
ગંભીર પ્રશ્ન માટે કાગળો પૂરેપૂરા વંચાય તે જરૂરી છે.
રૂબરૂ મુલાકાત (કોન્ફરન્સ) અગાઉથી સમય લઈને G-46, Basement, Greater Kailash III, New Delhi ખાતે થાય છે. પત્રવ્યવહાર પ્રિન્સિપાલ પોતે વાંચે છે.
આ પાનું Lokesh Bhardwaj Law Offices ના કામ વિશે, બાર કાઉન્સિલ ઑફ ઇન્ડિયાના નિયમો (Bar Council of India Rules) હેઠળ માન્ય હોય તે રીતે, સામાન્ય માહિતી આપે છે. તે કાનૂની સલાહ નથી, અને તે વકીલ અને અસીલનો સંબંધ ઊભો કરતું નથી. LBLO કોઈ બાબતમાં ફક્ત લેખિતમાં નક્કી થયેલી નિમણૂક (engagement) પર જ કામ કરે છે.
છેલ્લી સમીક્ષા: 16/11/2026. Lokesh Bhardwaj Law Offices.
16/11/2026 ના રોજનો કાયદો દર્શાવ્યો છે.
← બધાં કાર્યક્ષેત્રો