બાળકની કસ્ટડી, મુલાકાત અને વાલીપણું: કલ્યાણની કસોટી, વચગાળાના આદેશો અને વિદેશ લઈ જવાયેલાં બાળકો
કસ્ટડીના દરેક કેસમાં અદાલત બીજા બધાથી ઉપર એક પ્રશ્ન પૂછે છે: આ બાળકના કલ્યાણ માટે, આજે અને બાળક મોટું થાય તેમ, કઈ વ્યવસ્થા શ્રેષ્ઠ છે.
ટૂંકમાં
- કલ્યાણ સર્વોપરી છે. હિંદુ સગીરત્વ અને વાલીપણા અધિનિયમ, 1956 (HMGA) ની કલમ 13 હેઠળ સગીરનું કલ્યાણ સર્વોપરી વિચારણા છે, અને વાલી અને પાલ્ય અધિનિયમ, 1890 (GWA) ની કલમ 17 હેઠળ તે અદાલતને માર્ગદર્શન આપે છે. માતા કે પિતા કોઈનો હક સર્વોપરી નથી.
- કસ્ટડી અને વાલીપણું જુદાં છે. કસ્ટડી એ બાબત છે કે બાળક રોજેરોજ ક્યાં રહે છે. વાલીપણું એ બાળકની વ્યક્તિ અને મિલકત પરની કાનૂની સત્તા છે.
- ક્યાં અરજી કરવી. કસ્ટડી છૂટાછેડાના કેસમાં જ માગી શકાય છે (કલમ 26, હિંદુ લગ્ન અધિનિયમ, 1955), અથવા બાળક સામાન્ય રીતે જ્યાં રહે છે તે સ્થળની ફેમિલી કોર્ટ સમક્ષ GWA હેઠળની અલગ અરજીમાં (કલમ 9 GWA).
- નાનાં બાળકો. હિંદુ બાળક માટે, પાંચ વર્ષથી નીચેના બાળકની કસ્ટડી સામાન્ય રીતે માતા પાસે હોય છે (કલમ 6(a) HMGA ની શરત), પણ તે પણ કલ્યાણ સામે નમતું જોખે છે.
- વચગાળાની કસ્ટડી અને મુલાકાત. કેસ ચાલતો હોય ત્યારે કામચલાઉ કસ્ટડી અને મુલાકાતનાં સમયપત્રકનો આદેશ થઈ શકે છે (કલમ 12 GWA; કલમ 26 HMA), જેમાં માતા કે પિતા બીજા શહેર કે દેશમાં રહેતાં હોય ત્યાં વીડિયો સંપર્ક સામેલ છે.
- વિદેશ લઈ જવાયેલાં બાળકો. ભારત 1980 ના હેગ બાળ અપહરણ સંમેલનનો પક્ષકાર નથી. વિદેશી અદાલતનો આદેશ એક પરિબળ છે, પણ ભારતીય અદાલતો બાળકના કલ્યાણના આધારે નિર્ણય કરે છે (Nithya Anand Raghavan v. State (NCT of Delhi), (2017) 8 SCC 454).
તમે સાંભળશો તે શબ્દો
- કસ્ટડી (Custody)
- બાળકની શારીરિક સંભાળ અને નિયંત્રણ: બાળક ક્યાં રહે છે અને રોજેરોજ બાળકની સંભાળ કોણ રાખે છે.
- વાલી (Guardian)
- સગીરની વ્યક્તિ, કે મિલકત, કે બંનેની કાનૂની સંભાળ ધરાવતી વ્યક્તિ; વાલી કુદરતી, વસિયતનામાથી નીમેલા, અથવા અદાલતે નીમેલા કે જાહેર કરેલા હોઈ શકે છે.
- કુદરતી વાલી (Natural guardian)
- હિંદુ છોકરા કે અપરિણીત છોકરી માટે, પિતા અને, તેમની ગેરહાજરીમાં, માતા (કલમ 6 HMGA, સુપ્રીમ કોર્ટે અર્થઘટન કર્યા મુજબ).
- મુલાકાત (Visitation, access)
- કસ્ટડી ન ધરાવતાં માતા કે પિતા બાળક સાથે વિતાવે તે સમય: સાપ્તાહિક, રાતવાસો, રજાઓ દરમિયાન કે વીડિયો દ્વારા.
- સંયુક્ત કે સહિયારી કસ્ટડી (Joint or shared custody)
- એવી વ્યવસ્થા જેમાં બાળક માતા અને પિતા બંને સાથે નોંધપાત્ર સમય વિતાવે છે અને બંને મોટા નિર્ણયો સાથે મળીને લે છે.
- વચગાળાની કસ્ટડી (Interim custody)
- કેસ પડતર હોય ત્યારે આદેશ કરાયેલી કામચલાઉ વ્યવસ્થા, જે અંતિમ સુનાવણી વખતે બદલી શકાય છે.
- સમજણપૂર્વકની પસંદગી (Intelligent preference)
- તર્કબદ્ધ મત બાંધી શકે તેટલા મોટા બાળકની ઇચ્છા, જે અદાલત ધ્યાનમાં લઈ શકે છે પણ જે કેસનો નિર્ણય કરતી નથી (કલમ 17(3) GWA).
- Habeas corpus (હેબિયસ કોર્પસ)
- વ્યક્તિને રજૂ કરવાનો નિર્દેશ આપતી રિટ; બાળક માતા કે પિતા કે બીજી વ્યક્તિની ગેરકાયદેસર કસ્ટડીમાં હોય ત્યાં તેનો ઉપયોગ થઈ શકે છે.
- અદાલતો વચ્ચેનું સૌજન્ય (Comity of courts)
- એક દેશની અદાલતો બીજા દેશની અદાલતોના આદેશોને જે આદર આપે છે તે; કસ્ટડીના કેસોમાં તે બાળકના કલ્યાણ સામે નમતું જોખે છે.
વિગતવાર
કસ્ટડી અને મુલાકાત
કસ્ટડીના વિવાદો મોટે ભાગે માતા-પિતા અલગ થાય ત્યારે ઊભા થાય છે, પણ ત્યારે પણ થાય છે જ્યારે માતા કે પિતાનું અવસાન થાય, જ્યારે દાદા-દાદી કે નાના-નાની અને જીવિત માતા કે પિતા વચ્ચે મતભેદ હોય, અથવા જ્યારે માતા કે પિતા બાળકને બીજા શહેર કે દેશમાં લઈ જાય. અદાલત અનેક પ્રકારની કાર્યવાહીઓમાં આદેશો કરી શકે છે:
- છૂટાછેડા કે ન્યાયિક અલગતાના કેસમાં. હિંદુ લગ્ન અધિનિયમ, 1955 (HMA) ની કલમ 26 અદાલતને સગીર બાળકોની કસ્ટડી, ભરણપોષણ અને શિક્ષણ માટે, શક્ય હોય ત્યાં તેમની ઇચ્છા સાથે સુસંગત રીતે, વચગાળાના આદેશો કરવા અને હુકમનામામાં જોગવાઈ કરવા, અને હુકમનામા પછી તેમાં ફેરફાર કરવા દે છે.
- વાલી અને પાલ્ય અધિનિયમ, 1890 (GWA) હેઠળ વાલીપણાની અરજીમાં, જે દરેક ધર્મનાં બાળકોને લાગુ પડે છે. વાલીપણું, કસ્ટડી અને મુલાકાતની બાબતો ફેમિલી કોર્ટના અધિકારક્ષેત્રમાં છે (કલમ 7(1) નું સ્પષ્ટીકરણ (g), ફેમિલી કોર્ટ્સ અધિનિયમ, 1984 (Family Courts Act, 1984)).
- ઘરેલુ હિંસાની અરજીમાં, મેજિસ્ટ્રેટ ઘરેલુ હિંસાથી મહિલાઓના રક્ષણ અધિનિયમ, 2005 (Protection of Women from Domestic Violence Act, 2005) ની કલમ 21 હેઠળ કામચલાઉ કસ્ટડી આપી શકે છે.
- બાળકને ગેરકાયદેસર કસ્ટડીમાં રખાયું હોય ત્યાં હાઈકોર્ટ કે સુપ્રીમ કોર્ટ સમક્ષ હેબિયસ કોર્પસ દ્વારા, જેની ચર્ચા નીચે છે.
અદાલત શું ધ્યાનમાં લે છે
કાયદા હેઠળ માતા-પિતાના હકો નહીં, પણ બાળકનું કલ્યાણ સર્વોપરી વિચારણા છે (Gaurav Nagpal v. Sumedha Nagpal, AIR 2009 SC 557). કલમ 17 GWA હેઠળ અદાલત સગીરની ઉંમર, જાતિ (લિંગ) અને ધર્મ, સૂચિત વાલીનું ચારિત્ર્ય અને ક્ષમતા, સગપણની નિકટતા, અને મૃત્યુ પામેલાં માતા કે પિતાની કોઈ ઇચ્છા ધ્યાનમાં લે છે. Nil Ratan Kundu v. Abhijit Kundu, (2008) 9 SCC 413 માં સુપ્રીમ કોર્ટે ભાર મૂક્યો કે વાલીની પસંદગીમાં સર્વોપરી વિચારણા બાળકનું કલ્યાણ અને સુખાકારી છે, અને બાળક પોતાનો મત વ્યક્ત કરી શકે ત્યાં અદાલતે બાળકને તપાસવું જોઈએ.
વ્યવહારમાં અદાલત જુએ છે:
- મુખ્ય સંભાળ કોણે રાખી છે, અને બાળકનો માતા, પિતા અને ભાઈ-બહેન દરેક સાથેનો લગાવ;
- ઘર, શાળા અને મિત્રતાની સાતત્યતા;
- માતા અને પિતા દરેકનું આરોગ્ય, કામના કલાકો, ઘર અને કુટુંબનો ટેકો;
- બાળક સમજણપૂર્વકની પસંદગી કરી શકે તેટલું મોટું હોય તો, બાળકની પોતાની ઇચ્છા;
- હિંસા, ઉપેક્ષા કે માદક પદાર્થોના દુરુપયોગનો કોઈ ઇતિહાસ; અને
- બાળકના બીજાં માતા કે પિતા સાથેના સંબંધને ટેકો આપવાની દરેકની તૈયારી.
બાળકની પસંદગીને વજન અપાય છે પણ તે નિર્ણાયક નથી. Vivek Singh v. Romani Singh, (2017) 3 SCC 231 માં, બાળકીએ પિતા સાથે રહેવાની પસંદગી જણાવી હોવા છતાં સુપ્રીમ કોર્ટે કસ્ટડી માતાને આપી, કારણ કે બીજાં પરિબળો વધુ વજનદાર હતાં.
મુલાકાત
કસ્ટડી ન ધરાવતાં માતા કે પિતાને સામાન્ય રીતે મુલાકાત મળે છે: સપ્તાહાંત, શાળાની રજાઓનો ભાગ, તહેવારો અને જન્મદિવસ, અને નિયમિત ટેલિફોન કે વીડિયો સંપર્ક. Yashita Sahu v. State of Rajasthan, AIR 2020 SC 577 માં સુપ્રીમ કોર્ટે કહ્યું કે બાળકને માતા અને પિતા બંનેનાં પ્રેમ અને લાગણીનો હક છે, કે માતા કે પિતા વિદેશમાં રહેતાં હોય ત્યાં સંપર્કની શ્રેષ્ઠ વ્યવસ્થા વીડિયો કૉલ છે, અને મુલાકાત અને સંપર્કના હકો એવી રીતે નક્કી થવા જોઈએ કે બાળકનો તે માતા કે પિતા સાથેનો નાતો જળવાઈ રહે. અદાલતો બાળકને સોંપવાની વ્યવસ્થા પણ નક્કી કરે છે, ક્યારેક તટસ્થ સ્થળે કે અદાલત સાથે જોડાયેલા કેન્દ્રમાં.
આદેશો ક્યારેય અંતિમ નથી
બાળક મોટું થાય અને સંજોગો બદલાય તેમ કસ્ટડીના આદેશોમાં ફેરફાર થઈ શકે છે (કલમ 26 HMA). કસ્ટડી કે મુલાકાતના આદેશની અવજ્ઞા કરનાર માતા કે પિતા તિરસ્કારનું જોખમ લે છે અને પોતાનો જ કેસ નબળો કરે છે, કારણ કે અદાલત પૂછશે કે બાળકના બીજાં માતા કે પિતા સાથેના સંબંધનો આદર કોણ વધુ કરશે.
GWA અને HMGA હેઠળ વાલીપણું
વાલી અને પાલ્ય અધિનિયમ, 1890
GWA બિનસાંપ્રદાયિક કાયદો છે. અદાલતને ખાતરી થાય કે તે સગીરના કલ્યાણ માટે છે, તો તે સગીરની વ્યક્તિ કે મિલકતના વાલી નીમી શકે છે, અથવા કોઈ વ્યક્તિને વાલી જાહેર કરી શકે છે (કલમ 7). અરજી વાલી હોવાનો દાવો કરનાર વ્યક્તિ કે સગીરનાં સગાં કે મિત્ર કરી શકે છે (કલમ 8), અને સગીર સામાન્ય રીતે જ્યાં રહે છે ત્યાંનું અધિકારક્ષેત્ર ધરાવતી અદાલતમાં દાખલ થાય છે (કલમ 9). જે સગીરનાં પિતા કે માતા જીવિત હોય અને અદાલતના મતે અયોગ્ય ન હોય, તેના માટે અદાલતે વાલી નીમવા ન જોઈએ (કલમ 19(b), 2010 માં સુધાર્યા મુજબ). વ્યક્તિના વાલીએ રજા વગર પાલ્યને અદાલતના અધિકારક્ષેત્રની બહાર લઈ જવો ન જોઈએ (કલમ 26), અને વાલીની કસ્ટડીમાંથી લઈ જવાયેલા પાલ્યને પાછો સોંપવાનો આદેશ અદાલત કરી શકે છે (કલમ 25). કલમ 47 માં ગણાવેલા આદેશો સામે હાઈકોર્ટમાં અપીલ થઈ શકે છે.
હિંદુ સગીરત્વ અને વાલીપણા અધિનિયમ, 1956
હિંદુ સગીર (અઢાર વર્ષથી નીચેની વ્યક્તિ, કલમ 4(a)) માટે, છોકરા કે અપરિણીત છોકરીના કુદરતી વાલી પિતા છે, અને તેમના પછી માતા; પાંચ વર્ષથી નીચેના બાળકની કસ્ટડી સામાન્ય રીતે માતા પાસે હોય છે (કલમ 6(a)). Githa Hariharan v. Reserve Bank of India, (1999) 2 SCC 228 માં સુપ્રીમ કોર્ટે "પછી" (after) નો અર્થ "ગેરહાજરીમાં" (in the absence of) કર્યો, જેથી પિતા બાળકની સંભાળથી ગેરહાજર હોય ત્યારે, ફક્ત તેમના મૃત્યુ પછી જ નહીં, માતા કુદરતી વાલી તરીકે કામ કરી શકે. કલમ 13 સગીરના કલ્યાણને સર્વોપરી વિચારણા બનાવે છે, અને અદાલત માને કે વાલીપણું સગીરના કલ્યાણમાં નહીં હોય, તો કોઈ વ્યક્તિ વાલીપણાની હકદાર નથી.
સગીરની મિલકત
કુદરતી વાલી સગીરના લાભ માટે જરૂરી કે વાજબી બધાં કૃત્યો કરી શકે છે, પણ અદાલતની પૂર્વપરવાનગી વગર સગીરની સ્થાવર મિલકત ગીરો, બોજ, વેચાણ, બક્ષિસ કે અદલાબદલીથી આપવી ન જોઈએ, અથવા પાંચ વર્ષથી વધુ માટે કે સગીર પુખ્ત થાય પછી એક વર્ષથી વધુ સમયે પૂરી થતી મુદત માટે ભાડે ન આપવી જોઈએ (કલમ 8(2) HMGA). પરવાનગી વગર કરેલી તબદીલી સગીરની ઇચ્છાએ રદ કરાવી શકાય છે (કલમ 8(3)). અદાલતે નીમેલા વાલીને આવી તબદીલીઓ માટે તેની પૂર્વપરવાનગી જોઈએ (કલમ 29 GWA). સગીર માટે જરૂરિયાત કે સ્પષ્ટ લાભ બતાવતી અરજી દ્વારા પરવાનગી માગવામાં આવે છે; બેંકો, રજિસ્ટ્રાર અને ખરીદનારા સામાન્ય રીતે તેનો આગ્રહ રાખે છે.
બીજા સમુદાયોનાં બાળકો
GWA, સગીરને લાગુ પડતા વ્યક્તિગત કાયદા સાથે સુસંગત રીતે, બધા સમુદાયો માટે વાલીપણું અને કસ્ટડી સંચાલિત કરે છે (કલમ 17(1)). મુસ્લિમ વ્યક્તિગત કાયદા હેઠળ પિતા કુદરતી વાલી છે, જ્યારે નાનાં બાળકોની કસ્ટડી (hizanat, હિઝાનત) પરંપરાગત રીતે બાળપણના એક તબક્કા સુધી માતા પાસે હોય છે, જે તબક્કો કાયદાની શાખા પ્રમાણે જુદો છે; તો પણ અદાલત કલ્યાણના આધારે નિર્ણય કરે છે.
બાળકને આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે લઈ જવું
માતા કે પિતા બીજાંની સંમતિ વગર કે અદાલતના આદેશના ભંગમાં બાળકને વિદેશથી ભારત લાવે, અથવા બાળકને ભારત બહાર લઈ જાય, ત્યારે કેસ ઘણી વાર એક સાથે બે દેશોમાં ઝડપથી આગળ વધે છે.
ભારતમાં કાનૂની સ્થિતિ
ભારત 1980 ના આંતરરાષ્ટ્રીય બાળ અપહરણનાં દીવાની પાસાં અંગેના હેગ સંમેલન (Hague Convention on the Civil Aspects of International Child Abduction) નો પક્ષકાર નથી, તેથી બાળકને સંક્ષિપ્ત રીતે પાછું સોંપવાની કોઈ સંધિ આધારિત વ્યવસ્થા નથી. Nithya Anand Raghavan v. State (NCT of Delhi), (2017) 8 SCC 454 માં સુપ્રીમ કોર્ટે ઠરાવ્યું કે ભારતીય અદાલતો સંક્ષિપ્ત તપાસ કે વિસ્તૃત તપાસ કરી શકે છે; કે વિદેશી અદાલતનો અગાઉથી અસ્તિત્વમાં રહેલો આદેશ ધ્યાનમાં લેવાના સંજોગોમાંનો ફક્ત એક છે; અને કે અદાલતો વચ્ચેના સૌજન્યને બાળકના કલ્યાણ પર અગ્રતા આપી શકાય નહીં. બાળકના કલ્યાણમાં હોય ત્યાં બીજા દેશમાં પાછા મોકલવાનો આદેશ થઈ શકે છે, જેમ Rohith Thammana Gowda v. State of Karnataka (સુપ્રીમ કોર્ટ, 29/07/2022) માં થયું, જ્યાં અદાલતે બાળકને અમેરિકા (United States) પાછું મોકલવાનો નિર્દેશ આપ્યો અને બાળક શું ઇચ્છે છે અને બાળકના શ્રેષ્ઠ હિતમાં શું છે તે વચ્ચે ભેદ પાડ્યો.
ઉપાયો
- બાળક ગેરકાયદેસર કસ્ટડીમાં હોય ત્યાં અનુચ્છેદ 226 હેઠળ હાઈકોર્ટમાં, અથવા અનુચ્છેદ 32 હેઠળ સુપ્રીમ કોર્ટમાં, હેબિયસ કોર્પસ. બાળક બીજાં માતા કે પિતા પાસે હોય ત્યાં પણ હેબિયસ કોર્પસની રિટ ચાલી શકે છે (Yashita Sahu v. State of Rajasthan, AIR 2020 SC 577), જોકે અદાલત બાળકના કલ્યાણના આધારે નિર્ણય કરે છે અને પક્ષકારોને ફેમિલી કોર્ટ પાસે મોકલી શકે છે. જુઓ હેબિયસ કોર્પસની સમજૂતી.
- બાળક સામાન્ય રીતે જ્યાં રહે છે ત્યાંની ફેમિલી કોર્ટ સમક્ષ GWA અરજી, વચગાળાની કસ્ટડી માટે અને અધિકારક્ષેત્રની બહાર લઈ જવા પર મનાઈના આદેશ માટેની અરજી સાથે (કલમ 26 GWA).
- બાળકને જે દેશમાં લઈ જવાયું છે કે જ્યાં તે રહે છે તે દેશના કાયદા હેઠળ વિદેશમાં કાર્યવાહી; ભારત હેગ સંમેલનનો પક્ષકાર ન હોવાથી, ભારત અને બીજા દેશો વચ્ચે તેની પાછું સોંપવાની વ્યવસ્થા ઉપલબ્ધ નથી.
લઈ જવાતું અટકાવવું
બાળકને ભારત બહાર લઈ જવાનો ડર હોય ત્યાં અદાલતને તે અટકાવવા, બાળકનો પાસપોર્ટ જમા કરાવવાનો નિર્દેશ આપવા, અથવા બાંયધરી અને જામીનગીરી માગવા વિનંતી કરી શકાય છે. સગીરના પાસપોર્ટ માટે, માતા કે પિતામાંથી એકે સંમતિ ન આપી હોય ત્યાં પાસપોર્ટ સત્તાધિકારી અલગ ઘોષણાપત્ર વાપરે છે, અને કસ્ટડીનો વિવાદ કે અદાલતનો આદેશ હોવો અરજી માટે પ્રસ્તુત છે. માતા અને પિતા બંને સંકળાયેલાં રહેવા ઇચ્છતાં હોય ત્યાં, સુપ્રીમ કોર્ટ અને હાઈકોર્ટનાં મધ્યસ્થી કેન્દ્રો સહિત, મધ્યસ્થી ઘણી વાર સૌથી વ્યવહારુ રસ્તો છે.
વચગાળાની કસ્ટડી અને બાળકનું કલ્યાણ
કસ્ટડીના મોટા ભાગના કેસો ખરેખર વચગાળાના તબક્કે જ નક્કી થઈ જાય છે, કારણ કે લાંબા કેસ દરમિયાન બાળક જે વ્યવસ્થામાં રહે છે તે યથાસ્થિતિ બનવા લાગે છે. GWA અરજી પડતર હોય ત્યારે અદાલત સગીરની કામચલાઉ કસ્ટડી અને રક્ષણ માટે આદેશો કરી શકે છે (કલમ 12 GWA), અને લગ્નવિષયક કાર્યવાહી દરમિયાન સમયાંતરે પણ (કલમ 26 HMA).
વચગાળાની અરજીઓ કેવી રીતે નક્કી થાય છે
- અરજદાર બાળકની હાલની વ્યવસ્થા, શાળા અને આરોગ્ય, અને સૂચિત વ્યવસ્થા સમજાવતા સોગંદનામા સાથે અરજી દાખલ કરે છે.
- બાળક પૂરતું મોટું હોય ત્યાં અદાલત સામાન્ય રીતે ચેમ્બરમાં બાળકને મળે છે, અને કાઉન્સેલર કે અદાલતના બાળ કલ્યાણ અધિકારી પાસેથી અહેવાલ માગી શકે છે.
- અદાલત ઘણી વાર શરૂઆતમાં જ માતા-પિતાને વાલીપણાની યોજના (parenting plan) માટે મધ્યસ્થીમાં મોકલે છે.
- આદેશ વચગાળાની કસ્ટડી અને મુલાકાતનું સમયપત્રક નક્કી કરે છે, ક્યારેક શરૂઆતમાં દેખરેખ હેઠળની મુલાકાતો સાથે, અને માતા કે પિતા કોઈને પણ બાળકને દિલ્હી કે ભારત બહાર લઈ જવા પર મનાઈ કરી શકે છે.
શું મદદ કરે છે અને શું નુકસાન કરે છે
- શાળાના અહેવાલો, તબીબી રેકોર્ડ, રોજિંદા જીવનના ફોટોગ્રાફ અને દિનચર્યા કોણ સંભાળતું હતું તેનો પુરાવો વજન ધરાવે છે.
- બાળકનો સંદેશવાહક તરીકે ઉપયોગ કરવો, બાળકની સામે બીજાં માતા કે પિતા વિરુદ્ધ બોલવું, કે કારણ વગર મુલાકાત રોકવી, એમ કરનાર માતા કે પિતાની વિરુદ્ધ ગણાય છે.
- કેસ દરમિયાન અદાલતની રજા વગર શાળા કે શહેરમાં અચાનક ફેરફારોને ચિંતાથી જોવામાં આવે છે.
- દુર્વ્યવહારના આક્ષેપો ચોક્કસ અને સમર્થિત હોવા જોઈએ; અદાલતો તેને ગંભીરતાથી લે છે પણ કસ્ટડી જીતવા માટે કરાયેલા આક્ષેપોને પારખી પણ લે છે.
બાળકનો પોતાનો અવાજ
કલમ 17(3) GWA અદાલતને સમજણપૂર્વકની પસંદગી કરી શકે તેટલા મોટા સગીરની પસંદગી ધ્યાનમાં લેવા દે છે. કોઈ નિશ્ચિત ઉંમર નથી. સુપ્રીમ કોર્ટે બાળકની ઇચ્છા અને બાળકના શ્રેષ્ઠ હિત વચ્ચે ભેદ પાડ્યો છે: ઇચ્છા મહત્ત્વનું પરિબળ છે, પણ કલ્યાણ શું માગે છે તે અદાલત નક્કી કરે છે, એ જોખમ ધ્યાનમાં લઈને કે બાળકની જણાવેલી પસંદગી પર બાળક જેની સાથે રહે છે તે માતા કે પિતાનો પ્રભાવ પડ્યો હોય.
સામાન્ય ભૂલો
- નવું સામાન્ય રહેઠાણ ઊભું કરવાની આશાએ અરજી કરતાં પહેલાં બાળકને બીજા શહેર કે દેશમાં લઈ જવું.
- જ્યાં સારી રીતે ગોઠવાયેલી સહિયારી વ્યવસ્થા વધુ વિશ્વસનીય હોય ત્યાં એકલી કસ્ટડી માટે અરજી કરવી.
- બાળકના ભરણપોષણ અને શિક્ષણની ઉપેક્ષા કરવી, જે અદાલત કસ્ટડીની સાથે જ નક્કી કરે છે.
લોકો પૂછે છે તે પ્રશ્નો
ભારતમાં છૂટાછેડા પછી બાળકની કસ્ટડી કોને મળે?
માતા કે પિતા કોઈની તરફેણમાં આપોઆપ લાગુ પડતો કોઈ નિયમ નથી. અદાલત બાળકના કલ્યાણના આધારે નિર્ણય કરે છે, જેને હિંદુ સગીરત્વ અને વાલીપણા અધિનિયમ, 1956 (Hindu Minority and Guardianship Act, 1956) ની કલમ 13 અને વાલી અને પાલ્ય અધિનિયમ, 1890 (Guardians and Wards Act, 1890) ની કલમ 17 માર્ગદર્શક વિચારણા બનાવે છે. તે બાળકની ઉંમર, મુખ્ય સંભાળ રાખનાર, શાળા, માતા અને પિતા દરેકના સંજોગો અને, બાળક પૂરતું મોટું હોય તો, બાળકની પોતાની ઇચ્છા જુએ છે. પાંચ વર્ષથી નાના હિંદુ બાળકની કસ્ટડી સામાન્ય રીતે માતા પાસે હોય છે, પણ તે પણ કલ્યાણ સામે નમતું જોખે છે. કસ્ટડી ન ધરાવતાં માતા કે પિતાને સામાન્ય રીતે મુલાકાતનો હક અપાય છે.
શું પિતાને કસ્ટડીનો સમાન હક છે?
હિંદુ સગીરત્વ અને વાલીપણા અધિનિયમની કલમ 6 હેઠળ પિતા હિંદુ બાળકના કુદરતી વાલી છે, અને તેમની ગેરહાજરીમાં માતા કુદરતી વાલી તરીકે કામ કરે છે. પણ વાલીપણું કસ્ટડી નક્કી કરતું નથી. અદાલત ફક્ત એટલું પૂછે છે કે બાળકના કલ્યાણમાં શું છે, અને જ્યાં તે કલ્યાણમાં હોય ત્યાં પિતાઓને નિયમિત રીતે કસ્ટડી મળે છે, અને જ્યાં ન હોય ત્યાં નોંધપાત્ર મુલાકાત, રાતવાસો અને રજાઓનો સમય મળે છે. જ્યાં માતા અને પિતા બંને સહકાર આપી શકે ત્યાં સહિયારી વ્યવસ્થા કરાય છે.
કઈ ઉંમરે બાળક નક્કી કરી શકે કે તે માતા કે પિતા કોની સાથે રહેશે?
ભારતીય કાયદામાં કોઈ નિશ્ચિત ઉંમર નથી. વાલી અને પાલ્ય અધિનિયમની કલમ 17(3) અદાલતને એવા બાળકની પસંદગી ધ્યાનમાં લેવા દે છે જે સમજણપૂર્વકની પસંદગી (intelligent preference) કરી શકે તેટલું મોટું હોય, અને ન્યાયાધીશો સામાન્ય રીતે ચેમ્બરમાં બાળક સાથે વાત કરે છે. પસંદગી મહત્ત્વની છે પણ નિર્ણાયક નથી: બીજાં કલ્યાણનાં પરિબળો વધુ વજનદાર હોય ત્યાં સુપ્રીમ કોર્ટે બાળકની જણાવેલી ઇચ્છા વિરુદ્ધ કસ્ટડી આપી છે, અને બાળક શું ઇચ્છે છે અને બાળકના શ્રેષ્ઠ હિતમાં શું છે તે વચ્ચે ભેદ પાડ્યો છે.
કેસ પડતર હોય ત્યારે શું મને વચગાળાની કસ્ટડી મળી શકે?
હા. ફેમિલી કોર્ટ વાલી અને પાલ્ય અધિનિયમની કલમ 12 હેઠળ બાળકની કામચલાઉ કસ્ટડી અને રક્ષણ માટે આદેશો કરી શકે છે, અને છૂટાછેડાની સુનાવણી કરતી અદાલત હિંદુ લગ્ન અધિનિયમ, 1955 (Hindu Marriage Act, 1955) ની કલમ 26 હેઠળ વચગાળાની કસ્ટડીના આદેશો કરી શકે છે. અરજીમાં બાળકની હાલની દિનચર્યા, શાળા અને આરોગ્ય, અને સૂચિત વ્યવસ્થા સમજાવવી જોઈએ. વચગાળાની વ્યવસ્થા ઘણી વાર અંતિમ પરિણામને ઘડે છે, તેથી તે વહેલી માગવી જોઈએ અને દસ્તાવેજોથી સમર્થિત હોવી જોઈએ.
મુલાકાતના હકો શું છે, અને તેનો અમલ કેવી રીતે થાય છે?
મુલાકાત (access) એટલે કસ્ટડી ન ધરાવતાં માતા કે પિતા બાળક સાથે જે સમય વિતાવે છે, જેમ કે એકાંતરે સપ્તાહાંત, શાળાની રજાઓનો ભાગ, તહેવારો અને નિયમિત વીડિયો કૉલ. અદાલત સમયપત્રક અને બાળકને સોંપવાનું સ્થળ નક્કી કરે છે. કસ્ટડી ધરાવતાં માતા કે પિતા કારણ વગર મુલાકાતમાં અડચણ ઊભી કરે, તો બીજાં માતા કે પિતા અમલ કે ફેરફાર માટે અરજી કરી શકે છે, અને અદાલતના આદેશની જાણીજોઈને અવજ્ઞા તિરસ્કાર (contempt) ગણાઈ શકે છે. સતત અડચણ પોતે જ અદાલતને કસ્ટડી કોની પાસે હોવી જોઈએ તેની ફેરવિચારણા તરફ દોરી શકે છે.
મારાં પતિ કે પત્ની મારી સંમતિ વગર અમારા બાળકને વિદેશ લઈ ગયાં છે. હું શું કરી શકું?
બંને દેશોમાં ઝડપથી પગલાં લો. ભારત 1980 ના હેગ બાળ અપહરણ સંમેલન (Hague Child Abduction Convention) નો પક્ષકાર નથી, તેથી તેની બાળક પાછું સોંપવાની વ્યવસ્થા ઉપલબ્ધ નથી, અને બીજા દેશમાં કાર્યવાહી તે દેશના પોતાના કસ્ટડી કાયદા હેઠળ થાય છે. ભારતમાં ફેમિલી કોર્ટ સમક્ષ કસ્ટડીની અરજી દાખલ કરી શકાય છે, અને બાળકને વધુ દૂર લઈ જવા પર મનાઈનો આદેશ માગી શકાય છે; પરિણામ બાળકના કલ્યાણથી નક્કી થશે. લઈ જવાયા પહેલાંના બાળકના સ્થિર જીવનનો પુરાવો, કોઈ હાલના આદેશો અને લઈ જવાના સંજોગો બંને ફોરમમાં મહત્ત્વના રહેશે.
વિદેશી આદેશના ભંગમાં બાળકને વિદેશથી ભારત લાવવામાં આવ્યું છે. શું ભારતીય અદાલત બાળકને પાછું મોકલશે?
આપોઆપ નહીં. Nithya Anand Raghavan v. State (NCT of Delhi) માં સુપ્રીમ કોર્ટે ઠરાવ્યું કે વિદેશી અદાલતનો આદેશ ફક્ત એક પરિબળ છે અને અદાલતો વચ્ચેના સૌજન્ય (comity) ને બાળકના કલ્યાણ પર અગ્રતા આપી શકાય નહીં. ભારતીય અદાલત સંક્ષિપ્ત તપાસ કરીને, બાળકના હિતમાં હોય તો, બાળકને પાછું મોકલી શકે છે, જેમ સુપ્રીમ કોર્ટે Rohith Thammana Gowda (2022) માં કર્યું, અથવા બાળક ભારતમાં સ્થિર થઈ ગયું હોય ત્યાં કલ્યાણ અંગે વિસ્તૃત તપાસ કરી શકે છે. હેબિયસ કોર્પસ કે વાલીપણાની અરજીનો ઉપયોગ કરી શકાય છે.
બાળકની કસ્ટડી માટે હેબિયસ કોર્પસ દાખલ કરી શકાય?
હા. સુપ્રીમ કોર્ટે Yashita Sahu v. State of Rajasthan માં ઠરાવ્યું કે બાળક બીજાં માતા કે પિતાની કસ્ટડીમાં હોય ત્યાં પણ, જો તે કસ્ટડી ગેરકાયદેસર હોય, ઉદાહરણ તરીકે અદાલતના આદેશના ભંગમાં કે બાળકના રહેઠાણના દેશમાંથી લઈ જવાયા પછી, હેબિયસ કોર્પસની રિટ ચાલી શકે છે. અદાલત બાળકના કલ્યાણના આધારે નિર્ણય કરે છે અને રિટમાં વિવાદિત હકીકતો નક્કી કરવાનો ઇનકાર કરી પક્ષકારોને ફેમિલી કોર્ટ પાસે મોકલી શકે છે. અરજી અનુચ્છેદ 226 હેઠળ હાઈકોર્ટમાં અથવા અનુચ્છેદ 32 હેઠળ સુપ્રીમ કોર્ટમાં દાખલ થાય છે.
વાલી સગીર બાળકની મિલકત વેચી શકે?
ફક્ત અદાલતની પૂર્વપરવાનગીથી. હિંદુ કુદરતી વાલીએ અદાલતની પરવાનગી વગર સગીરની સ્થાવર મિલકત ગીરો, વેચાણ, બક્ષિસ કે અદલાબદલીથી આપવી ન જોઈએ, અથવા પાંચ વર્ષથી વધુ માટે કે સગીર અઢાર વર્ષનો થાય પછી એક વર્ષથી આગળ ભાડે ન આપવી જોઈએ (હિંદુ સગીરત્વ અને વાલીપણા અધિનિયમની કલમ 8). પરવાનગી વગરનું વેચાણ સગીરની ઇચ્છાએ રદ કરાવી શકાય (voidable) છે. અદાલતે નીમેલા વાલીને વાલી અને પાલ્ય અધિનિયમની કલમ 29 હેઠળ પરવાનગી જોઈએ. અરજીમાં સગીર માટે જરૂરિયાત કે સ્પષ્ટ લાભ બતાવવો જ પડે.
દાદા-દાદી કે નાના-નાની કસ્ટડી કે મુલાકાત માગી શકે?
હા. સગીરનાં કોઈ સગાં કે મિત્ર વાલી અને પાલ્ય અધિનિયમની કલમ 8 હેઠળ અરજી કરી શકે છે, અને અદાલત કલમ 17 હેઠળ સગપણની નિકટતા અને બાળક સાથેનો કોઈ હાલનો સંબંધ ધ્યાનમાં લે છે. દાદા-દાદી કે નાના-નાની મોટે ભાગે ત્યારે કસ્ટડી માગે છે જ્યારે માતા કે પિતાનું અવસાન થયું હોય કે તેઓ બાળકની સંભાળ લઈ શકતાં ન હોય, અને મુલાકાત ત્યારે માગે છે જ્યારે માતા કે પિતા સંપર્ક અટકાવતાં હોય. અયોગ્ય ન હોય તેવાં જીવિત માતા કે પિતાને સામાન્ય રીતે વાલી તરીકે પ્રાધાન્ય મળશે, પણ વ્યવસ્થા તો પણ બાળકના કલ્યાણ પર આધાર રાખે છે.
આ જવાબો શૈક્ષણિક સારાંશ છે; તે કોઈ પણ વ્યક્તિગત બાબત અંગેની કાનૂની સલાહ નથી.
ગંભીર પ્રશ્ન માટે કાગળો પૂરેપૂરા વંચાય તે જરૂરી છે.
રૂબરૂ મુલાકાત (કોન્ફરન્સ) અગાઉથી સમય લઈને G-46, Basement, Greater Kailash III, New Delhi ખાતે થાય છે. પત્રવ્યવહાર પ્રિન્સિપાલ પોતે વાંચે છે.
આ પાનું Lokesh Bhardwaj Law Offices ના કામ વિશે, બાર કાઉન્સિલ ઑફ ઇન્ડિયાના નિયમો (Bar Council of India Rules) હેઠળ માન્ય હોય તે રીતે, સામાન્ય માહિતી આપે છે. તે કાનૂની સલાહ નથી, અને તે વકીલ અને અસીલનો સંબંધ ઊભો કરતું નથી. LBLO કોઈ બાબતમાં ફક્ત લેખિતમાં નક્કી થયેલી નિમણૂક (engagement) પર જ કામ કરે છે.
છેલ્લી સમીક્ષા: 16/11/2026. Lokesh Bhardwaj Law Offices.
16/11/2026 ના રોજનો કાયદો દર્શાવ્યો છે.
← બધાં કાર્યક્ષેત્રો