છૂટાછેડા અને ન્યાયિક અલગતા: પરસ્પર સંમતિ, તકરારી આધારો, ટ્રાન્સફર અને વિદેશી હુકમનામાં
ભારતમાં લગ્નનો અંત ફક્ત અદાલતના હુકમનામાથી, લગ્નને લાગુ પડતા કાયદા હેઠળ, થાય છે, અને શરૂઆતમાં પસંદ કરેલો રસ્તો નક્કી કરે છે કે કેસ કેટલો સમય ચાલશે.
ટૂંકમાં
- બે રસ્તા. પરસ્પર સંમતિથી છૂટાછેડા (કલમ 13B, હિંદુ લગ્ન અધિનિયમ, 1955; કલમ 28, વિશેષ લગ્ન અધિનિયમ, 1954) અથવા અધિનિયમમાં ગણાવેલા કોઈ આધાર પર તકરારી અરજી (કલમ 13 HMA; કલમ 27 SMA).
- ન્યાયિક અલગતા (કલમ 10 HMA) લગ્નનો અંત લાવ્યા વગર સાથે રહેવાની ફરજનો અંત લાવે છે. હુકમનામા પછી એક વર્ષ સુધી સહવાસ ફરી શરૂ ન થાય, તો બેમાંથી કોઈ પણ છૂટાછેડા માગી શકે છે (કલમ 13(1A)).
- ફોરમ. દિલ્હીમાં લગ્ન અંગેના અધિનિયમો હેઠળની અરજીઓ એ જિલ્લાની ફેમિલી કોર્ટમાં જાય છે જ્યાં લગ્ન થયું હતું, જ્યાં સામો પક્ષ રહે છે, જ્યાં દંપતી છેલ્લે સાથે રહ્યું હતું, અથવા જ્યાં અરજી દાખલ કરવાની તારીખે પત્ની રહે છે (કલમ 19 HMA; કલમ 7, ફેમિલી કોર્ટ્સ અધિનિયમ, 1984).
- સમયના પ્રતિબંધ. અસાધારણ મુશ્કેલી કે અધમતા માટેની રજા વગર લગ્નના એક વર્ષની અંદર છૂટાછેડાની કોઈ અરજી ન થઈ શકે (કલમ 14 HMA). પરસ્પર સંમતિની અરજી માટે એક વર્ષ અલગ રહેવું જરૂરી છે, અને બીજી અરજી અરજી દાખલ કર્યા પછી છથી અઢાર મહિનામાં આવે છે.
- માફી. છ મહિના Amardeep Singh v. Harveen Kaur, (2017) 8 SCC 746 માંની શરતો પર માફ કરી શકાય છે. દિલ્હી હાઈકોર્ટની ફુલ બેન્ચે ઠરાવ્યું છે કે અસાધારણ કેસોમાં એક વર્ષની અલગતા પણ માફ કરી શકાય છે.
- સુધારી ન શકાય તેવું ભંગાણ ફેમિલી કોર્ટ સમક્ષ આધાર નથી. એ આધારે ફક્ત સુપ્રીમ કોર્ટ અનુચ્છેદ 142 હેઠળ લગ્નનું વિસર્જન કરી શકે છે (Shilpa Sailesh v. Varun Sreenivasan, [2023] 5 SCR 165).
- બીજા કેસ. પતિ-પત્ની જુદાં રાજ્યોમાં રહેતાં હોય ત્યાં સુપ્રીમ કોર્ટ દીવાની કાર્યવાહી સંહિતાની કલમ 25 હેઠળ કેસ ટ્રાન્સફર કરી શકે છે. વિદેશી છૂટાછેડા ભારતમાં ફક્ત Y. Narasimha Rao v. Y. Venkata Lakshmi, (1991) 3 SCC 451 માં અર્થઘટન કરાયેલી કલમ 13 CPC ની શરતો પર માન્ય રખાય છે.
તમે સાંભળશો તે શબ્દો
- ન્યાયિક અલગતા (Judicial separation)
- લગ્ન ચાલુ રહે ત્યારે પતિ-પત્નીને સાથે રહેવાની ફરજમાંથી મુક્ત કરતું હુકમનામું; બેમાંથી કોઈની પણ અરજી પર તે રદ કરી શકાય છે (કલમ 10(2) HMA).
- લગ્ન રદબાતલનું હુકમનામું (Decree of nullity)
- લગ્ન શરૂઆતથી જ રદબાતલ હતું તેવી ઘોષણા (કલમ 11 HMA), અથવા રદ કરાવી શકાય તેવા લગ્નને રદ કરવું (કલમ 12); તે છૂટાછેડાથી અલગ છે, જે માન્ય લગ્નનો અંત લાવે છે.
- પહેલી અને બીજી અરજી (First and second motion)
- પરસ્પર સંમતિની અરજીની બે સુનાવણી: સંયુક્ત અરજી રજૂ થાય છે અને નિવેદનો નોંધાય છે, અને પ્રતીક્ષા સમયગાળા પછી હુકમનામા પહેલાં બંને પતિ-પત્ની સંમતિની પુષ્ટિ કરે છે.
- કૂલિંગ-ઑફ પિરિયડ (Cooling-off period)
- પરસ્પર સંમતિની અરજી દાખલ કરવા અને બીજી અરજી વચ્ચેનો ઓછામાં ઓછો છ મહિનાનો ગાળો (કલમ 13B(2) HMA).
- ક્રૂરતા (Cruelty)
- એવું વર્તન કે જેના કારણે અરજદાર સામા પક્ષ સાથે રહે તેવી વાજબી અપેક્ષા રાખી ન શકાય; તે શારીરિક કે માનસિક હોઈ શકે છે, અને આખા લગ્નજીવનના આધારે તેનો નિર્ણય થાય છે.
- ત્યાગ (Desertion)
- વાજબી કારણ વગર અને સંમતિ વગર અરજદારને છોડી દેવું, અરજી પહેલાંના ઓછામાં ઓછા બે વર્ષના સળંગ સમયગાળા માટે; તેમાં જાણીજોઈને કરેલી ઉપેક્ષાનો સમાવેશ થાય છે (કલમ 13(1) HMA નું સ્પષ્ટીકરણ).
- પ્રતિદાવો (Counter-claim)
- અરજદારના વ્યભિચાર, ક્રૂરતા કે ત્યાગના આધારે સામો પક્ષ એ જ કેસમાં માગી શકે તેવી રાહત (કલમ 23A HMA).
- ટ્રાન્સફર પિટિશન (Transfer petition)
- કેસ એક અદાલતમાંથી બીજી અદાલતમાં ખસેડવાની અરજી: રાજ્યો વચ્ચે સુપ્રીમ કોર્ટને (કલમ 25 CPC), અથવા રાજ્યની અંદર હાઈકોર્ટ કે જિલ્લા અદાલતને (કલમ 24 CPC).
- સુધારી ન શકાય તેવું ભંગાણ (Irretrievable breakdown)
- સમારકામની બહાર નિષ્ફળ ગયેલું લગ્ન; એવો આધાર જેના પર ફક્ત સુપ્રીમ કોર્ટ, અનુચ્છેદ 142 હેઠળ, લગ્નનું વિસર્જન કરી શકે છે.
- વિદેશી હુકમનામું (Foreign decree)
- ભારત બહારની અદાલતે આપેલા છૂટાછેડા; કલમ 13 CPC માંનો કોઈ અપવાદ લાગુ ન પડે તો જ તે ભારતમાં નિર્ણાયક ગણાય છે.
વિગતવાર
છૂટાછેડા અને ન્યાયિક અલગતા
હિંદુ, બૌદ્ધ, જૈન કે શીખ લગ્ન હિંદુ લગ્ન અધિનિયમ, 1955 (HMA) થી સંચાલિત થાય છે. વિશેષ લગ્ન અધિનિયમ, 1954 (SMA) હેઠળ નોંધાયેલું કે સંપન્ન થયેલું લગ્ન, જેમાં મોટા ભાગનાં આંતરધર્મીય લગ્ન આવે છે, પતિ-પત્નીનો ધર્મ ગમે તે હોય, તે અધિનિયમથી સંચાલિત થાય છે. ખ્રિસ્તીઓ, પારસીઓ અને મુસ્લિમોના પોતાના કાયદા છે, જે નીચે આવરી લેવાયા છે.
HMA ચાર પ્રકારની લગ્નવિષયક રાહત આપે છે: દાંપત્ય હકોની પુનઃસ્થાપના (કલમ 9), ન્યાયિક અલગતા (કલમ 10), રદબાતલ કે રદ કરાવી શકાય તેવા લગ્ન માટે લગ્ન રદબાતલનું હુકમનામું (કલમ 11 અને 12) અને છૂટાછેડા (કલમ 13 અને 13B). જે કોઈ આધાર પર છૂટાછેડા માગી શકાય, તે આધાર પર ન્યાયિક અલગતાની અરજી કરી શકાય છે. અમુક આધારો પર છૂટાછેડા માગવામાં આવ્યા હોય ત્યાં અદાલત તેના બદલે ન્યાયિક અલગતા આપી શકે છે (કલમ 13A).
અદાલત અને કાર્યપદ્ધતિ
દરેક અરજી એ જિલ્લા અદાલતમાં જાય છે જેની હદમાં લગ્ન સંપન્ન થયું હતું, સામો પક્ષ રહે છે, પક્ષકારો છેલ્લે સાથે રહ્યા હતા, અથવા, પત્ની અરજદાર હોય ત્યાં, અરજીની તારીખે તે રહેતી હોય (કલમ 19 HMA). જ્યાં ફેમિલી કોર્ટ સ્થપાઈ હોય, જેમ કે દિલ્હીના દરેક જિલ્લામાં, ત્યાં તે આ કેસો સાંભળે છે (કલમ 7, ફેમિલી કોર્ટ્સ અધિનિયમ, 1984). ફેમિલી કોર્ટે પહેલાં પક્ષકારોને સમાધાન પર પહોંચવામાં મદદ કરવાનો પ્રયાસ કરવો જ પડે છે (તે અધિનિયમની કલમ 9), અને કેસનું સ્વરૂપ પરવાનગી આપે ત્યાં HMA પોતે અદાલત પર પુનર્મિલનનો પ્રયાસ કરવાની ફરજ મૂકે છે (કલમ 23(2)).
અરજીમાં હકીકતો સ્પષ્ટ રીતે જણાવવી જોઈએ અને જાહેર કરવું જોઈએ કે કોઈ મિલીભગત નથી (કલમ 20 HMA). કાર્યવાહી બંધ બારણે (in camera) થાય છે (કલમ 22), અને અધિનિયમ અદાલતોને સામા પક્ષને નોટિસ બજ્યાના છ મહિનાની અંદર ટ્રાયલ પૂરી કરવાનો પ્રયાસ કરવા કહે છે (કલમ 21B(2)); વ્યવહારમાં તકરારી કેસોમાં ઘણો વધુ સમય લાગે છે.
અપીલ
ફેમિલી કોર્ટના હુકમનામા સામે હાઈકોર્ટમાં અપીલ થઈ શકે છે (કલમ 19, ફેમિલી કોર્ટ્સ અધિનિયમ). HMA અપીલ માટે 90 દિવસ આપે છે (કલમ 28(4)), પણ ફેમિલી કોર્ટ્સ અધિનિયમ 30 દિવસ આપે છે (કલમ 19(3)), અને ફેમિલી કોર્ટ્સ અધિનિયમ બીજા કાયદાઓ પર સર્વોપરી છે. દિલ્હી હાઈકોર્ટની ખંડપીઠે ઠરાવ્યું છે કે ફેમિલી કોર્ટના ચુકાદા સામે અપીલનો સમયગાળો 30 દિવસનો છે, અને પૂરતા કારણસર વિલંબ માફ થઈ શકે છે (Pallavi Mohan v. Raghu Menon, MAT.APP.(F.C.) 199/2019, 12/09/2023 ના રોજ નિર્ણીત). 30 દિવસની અંદર અપીલ કરવી સૌથી સલામત છે. કોઈ અપીલ થઈ શકે તેમ ન હોય, અપીલનો સમય પૂરો થઈ ગયો હોય, અથવા અપીલ કાઢી નાખવામાં આવી હોય, પછી બેમાંથી કોઈ પણ ફરી લગ્ન કરી શકે છે (કલમ 15 HMA).
પરસ્પર સંમતિથી છૂટાછેડા
કલમ 13B HMA બંને પતિ-પત્નીને ત્રણ હકીકતોના આધારે સંયુક્ત અરજી રજૂ કરવા દે છે: તેઓ એક વર્ષ કે વધુ સમયથી અલગ રહે છે, તેઓ સાથે રહી શક્યાં નથી, અને તેઓ સંમત થયાં છે કે લગ્નનું વિસર્જન થવું જોઈએ. "અલગ રહેવું" એટલે પતિ-પત્ની તરીકે ન રહેવું; તેને રહેવાના સ્થળ સાથે સંબંધ નથી, તેથી સંજોગોને કારણે એક છત નીચે રહેવા મજબૂર પતિ-પત્ની પણ અલગ રહેતાં હોઈ શકે છે (Sureshta Devi v. Om Prakash, (1991) 2 SCC 25).
- સંયુક્ત અરજી સમાધાનની શરતો સાથે દાખલ થાય છે, અને પહેલી અરજી વખતે બંને પતિ-પત્નીનાં નિવેદનો નોંધાય છે.
- ત્યાર પછી રજૂઆતની તારીખથી ઓછામાં ઓછા છ મહિનાનો સમયગાળો ચાલે છે.
- બીજી અરજી સંયુક્ત રીતે, અરજી રજૂ થયાના છ મહિના પહેલાં નહીં અને અઢાર મહિના પછી નહીં, કરવી જ પડે (કલમ 13B(2)).
- અદાલતને ખાતરી થાય કે લગ્ન સંપન્ન થયું હતું અને કથનો સાચાં છે, અને સંમતિ બળજબરી, છેતરપિંડી કે અનુચિત દબાણથી મેળવાઈ નથી (કલમ 23(1)(bb)), તો તે હુકમનામું કરે છે.
સંમતિ હુકમનામા સુધી ટકવી જોઈએ
હુકમનામા પહેલાં કોઈ પણ સમયે બેમાંથી કોઈ પણ સંમતિ પાછી ખેંચી શકે છે. હુકમનામું થાય ત્યાં સુધી સંમતિ ચાલુ રહેવી જોઈએ (Sureshta Devi v. Om Prakash, (1991) 2 SCC 25). આ જ કારણે સમાધાનની રકમ સામાન્ય રીતે હપ્તામાં, પહેલી અરજી વખતે અને બીજી વખતે, ચૂકવાય છે. મધ્યસ્થીમાં નોંધાયેલું સમાધાન પોતે જ કોઈ પક્ષને બીજી અરજી વખતે સંમતિ આપવા ફરજ પાડતું નથી; સંમતિ પાછી ખેંચાય ત્યાં ઉપાય તકરારી અરજી છે.
છ મહિના અને એક વર્ષની માફી
Amardeep Singh v. Harveen Kaur, (2017) 8 SCC 746 માં સુપ્રીમ કોર્ટે ઠરાવ્યું કે કલમ 13B(2) માંનો છ મહિનાનો સમયગાળો માર્ગદર્શક (directory) છે, ફરજિયાત (mandatory) નથી. અદાલત તે માફ કરી શકે છે જ્યાં:
- એક વર્ષની અલગતા ઉપરાંત છ મહિના પણ પહેલી અરજી પહેલાં વીતી ચૂક્યા હોય;
- મધ્યસ્થી અને પુનર્મિલનના બધા પ્રયાસો નિષ્ફળ ગયા હોય;
- પક્ષકારોએ ખરેખર પોતાના મતભેદોનું સમાધાન કરી લીધું હોય, જેમાં ભરણપોષણ (alimony) અને કોઈ બાળક હોય તો તેની કસ્ટડી સામેલ છે; અને
- પ્રતીક્ષા સમયગાળો ફક્ત તેમની વેદના લંબાવે તેમ હોય.
માફીની અરજી પહેલી અરજીના એક અઠવાડિયા પછી દાખલ કરી શકાય છે. જ્યાં કોઈ પક્ષ હાજર ન રહી શકે ત્યાં અદાલતે વીડિયો કોન્ફરન્સનો ઉપયોગ કરવાની અને નજીકનાં સગાં મારફતે સાચી રજૂઆતની છૂટ આપવાની પણ અદાલતોને મંજૂરી આપી.
17/12/2025 ના રોજ દિલ્હી હાઈકોર્ટની ફુલ બેન્ચે ઠરાવ્યું કે કલમ 13B(1) માંનો એક વર્ષની અલગતાનો સમયગાળો પણ, કલમ 14(1) ની શરત (proviso) લાગુ કરીને, અસાધારણ મુશ્કેલી કે અસાધારણ અધમતાના કેસોમાં માફ કરી શકાય છે, ફક્ત માગવાથી નહીં (Shiksha Kumari v. Santosh Kumar, 2025:DHC:11467-FB).
તકરારી છૂટાછેડાના આધારો
જ્યાં એક પક્ષ સંમત ન હોય, ત્યાં બીજા પક્ષે આધાર સાબિત કરવો પડે છે. કલમ 13(1) HMA હેઠળ બેમાંથી કોઈ પણ આ આધાર પર છૂટાછેડા માગી શકે છે કે બીજા પક્ષે:
- લગ્ન પછી જીવનસાથી સિવાયની વ્યક્તિ સાથે સ્વેચ્છાએ જાતીય સંબંધ બાંધ્યો છે;
- અરજદાર સાથે ક્રૂરતાથી વર્તન કર્યું છે;
- અરજી પહેલાં તરત જ ઓછામાં ઓછા બે વર્ષના સળંગ સમયગાળા માટે અરજદારનો ત્યાગ કર્યો છે;
- બીજા ધર્મમાં ધર્માંતર કરીને હિંદુ મટી ગયેલ છે;
- અસાધ્ય રીતે અસ્થિર મગજનો રહ્યો છે, અથવા એવા પ્રકારની અને એટલી હદની માનસિક બીમારીથી પીડાયો છે કે અરજદાર સામા પક્ષ સાથે રહે તેવી વાજબી અપેક્ષા રાખી ન શકાય;
- ચેપી સ્વરૂપના ગુપ્ત રોગ (venereal disease) થી પીડાય છે;
- કોઈ ધાર્મિક સંપ્રદાયમાં પ્રવેશ કરીને સંસારનો ત્યાગ કર્યો છે; અથવા
- સાત વર્ષ કે વધુ સમયથી જીવિત હોવાના કોઈ સમાચાર મળ્યા નથી.
કલમ 13(1A) હેઠળ, ન્યાયિક અલગતાના હુકમનામા પછી એક વર્ષ કે વધુ સમય સુધી સહવાસ ફરી શરૂ ન થયો હોય, અથવા દાંપત્ય હકોની પુનઃસ્થાપનાના હુકમનામા પછી એક વર્ષ કે વધુ સમય સુધી પુનઃસ્થાપના ન થઈ હોય, ત્યાં પણ બેમાંથી કોઈ પણ છૂટાછેડા માગી શકે છે. પત્નીને ચાર વધારાના આધારો છે (કલમ 13(2)), જેમાં તેની તરફેણમાં ભરણપોષણનો આદેશ અને ત્યાર પછી એક વર્ષ સહવાસ વગર, અને પંદર વર્ષની થાય તે પહેલાં થયેલા લગ્નનો તેણે અઢાર વર્ષની થાય તે પહેલાં કરેલો અસ્વીકાર સામેલ છે. રક્તપિત્ત (leprosy) નો અગાઉનો આધાર વ્યક્તિગત કાયદા (સુધારા) અધિનિયમ, 2019 (Personal Laws (Amendment) Act, 2019) થી દૂર કરાયો.
ક્રૂરતા કેવી રીતે સાબિત થાય છે
મોટા ભાગની તકરારી અરજીઓ ક્રૂરતા પર આધારિત હોય છે. તે શારીરિક હોય તે જરૂરી નથી. 1976 ના સુધારા પછી, અરજદારે એ બતાવવાની જરૂર નથી કે વર્તનથી નુકસાનનો વાજબી ભય ઊભો થયો (V. Bhagat v. D. Bhagat, (1994) 1 SCC 337). Samar Ghosh v. Jaya Ghosh, (2007) 4 SCC 511 માં સુપ્રીમ કોર્ટે માનસિક ક્રૂરતાના ઉદાહરણરૂપ દાખલા આપ્યા, અને સાથે ભાર મૂક્યો કે યાદી સંપૂર્ણ નથી અને દરેક કેસ આખા લગ્નજીવન પર આધાર રાખે છે. અદાલતો સામાન્ય આક્ષેપોને બદલે ચોક્કસ અને તારીખવાર બનાવો શોધે છે, જે શક્ય હોય ત્યાં સંદેશા, ઈમેઇલ, તબીબી રેકોર્ડ, પોલીસ ફરિયાદો અને સાક્ષીઓથી સમર્થિત હોય.
રાહત સામેના અવરોધો
આધાર સાબિત થાય ત્યાં પણ, અરજદાર પોતાની જ ભૂલનો લાભ લેતો હોય, ક્રૂરતાને માફ કરી દીધી હોય કે વ્યભિચારમાં આંખ આડા કાન કર્યા હોય, મિલીભગતથી કામ કરતો હોય, અથવા ગેરવાજબી વિલંબ કર્યો હોય, તો અદાલત રાહતનો ઇનકાર કરશે (કલમ 23(1)). સામો પક્ષ અરજીનો વિરોધ કરી શકે છે અને અરજદારના વ્યભિચાર, ક્રૂરતા કે ત્યાગના આધારે પ્રતિદાવો પણ કરી શકે છે (કલમ 23A).
લગ્નવિષયક બાબતોમાં ટ્રાન્સફર પિટિશન
લગ્નવિષયક કેસો ઘણી વાર એક પક્ષના શહેરમાં દાખલ થાય છે જ્યારે બીજો પક્ષ બીજે રહે છે. ટ્રાન્સફરના બે રસ્તા છે:
- રાજ્યો વચ્ચે. ન્યાયના હિતમાં યોગ્ય હોય તો સુપ્રીમ કોર્ટ કોઈ પણ દાવો, અપીલ કે બીજી કાર્યવાહી એક રાજ્યની દીવાની અદાલતમાંથી બીજા રાજ્યની દીવાની અદાલતમાં ટ્રાન્સફર કરી શકે છે (કલમ 25 CPC). પિટિશન સુપ્રીમ કોર્ટમાં એડવોકેટ-ઑન-રેકોર્ડ મારફતે દાખલ થાય છે.
- રાજ્યની અંદર. હાઈકોર્ટ કે જિલ્લા અદાલત પોતાની હેઠળની અદાલતમાં પડતર કેસ, અરજી પર અથવા પોતાની મેળે, ટ્રાન્સફર કરી શકે છે (કલમ 24 CPC). દિલ્હીમાં આ રીતે કેસ જિલ્લાની ફેમિલી કોર્ટો વચ્ચે ખસેડી શકાય છે.
સુપ્રીમ કોર્ટ અંતર, દરેક પક્ષનાં આર્થિક સાધનો, નાનાં બાળકોની સંભાળ, સલામતી સામેનો કોઈ ખતરો અને દરેક સ્થળે પડતર કેસોની સંખ્યા ધ્યાનમાં લે છે. પત્નીને નાનું બાળક હોય કે સ્વતંત્ર આવક ન હોય ત્યાં અદાલતો સામાન્ય રીતે સહાનુભૂતિ રાખે છે, પણ દરેક પિટિશન તેની પોતાની હકીકતો પર આધાર રાખે છે.
વીડિયો દ્વારા હાજરી અંગે, સુપ્રીમ કોર્ટે Santhini v. Vijaya Venketesh, (2018) 1 SCC 1 માં ઠરાવ્યું કે ટ્રાન્સફર પિટિશનમાં વીડિયો કોન્ફરન્સનો આદેશ આપી શકાતો નથી. સમાધાનના પ્રયાસો નિષ્ફળ જાય પછી, ફેમિલી કોર્ટ સંયુક્ત અરજી પર તેની છૂટ આપી શકે છે, અથવા ન્યાયના હિતમાં હોય ત્યાં પોતે તેનો આદેશ આપી શકે છે. એ ચુકાદાએ Krishna Veni Nagam v. Harish Nagam, (2017) 4 SCC 150 માંના અગાઉના સૂચનમાં ફેરફાર કર્યો.
બીજા વ્યક્તિગત કાયદા અને વિશેષ લગ્ન અધિનિયમ હેઠળ છૂટાછેડા
વિશેષ લગ્ન અધિનિયમ, 1954
કલમ 27 HMA જેવા આધારો ગણાવે છે, જેમાં વ્યભિચાર, બે વર્ષનો ત્યાગ, સાત વર્ષ કે વધુની સજા, ક્રૂરતા, માનસિક બીમારી, ગુપ્ત રોગ અને સાત વર્ષથી કોઈ સમાચાર ન મળવા સામેલ છે; કલમ 27(1A) પત્ની માટે આધારો ઉમેરે છે. કલમ 28 હેઠળ પરસ્પર સંમતિ માટે એક વર્ષ અલગ રહેવું જરૂરી છે, અને બીજી અરજી માટે છથી અઢાર મહિનાનો એ જ ગાળો છે. કલમ 29, રજાને આધીન, લગ્ન પ્રમાણપત્ર પુસ્તિકા (Marriage Certificate Book) માં લગ્નનું પ્રમાણપત્ર નોંધાયાની તારીખથી એક વર્ષની અંદર છૂટાછેડાની અરજી પર પ્રતિબંધ મૂકે છે. કલમ 31 અદાલત નક્કી કરે છે, જેમાં પત્ની અરજદાર હોય ત્યારે તે રહેતી હોય તે સ્થળ સામેલ છે, અને કલમ 39 હેઠળ 90 દિવસની અંદર અપીલ થઈ શકે છે, ઉપર જણાવેલા ફેમિલી કોર્ટ સામેની અપીલના 30 દિવસના સમયગાળાને આધીન.
ખ્રિસ્તીઓ: છૂટાછેડા અધિનિયમ, 1869
2001 ના સુધારા પછી, બેમાંથી કોઈ પણ વ્યભિચાર, ધર્માંતર, બે વર્ષનો ત્યાગ, નુકસાનનો વાજબી ભય ઊભો કરતી ક્રૂરતા, અને બે વર્ષ સુધી પુનઃસ્થાપનાના હુકમનામાનું પાલન ન કરવું, જેવા આધારો પર છૂટાછેડા માગી શકે છે (કલમ 10). કલમ 10A હેઠળ પરસ્પર સંમતિ માટે બે વર્ષ અલગ રહેવું જરૂરી છે, અને બીજી અરજી અરજી દાખલ કર્યા પછી છથી અઢાર મહિનામાં થાય છે. જિલ્લા અદાલતના હુકમનામાને હવે હાઈકોર્ટની પુષ્ટિની જરૂર નથી.
પારસીઓ: પારસી લગ્ન અને છૂટાછેડા અધિનિયમ, 1936
દાવા પારસી લગ્નવિષયક અદાલતો સાંભળે છે, જ્યાં ન્યાયાધીશને પાંચ ડેલિગેટ્સ મદદ કરે છે, જેઓ હકીકતના પ્રશ્નો નક્કી કરે છે. કલમ 32 આધારો ગણાવે છે, જેમાંના ઘણાની પોતાની સમયમર્યાદા છે, અને કલમ 32B એક વર્ષ અલગ રહ્યા પછી, લગ્નને એક વર્ષ થયું હોય તો, પરસ્પર સંમતિથી છૂટાછેડાની છૂટ આપે છે.
મુસ્લિમો
મુસ્લિમ પત્ની મુસ્લિમ લગ્ન વિસર્જન અધિનિયમ, 1939 (Dissolution of Muslim Marriages Act, 1939) ની કલમ 2 હેઠળ અદાલતમાં લગ્નનું વિસર્જન માગી શકે છે, જેના આધારોમાં પતિનો ચાર વર્ષથી પત્તો ન હોવો, બે વર્ષ સુધી તેનું ભરણપોષણ ન કરવું, સાત વર્ષની સજા, ત્રણ વર્ષ સુધી વૈવાહિક ફરજો ન બજાવવી, નપુંસકતા, બે વર્ષ સુધી ગાંડપણ અને ક્રૂરતા સામેલ છે. તત્કાળ ત્રિપલ તલાક Shayara Bano v. Union of India, (2017) 9 SCC 1 માં રદ કરાયો, અને મુસ્લિમ મહિલા (લગ્ન પરના અધિકારોનું રક્ષણ) અધિનિયમ, 2019 (Muslim Women (Protection of Rights on Marriage) Act, 2019) તેને રદબાતલ ઠરાવે છે (કલમ 3) અને ત્રણ વર્ષ સુધીની કેદ અને દંડથી શિક્ષાપાત્ર ગુનો બનાવે છે (કલમ 4). મહિલા મેજિસ્ટ્રેટ પાસેથી નિર્વાહ ભથ્થું અને સગીર બાળકોની કસ્ટડી માગી શકે છે (કલમ 5 અને 6).
વિદેશી છૂટાછેડા
વિદેશમાં મળેલા છૂટાછેડા ભારતમાં આપોઆપ માન્ય નથી. કલમ 13 CPC વિદેશી ચુકાદાને નિર્ણાયક બનાવે છે, સિવાય કે તે સક્ષમ અધિકારક્ષેત્ર ધરાવતી અદાલતે ન આપ્યો હોય, ગુણદોષ પર ન અપાયો હોય, લાગુ પડતો હોય ત્યાં ભારતીય કાયદાને માન્ય રાખવાનો ઇનકાર કર્યો હોય, કુદરતી ન્યાયના ભંગમાં કે છેતરપિંડીથી મેળવાયો હોય, અથવા ભારતીય કાયદાના ભંગ પર આધારિત દાવાને ટેકો આપતો હોય.
Y. Narasimha Rao v. Y. Venkata Lakshmi, (1991) 3 SCC 451 માં સુપ્રીમ કોર્ટે ઠરાવ્યું કે લગ્નવિષયક હુકમનામા માટે, વિદેશી અદાલતનું અધિકારક્ષેત્ર અને છૂટાછેડાનો આધાર બંને પક્ષકારોએ જે કાયદા હેઠળ લગ્ન કર્યું હતું તે કાયદાએ માન્ય રાખેલાં હોવાં જોઈએ. ત્રણ અપવાદ લાગુ પડે છે: જ્યાં સામો પક્ષ તે દેશમાં અધિવાસ ધરાવતો હતો કે સામાન્ય રીતે અને કાયમી રીતે રહેતો હતો અને રાહત પક્ષકારોના લગ્નવિષયક કાયદા હેઠળ ઉપલબ્ધ આધાર પર અપાઈ હતી; જ્યાં સામા પક્ષે સ્વેચ્છાએ અને અસરકારક રીતે અધિકારક્ષેત્ર સ્વીકાર્યું હતું અને એવા આધાર પર દાવાનો વિરોધ કર્યો હતો; અને જ્યાં સામા પક્ષે રાહત આપવા માટે સંમતિ આપી હતી.
વ્યવહારમાં, વિદેશમાં સંમતિથી મળેલા છૂટાછેડા, અથવા HMA પણ માન્ય રાખતો હોય તેવા આધાર પર બંને પક્ષે પૂરેપૂરા લડેલા છૂટાછેડા, સામાન્ય રીતે સલામત છે. સામા પક્ષની ગેરહાજરીમાં, HMA ને અજાણ્યા આધાર પર, જેમ કે ફક્ત સુધારી ન શકાય તેવું ભંગાણ, મેળવેલું હુકમનામું જોખમમાં છે. હુકમનામું માન્ય ન રખાય તો ભારતમાં લગ્ન ચાલુ રહે છે, અને બીજું લગ્ન તે વ્યક્તિને ભારતીય ન્યાય સંહિતા, 2023 (Bharatiya Nyaya Sanhita, 2023) ની કલમ 82 (અગાઉ કલમ 494 IPC) હેઠળ દ્વિપત્નીત્વ માટે કાર્યવાહીનો સામનો કરાવી શકે છે. શંકા હોય ત્યાં ફેમિલી કોર્ટ પાસેથી લગ્નવિષયક દરજ્જાની ઘોષણા માગી શકાય છે (કલમ 7(1) નું સ્પષ્ટીકરણ (b), ફેમિલી કોર્ટ્સ અધિનિયમ), અથવા પતિ-પત્ની ભારતમાં પરસ્પર સંમતિની નવી અરજી દાખલ કરી શકે છે.
લોકો પૂછે છે તે પ્રશ્નો
ભારતમાં પરસ્પર સંમતિથી છૂટાછેડામાં કેટલો સમય લાગે છે?
અધિનિયમ પ્રમાણે અરજી કરતાં પહેલાં એક વર્ષ અલગ રહેવું જરૂરી છે, અને બીજી અરજી (second motion) અરજી દાખલ કર્યાના છ મહિના પછી અને અઢાર મહિનાની અંદર જ કરી શકાય છે. તેથી માફી ન મળે તો કેસ સામાન્ય રીતે અરજી દાખલ કર્યા પછી છથી આઠ મહિનામાં, અદાલતની તારીખો પ્રમાણે, પૂરો થાય છે. પહેલી અરજી (first motion) પહેલાં પતિ-પત્ની અઢાર મહિનાથી અલગ રહેતાં હોય, મધ્યસ્થી નિષ્ફળ ગઈ હોય, બધા પ્રશ્નોનું સમાધાન થઈ ગયું હોય અને રાહ જોવાથી ફક્ત તેમની વેદના લંબાય તેમ હોય, ત્યાં ફેમિલી કોર્ટ છ મહિના માફ કરી શકે છે, એમ સુપ્રીમ કોર્ટે Amardeep Singh v. Harveen Kaur માં ઠરાવ્યું છે. માફીની અરજી પહેલી અરજીના એક અઠવાડિયા પછી કરી શકાય છે.
મારાં પતિ કે પત્ની સંમત ન હોય તો શું મને છૂટાછેડા મળી શકે?
હા, તકરારી અરજી દાખલ કરીને અને હિંદુ લગ્ન અધિનિયમ, 1955 (Hindu Marriage Act, 1955) ની કલમ 13 (અથવા વિશેષ લગ્ન અધિનિયમ, 1954 (Special Marriage Act, 1954) ની કલમ 27) માંનો કોઈ આધાર, જેમ કે ક્રૂરતા, બે વર્ષનો ત્યાગ કે વ્યભિચાર, સાબિત કરીને. આધાર સાબિત થાય તો સામા પક્ષનો ઇનકાર હુકમનામું અટકાવતો નથી. ફક્ત લગ્નનું સુધારી ન શકાય તેવું ભંગાણ (irretrievable breakdown) ફેમિલી કોર્ટ સમક્ષ આધાર નથી; એ આધારે ફક્ત સુપ્રીમ કોર્ટ અનુચ્છેદ 142 હેઠળની પોતાની સત્તા વાપરીને લગ્નનું વિસર્જન કરી શકે છે, અને તે વિવેકાધીન રીતે કરે છે, હક તરીકે નહીં.
લગ્નના એક વર્ષની અંદર અમે છૂટાછેડા માટે અરજી કરી શકીએ?
સામાન્ય રીતે નહીં. હિંદુ લગ્ન અધિનિયમની કલમ 14 લગ્નને એક વર્ષ પૂરું ન થાય ત્યાં સુધી છૂટાછેડાની અરજી પર પ્રતિબંધ મૂકે છે, સિવાય કે અરજદારની અસાધારણ મુશ્કેલી કે સામા પક્ષની અસાધારણ અધમતાના આધારે અદાલત રજા આપે. આ પ્રતિબંધ ફક્ત છૂટાછેડાને લાગુ પડે છે: લગ્ન રદબાતલ ઠરાવવાની કે ન્યાયિક અલગતાની અરજી તે પહેલાં પણ કરી શકાય છે. પરસ્પર સંમતિ માટે પતિ-પત્ની એક વર્ષ અલગ રહ્યાં હોવાં પણ જરૂરી છે, જોકે દિલ્હી હાઈકોર્ટની ફુલ બેન્ચે ડિસેમ્બર 2025 માં ઠરાવ્યું કે અસાધારણ કેસોમાં તે પણ માફ કરી શકાય છે.
બીજી અરજી પહેલાં મારાં પતિ કે પત્ની સંમતિ પાછી ખેંચી લે તો શું થાય?
તો પરસ્પર સંમતિની અરજી સફળ થઈ શકતી નથી, કારણ કે સંમતિ હુકમનામા સુધી ચાલુ રહેવી જોઈએ, એમ સુપ્રીમ કોર્ટે Sureshta Devi v. Om Prakash માં ઠરાવ્યું છે. ફક્ત એક પક્ષની વિનંતી પર અદાલત છૂટાછેડા આપી શકતી નથી. બાકી રહેતા વિકલ્પો છે ક્રૂરતા કે ત્યાગ જેવા આધાર પર તકરારી અરજી, અથવા વધુ મધ્યસ્થી. આ જ કારણે સમાધાનની રકમ સામાન્ય રીતે બે અરજીઓ સાથે જોડાયેલા હપ્તામાં ચૂકવાય છે, અને પડતર કેસો ઘણી વાર હુકમનામા પછી જ પાછા ખેંચાય છે.
છૂટાછેડા માટે માનસિક ક્રૂરતા શેને ગણાય?
કોઈ નિશ્ચિત યાદી નથી. સુપ્રીમ કોર્ટે Samar Ghosh v. Jaya Ghosh માં ઉદાહરણરૂપ દાખલા આપ્યા, જેમ કે સતત અપમાનજનક અને નીચું દેખાડતું વર્તન, વૈવાહિક સંબંધનો સતત અને ગેરવાજબી ઇનકાર, અને સાથે રહેવું અશક્ય બનાવી દે તેવું વર્તન, અને સાથે ભાર મૂક્યો કે દરેક કેસ આખા લગ્નજીવન પર આધાર રાખે છે. લગ્નજીવનના સામાન્ય ખટરાગ ક્રૂરતા નથી. અરજદારે નુકસાનનો વાજબી ભય સાબિત કરવાની જરૂર નથી. સંદેશા, ઈમેઇલ, પોલીસ કે તબીબી રેકોર્ડ અને સાક્ષીઓથી સમર્થિત, ચોક્કસ અને તારીખવાર બનાવો સામાન્ય આક્ષેપો કરતાં ઘણું વધુ વજન ધરાવે છે.
ન્યાયિક અલગતા અને છૂટાછેડા વચ્ચે શો ફરક છે?
હિંદુ લગ્ન અધિનિયમની કલમ 10 હેઠળ ન્યાયિક અલગતા પતિ-પત્નીને સાથે રહેવાની ફરજમાંથી મુક્ત કરે છે, પણ લગ્ન ચાલુ રહે છે, તેથી બેમાંથી કોઈ ફરી લગ્ન કરી શકતું નથી. છૂટાછેડા માટે ઉપલબ્ધ કોઈ પણ આધાર પર તે માગી શકાય છે, અને પતિ-પત્નીનું પુનર્મિલન થાય તો અદાલત તે રદ કરી શકે છે. હુકમનામા પછી એક વર્ષ સુધી તેઓ ફરી સાથે ન રહે, તો બેમાંથી કોઈ પણ કલમ 13(1A) હેઠળ છૂટાછેડા માગી શકે છે. છૂટાછેડા લગ્નનો અંત લાવે છે, અને અપીલનો સમય વીતી જાય અથવા અપીલ કાઢી નાખવામાં આવે પછી બેમાંથી કોઈ પણ ફરી લગ્ન કરી શકે છે.
અમે જુદાં શહેરોમાં રહેતાં હોઈએ તો છૂટાછેડાની અરજી ક્યાં દાખલ કરવી?
હિંદુ લગ્ન અધિનિયમની કલમ 19 હેઠળ અરજી ત્યાં દાખલ કરી શકાય જ્યાં લગ્ન થયું હતું, જ્યાં સામો પક્ષ રહે છે, જ્યાં દંપતી છેલ્લે સાથે રહ્યું હતું, અથવા, પત્ની અરજદાર હોય તો, અરજી દાખલ કરવાની તારીખે તે જ્યાં રહે છે ત્યાં. કેસ પહેલેથી બીજા રાજ્યમાં પડતર હોય અને તેમાં હાજર રહેવું ખરેખર મુશ્કેલ હોય, તો સુપ્રીમ કોર્ટ દીવાની કાર્યવાહી સંહિતા, 1908 (Code of Civil Procedure, 1908) ની કલમ 25 હેઠળ તે ટ્રાન્સફર કરી શકે છે. દિલ્હીની અંદર, કલમ 24 હેઠળ કેસ એક જિલ્લામાંથી બીજા જિલ્લામાં ખસેડી શકાય છે.
લગ્નવિષયક કેસ મારા શહેરમાં ટ્રાન્સફર થઈ શકે?
હા, જો સુપ્રીમ કોર્ટને ન્યાયના હિતમાં તે યોગ્ય લાગે. દીવાની કાર્યવાહી સંહિતાની કલમ 25 હેઠળ ટ્રાન્સફર પિટિશન સુપ્રીમ કોર્ટમાં એડવોકેટ-ઑન-રેકોર્ડ મારફતે, અંતર, આર્થિક સાધનો, બાળકો અને સલામતી અંગેની હકીકતો સાથે, દાખલ કરાય છે. પિટિશન પડતર હોય ત્યારે અદાલત ઘણી વાર કાર્યવાહી પર સ્ટે આપે છે અથવા પક્ષકારોને મધ્યસ્થી માટે મોકલે છે. તેણે ઠરાવ્યું છે કે ટ્રાન્સફર પિટિશનમાં વીડિયો કોન્ફરન્સનો આદેશ આપી શકાતો નથી, જોકે સમાધાનના પ્રયાસો નિષ્ફળ જાય પછી ફેમિલી કોર્ટ તેની છૂટ આપી શકે છે.
વિદેશમાં મળેલા છૂટાછેડા ભારતમાં માન્ય છે?
ફક્ત ત્યારે, જો તે Y. Narasimha Rao v. Y. Venkata Lakshmi માં અર્થઘટન કરાયેલી દીવાની કાર્યવાહી સંહિતાની કલમ 13 ની શરતો પૂરી કરે. વિદેશી અદાલતનું અધિકારક્ષેત્ર અને છૂટાછેડાનો આધાર, દંપતીએ જે કાયદા હેઠળ લગ્ન કર્યું હતું તેને અનુરૂપ હોવાં જોઈએ, સિવાય કે સામો પક્ષ તે દેશમાં રહેતો હોય અને આધાર ભારતીય કાયદો માન્ય રાખતો હોય તેવો હોય, સામા પક્ષે કાર્યવાહીમાં ભાગ લઈ એવા આધાર પર વિરોધ કર્યો હોય, અથવા સંમતિ આપી હોય. વિદેશમાં સંમતિથી મળેલા છૂટાછેડા સામાન્ય રીતે માન્ય રખાય છે. ફક્ત સુધારી ન શકાય તેવા ભંગાણના આધારે, સામા પક્ષની ગેરહાજરીમાં (ex parte) મળેલું હુકમનામું જોખમમાં છે, અને તેના આધારે ફરી લગ્ન કરવાથી દ્વિપત્નીત્વ (bigamy) નો આરોપ આવી શકે છે.
ખ્રિસ્તી કે પારસી દંપતીને પરસ્પર સંમતિથી છૂટાછેડા મળી શકે?
હા. ખ્રિસ્તીઓ છૂટાછેડા અધિનિયમ, 1869 (Divorce Act, 1869) ની કલમ 10A હેઠળ, બે વર્ષ કે વધુ સમય અલગ રહ્યા પછી, પરસ્પર સંમતિથી છૂટાછેડા માગી શકે છે, અને બીજી અરજી અરજી દાખલ કર્યા પછી છથી અઢાર મહિના વચ્ચે થાય છે. પારસીઓ પારસી લગ્ન અને છૂટાછેડા અધિનિયમ, 1936 (Parsi Marriage and Divorce Act, 1936) ની કલમ 32B હેઠળ, એક વર્ષ અલગ રહ્યા પછી, લગ્નને એક વર્ષ થયું હોય તો, એમ કરી શકે છે; તેમના દાવા ડેલિગેટ્સ ધરાવતી પારસી લગ્નવિષયક અદાલતો (Parsi Matrimonial Courts) સાંભળે છે. વિશેષ લગ્ન અધિનિયમ હેઠળ પરણેલું દંપતી તે અધિનિયમની કલમ 28 નો ઉપયોગ કરે છે.
ફેમિલી કોર્ટના છૂટાછેડાના હુકમનામા સામે અપીલ માટે અમારી પાસે કેટલો સમય છે?
30 દિવસની અંદર અપીલ કરો. ફેમિલી કોર્ટના ચુકાદા સામેની અપીલ ફેમિલી કોર્ટ્સ અધિનિયમ, 1984 (Family Courts Act, 1984) ની કલમ 19 હેઠળ હાઈકોર્ટમાં થાય છે, જે 30 દિવસ આપે છે. હિંદુ લગ્ન અધિનિયમ 90 દિવસ આપે છે, પણ દિલ્હી હાઈકોર્ટની ખંડપીઠે 2023 માં ઠરાવ્યું કે ફેમિલી કોર્ટ્સ અધિનિયમ સર્વોપરી છે અને સમયગાળો 30 દિવસનો છે, અને પૂરતા કારણસર વિલંબ માફ થઈ શકે છે. અપીલનો સમયગાળો પૂરો ન થાય અથવા કોઈ અપીલ કાઢી ન નખાય ત્યાં સુધી બેમાંથી કોઈએ ફરી લગ્ન ન કરવાં જોઈએ.
આ જવાબો શૈક્ષણિક સારાંશ છે; તે કોઈ પણ વ્યક્તિગત બાબત અંગેની કાનૂની સલાહ નથી.
ગંભીર પ્રશ્ન માટે કાગળો પૂરેપૂરા વંચાય તે જરૂરી છે.
રૂબરૂ મુલાકાત (કોન્ફરન્સ) અગાઉથી સમય લઈને G-46, Basement, Greater Kailash III, New Delhi ખાતે થાય છે. પત્રવ્યવહાર પ્રિન્સિપાલ પોતે વાંચે છે.
આ પાનું Lokesh Bhardwaj Law Offices ના કામ વિશે, બાર કાઉન્સિલ ઑફ ઇન્ડિયાના નિયમો (Bar Council of India Rules) હેઠળ માન્ય હોય તે રીતે, સામાન્ય માહિતી આપે છે. તે કાનૂની સલાહ નથી, અને તે વકીલ અને અસીલનો સંબંધ ઊભો કરતું નથી. LBLO કોઈ બાબતમાં ફક્ત લેખિતમાં નક્કી થયેલી નિમણૂક (engagement) પર જ કામ કરે છે.
છેલ્લી સમીક્ષા: 16/11/2026. Lokesh Bhardwaj Law Offices.
16/11/2026 ના રોજનો કાયદો દર્શાવ્યો છે.
← બધાં કાર્યક્ષેત્રો