ક્રૂરતા અને દહેજના કેસ: કલમ 85, 86 અને 80 BNS, ધરપકડ, આગોતરા જામીન અને કાર્યવાહી રદ કરાવવી
પત્નીની ક્રૂરતાની ફરિયાદમાં સામાન્ય રીતે પતિ અને તેનાં અનેક સગાંનાં નામ હોય છે, અને તે પછીનાં પહેલાં અઠવાડિયાં નક્કી કરે છે કે કેસની તપાસ થશે, સમાધાન થશે કે તેનો વહેલો અંત આવશે.
ટૂંકમાં
- ગુનો. પરિણીત સ્ત્રી પ્રત્યે તેના પતિ કે પતિનાં સગાંની ક્રૂરતા ભારતીય ન્યાય સંહિતા, 2023 (BNS) ની કલમ 85, અગાઉ કલમ 498A IPC, હેઠળ ત્રણ વર્ષ સુધીની કેદ અને દંડથી શિક્ષાપાત્ર છે. "ક્રૂરતા" ની વ્યાખ્યા કલમ 86 માં છે.
- દહેજ મૃત્યુ (કલમ 80 BNS, અગાઉ કલમ 304B IPC) માં સાત વર્ષથી ઓછી નહીં અને આજીવન કેદ સુધીની સજા છે. દહેજ પ્રતિબંધ અધિનિયમ, 1961 દહેજ આપવા, લેવા અને માગવા માટે અલગથી સજા કરે છે.
- જૂનો કે નવો કાયદો. 01/07/2024 પહેલાં કરાયેલાં કૃત્યોની ટ્રાયલ IPC હેઠળ થાય છે, અને તે તારીખે પડતર કેસો ફોજદારી કાર્યવાહી સંહિતા (Code of Criminal Procedure, CrPC) હેઠળ ચાલુ રહે છે (કલમ 531, BNSS).
- ધરપકડ આપોઆપ નથી. સાત વર્ષ સુધીની સજાને પાત્ર ગુનાઓ માટે પોલીસે ધરપકડનાં કારણો નોંધવાં જ પડે, અથવા હાજર થવાની નોટિસ આપવી પડે (કલમ 35, BNSS). Arnesh Kumar v. State of Bihar, (2014) 8 SCC 273 નો નિર્ણય કલમ 498A પર જ થયો હતો.
- કલમ 482 BNSS (અગાઉ કલમ 438 CrPC) હેઠળ આગોતરા જામીન સામાન્ય રીતે નામ અપાયેલાં દરેક સગાં માટે માગવામાં આવે છે, અને તે સામાન્ય રીતે સમયથી મર્યાદિત નથી (Sushila Aggarwal v. State (NCT of Delhi), બંધારણીય ખંડપીઠ, 29/01/2020).
- કાર્યવાહી રદ કરાવવી અને સમાધાન. ગુનાની માંડવાળ થઈ શકતી નથી, પણ આક્ષેપો અસ્પષ્ટ અને સર્વગ્રાહી હોય ત્યાં, અથવા સાચા સમાધાન પછી, હાઈકોર્ટ કલમ 528 BNSS હેઠળ FIR રદ કરી શકે છે (B.S. Joshi v. State of Haryana, (2003) 4 SCC 675).
- પહેલાં મધ્યસ્થી. દિલ્હીમાં ફરિયાદોની પહેલી તપાસ સામાન્ય રીતે મહિલાઓ વિરુદ્ધના ગુના (CAW) સેલ કરે છે, જ્યાં FIR પહેલાં કાઉન્સેલિંગ અને સમાધાનનો પ્રયાસ થાય છે.
તમે સાંભળશો તે શબ્દો
- ક્રૂરતા (Cruelty, કલમ 86 BNS)
- સ્ત્રીને આત્મહત્યા તરફ ધકેલે અથવા તેના જીવન, અંગ કે આરોગ્ય, માનસિક કે શારીરિક, ને ગંભીર ઈજા કે જોખમ પહોંચાડે તેવી સંભાવના ધરાવતું જાણીજોઈને કરેલું વર્તન; અથવા મિલકતની ગેરકાયદેસર માગણી પૂરી કરવા તેને કે તેનાં સગાંને મજબૂર કરવા સતામણી.
- દહેજ (Dowry)
- લગ્નના સંબંધમાં, લગ્ન વખતે, પહેલાં કે પછી કોઈ પણ સમયે, સીધી કે આડકતરી રીતે, આપેલી કે આપવાની કબૂલ કરેલી મિલકત કે મૂલ્યવાન જામીનગીરી, મહેર (dower, mahr) સિવાય (કલમ 2, દહેજ પ્રતિબંધ અધિનિયમ).
- સ્ત્રીધન (Stridhan)
- સ્ત્રીની પોતાની મિલકત, જેમ કે ઘરેણાં અને ભેટો; તે ધરાવનાર પતિ કે સાસરિયાંને ટ્રસ્ટી ગણવામાં આવે છે, જેઓ માગણી થાય ત્યારે તે પાછું આપવા બંધાયેલાં છે.
- CAW સેલ (CAW Cell)
- દિલ્હી પોલીસનો મહિલાઓ વિરુદ્ધના ગુના સેલ, જ્યાં લગ્નવિષયક ફરિયાદોની તપાસ થાય છે અને સમાધાનનો પ્રયાસ થાય છે.
- હાજર થવાની નોટિસ (Notice of appearance)
- કલમ 35(3) BNSS (અગાઉ કલમ 41A CrPC) હેઠળની નોટિસ, જે વ્યક્તિને પોલીસ સમક્ષ હાજર થવાનો નિર્દેશ આપે છે, અને ધરપકડ જરૂરી ન હોય ત્યાં અપાય છે.
- આગોતરા જામીન (Anticipatory bail)
- એવો નિર્દેશ કે, ધરપકડ થાય તો, વ્યક્તિને જામીન પર છોડવામાં આવે (કલમ 482 BNSS).
- કાર્યવાહી રદ કરવી, ક્વોશિંગ (Quashing)
- હાઈકોર્ટ પોતાની અંતર્નિહિત સત્તા હેઠળ FIR કે ફોજદારી કાર્યવાહીનો અંત લાવે તે (કલમ 528 BNSS, અગાઉ કલમ 482 CrPC).
- સર્વગ્રાહી આક્ષેપો (Omnibus allegations)
- ચોક્કસ કૃત્યો, તારીખો કે ભૂમિકાઓ વગર સગાંના સમૂહ સામેના સામાન્ય આક્ષેપો, જેને અદાલતો કાર્યવાહી માટે અપૂરતા ગણે છે.
- કમ્પાઉન્ડિંગ, ગુનાની માંડવાળ (Compounding)
- કલમ 359 BNSS હેઠળ અદાલતની રજાથી ગુનાનું સમાધાન; કલમ 85 BNS માંડવાળપાત્ર ગુનાઓની યાદીમાં નથી.
- કૂલિંગ પિરિયડ (Cooling period)
- FIR પછીનો એવો સમયગાળો જે દરમિયાન કોઈ બળજબરીભર્યું પગલું ન લેવાય અને બાબત સમાધાન માટે મોકલાય, અલ્હાબાદ હાઈકોર્ટની માર્ગદર્શિકા હેઠળ.
વિગતવાર
BNS અને દહેજ પ્રતિબંધ અધિનિયમ હેઠળ ક્રૂરતા અને દહેજના ગુના
કલમ 85 અને કલમ 86 BNS
કલમ 85 સ્ત્રીને ક્રૂરતાનો ભોગ બનાવનાર પતિ, કે પતિનાં સગાંને, ત્રણ વર્ષ સુધી લંબાઈ શકે તેવી મુદતની કેદ અને દંડની સજા કરે છે. કલમ 86 ક્રૂરતાની વ્યાખ્યા બે ભાગમાં કરે છે:
- (a) એવા સ્વરૂપનું કોઈ પણ જાણીજોઈને કરેલું વર્તન જે સ્ત્રીને આત્મહત્યા કરવા તરફ ધકેલે, અથવા તેના જીવન, અંગ કે આરોગ્ય (માનસિક હોય કે શારીરિક) ને ગંભીર ઈજા કે જોખમ પહોંચાડે તેવી સંભાવના હોય; અથવા
- (b) સ્ત્રીને કે તેનાં કોઈ સગાંને કોઈ મિલકત કે મૂલ્યવાન જામીનગીરીની ગેરકાયદેસર માગણી પૂરી કરવા મજબૂર કરવાના હેતુથી, અથવા એવી માગણી પૂરી ન કરવાને કારણે, સ્ત્રીની સતામણી.
લખાણ જૂની કલમ 498A અને તેના સ્પષ્ટીકરણ જેવું જ છે, તેથી કલમ 498A અંગેના ચુકાદા લાગુ પડતા રહે છે. કલમ 498A ની જેમ, ગુનો બિનજામીનપાત્ર છે, અને માંડવાળપાત્ર નથી: કલમ 85 કલમ 359 BNSS ના કોઈ પણ કોષ્ટકમાં દેખાતી નથી. અદાલત ફક્ત પોલીસ અહેવાલ પર, અથવા સ્ત્રીની કે તેનાં પિતા, માતા, ભાઈ, બહેન કે અમુક બીજાં સગાંની ફરિયાદ પર, ગુનાની નોંધ લઈ શકે છે (કલમ 220 BNSS, અગાઉ કલમ 198A CrPC).
દહેજ મૃત્યુ, આત્મહત્યાનું દુષ્પ્રેરણ અને અનુમાનો
સ્ત્રી લગ્નનાં સાત વર્ષની અંદર દાઝવાથી કે શારીરિક ઈજાથી, કે સામાન્ય સંજોગો સિવાય, મૃત્યુ પામે, અને એમ બતાવાય કે તેના મૃત્યુ પહેલાં થોડા સમયમાં દહેજની માગણીના સંબંધમાં તેના પતિ કે પતિનાં સગાંએ તેને ક્રૂરતા કે સતામણીનો ભોગ બનાવી હતી, તો તે મૃત્યુ "દહેજ મૃત્યુ" છે (કલમ 80 BNS). સજા સાત વર્ષથી ઓછી નહીં તેવી કેદ છે, જે આજીવન કેદ સુધી લંબાઈ શકે છે. આત્મહત્યાનું દુષ્પ્રેરણ કલમ 108 BNS હેઠળ શિક્ષાપાત્ર છે. ભારતીય સાક્ષ્ય અધિનિયમ, 2023 આવા કેસોમાંનાં અનુમાનો આગળ ચલાવે છે: મૃત્યુ પહેલાં થોડા સમયમાં ક્રૂરતા બતાવાય ત્યાં દહેજ મૃત્યુ અંગે (કલમ 118, અગાઉ કલમ 113B પુરાવા અધિનિયમ (Evidence Act)), અને લગ્નનાં સાત વર્ષની અંદર પરિણીત સ્ત્રીની આત્મહત્યાના દુષ્પ્રેરણ અંગે (કલમ 117, અગાઉ કલમ 113A).
દહેજ પ્રતિબંધ અધિનિયમ, 1961
- દહેજ આપવું કે લેવું (કલમ 3): પાંચ વર્ષથી ઓછી નહીં તેવી કેદ અને Rs. 15,000 થી ઓછો નહીં અથવા દહેજના મૂલ્ય જેટલો, બેમાંથી જે વધુ હોય તે, દંડ; ચુકાદામાં નોંધેલાં પૂરતાં અને વિશેષ કારણોસર અદાલત ઓછી સજા કરી શકે છે.
- દહેજ માગવું (કલમ 4): છ મહિનાથી ઓછી નહીં અને બે વર્ષ સુધી લંબાઈ શકે તેવી કેદ, અને Rs. 10,000 સુધીનો દંડ.
- સ્ત્રી માટે રખાયેલું દહેજ (કલમ 6): દહેજ મેળવનાર વ્યક્તિ તે સ્ત્રી માટે ટ્રસ્ટમાં રાખે છે અને ત્રણ મહિનાની અંદર તેને તબદીલ કરવું જ પડે.
- ગુનાઓનું સ્વરૂપ (કલમ 8): અધિનિયમ હેઠળના ગુનાઓ તપાસના હેતુ માટે કોગ્નિઝેબલ છે, પણ વોરંટ કે મેજિસ્ટ્રેટના આદેશ વગર ધરપકડ માટે નહીં, અને તે બિનજામીનપાત્ર અને બિનમાંડવાળપાત્ર છે. કલમ 3 કે 4 હેઠળ પોતે ગુનો નથી કર્યો તે સાબિત કરવાનો બોજ આરોપી પર છે (કલમ 8A).
સ્ત્રીધન અને વિશ્વાસઘાત
સ્ત્રીનું સ્ત્રીધન તેની મિલકત છે. તે પતિ કે સાસરિયાં પાસે મુકાયું હોય, તો તેઓ ટ્રસ્ટી તરીકે તે રાખે છે અને માગણી થાય ત્યારે પાછું આપવું જ પડે (Pratibha Rani v. Suraj Kumar, (1985) 2 SCC 370). ઇનકાર ફોજદારી વિશ્વાસઘાત ગણાઈ શકે છે (કલમ 316 BNS), અને ઘરેલુ હિંસા અધિનિયમની કલમ 19(8) હેઠળ મેજિસ્ટ્રેટ પણ તે પાછું આપવાનો આદેશ કરી શકે છે. બચાવ ઘણી વાર એ યાદી પર આધાર રાખે છે કે શું અપાયું હતું, કોણે આપ્યું હતું અને તે હવે ક્યાં છે.
ધરપકડ સામેનાં રક્ષણો
BNSS નું માળખું
સાત વર્ષ સુધીની કેદને પાત્ર કોગ્નિઝેબલ ગુના માટે, પોલીસ અધિકારી વોરંટ વગર ત્યારે જ ધરપકડ કરી શકે જો તેની પાસે માનવાનું કારણ હોય કે વ્યક્તિએ ગુનો કર્યો છે અને તેને ખાતરી હોય કે કાયદામાં ગણાવેલા કોઈ કારણસર, જેમ કે વધુ ગુના અટકાવવા, યોગ્ય તપાસ કે પુરાવા સાથે ચેડાં અટકાવવા, ધરપકડ જરૂરી છે, અને તેણે તે કારણો લેખિતમાં નોંધવાં જ પડે (કલમ 35(1)(b) BNSS). ધરપકડ જરૂરી ન હોય ત્યાં, તેણે હાજર થવાની નોટિસ આપવી જ પડે (કલમ 35(3)), અને તેનું પાલન કરનાર વ્યક્તિની, કારણો નોંધ્યા વગર, ધરપકડ કરવાની નથી. અશક્ત કે સાઠ વર્ષથી વધુ ઉંમરની વ્યક્તિની ત્રણ વર્ષથી ઓછી સજાને પાત્ર ગુના માટે, ડેપ્યુટી સુપરિન્ટેન્ડન્ટ ઑફ પોલીસથી ઊતરતા હોદ્દાના ન હોય તેવા અધિકારીની પરવાનગી વગર, ધરપકડ થઈ શકતી નથી (કલમ 35(7)). ત્રણ વર્ષ કે વધુ પણ સાત વર્ષથી ઓછી સજાને પાત્ર ગુના માટે FIR નોંધતાં પહેલાં, પોલીસ એવા અધિકારીની પરવાનગીથી, ચૌદ દિવસની અંદર, પ્રાથમિક તપાસ પણ કરી શકે છે (કલમ 173(3)).
સુપ્રીમ કોર્ટના નિર્દેશો
કલમ 498A હેઠળના કેસ Arnesh Kumar v. State of Bihar, (2014) 8 SCC 273 માં સુપ્રીમ કોર્ટે નિર્દેશ આપ્યો કે આવો કેસ નોંધાય ત્યારે પોલીસે આપોઆપ ધરપકડ ન કરવી, કાયદાની શરતોની ચેકલિસ્ટ લાગુ કરવી, અને કેસ શરૂ થયાનાં બે અઠવાડિયાંની અંદર, પોલીસ અધિક્ષક (Superintendent of Police) લંબાવી શકે તે રીતે, હાજર થવાની નોટિસ બજાવવી. મેજિસ્ટ્રેટોએ યાંત્રિક રીતે અટકાયતની મંજૂરી ન આપવી. પાલન ન કરવાથી પોલીસ અધિકારીઓ ખાતાકીય પગલાં અને તિરસ્કારને પાત્ર બને છે. BNSS હવે આ જ શિસ્ત કલમ 35 માં લખે છે, અને ધરપકડ અંગેનો લેખ આ નિયમો પૂરેપૂરા સમજાવે છે.
2017 માં સુપ્રીમ કોર્ટે કલમ 498A ની ફરિયાદો તપાસવા કુટુંબ કલ્યાણ સમિતિઓ સ્થાપવાનો નિર્દેશ આપ્યો, પણ ત્રણ ન્યાયાધીશોની ખંડપીઠે Social Action Forum for Manav Adhikar v. Union of India, (2018) 10 SCC 443 માં તે નિર્દેશ પાછો ખેંચ્યો, અને પોલીસને ધરપકડ સામેનાં સામાન્ય રક્ષણોનું પાલન કરવા કહ્યું. 2022 માં અલ્હાબાદ હાઈકોર્ટે, ઈજા વગરના અને દસ વર્ષ કે વધુની સજાને પાત્ર ગુના વગરના કલમ 498A ના કેસો માટે, FIR પછી બે મહિનાનો કૂલિંગ પિરિયડ, જે દરમિયાન કોઈ ધરપકડ કે બળજબરીભર્યું પગલું ન લેવાય અને બાબત કુટુંબ કલ્યાણ સમિતિ પાસે જાય, આપતી માર્ગદર્શિકા ઘડી (Mukesh Bansal v. State of U.P., 13/06/2022). Shivangi Bansal v. Sahib Bansal, 2025 INSC 883 માં સુપ્રીમ કોર્ટે નિર્દેશ આપ્યો કે તે માર્ગદર્શિકા અમલમાં રહે અને યોગ્ય સત્તાધિકારીઓ તેનું પાલન કરાવે. ઉત્તર પ્રદેશ બહાર તે કેટલી હદે લાગુ પડે છે તે કોઈ તર્કબદ્ધ ચુકાદાથી નક્કી થયું નથી, અને દિલ્હીમાં CAW સેલની પ્રક્રિયા અને કલમ 35 કાર્યકારી માળખું રહે છે.
દિલ્હીમાં
લગ્નવિષયક ક્રૂરતાની ફરિયાદની પહેલી તપાસ સામાન્ય રીતે જિલ્લાનો CAW સેલ કરે છે. બંને પક્ષોને કાઉન્સેલિંગ માટે બોલાવાય છે. દિલ્હી હાઈકોર્ટે FIR નોંધતાં પહેલાં CAW સેલમાં સમાધાનને માન્ય રાખ્યું છે અને કહ્યું છે કે તે વાજબી સમયમાં પૂરું થવું જોઈએ. દસ્તાવેજો સાથે અને સંયમપૂર્વક CAW સેલમાં હાજર રહેવું ઘણી વાર આગળ શું થશે તે ઘડે છે.
આગોતરા જામીન (Anticipatory bail)
ગુનો બિનજામીનપાત્ર હોવાથી, FIR નોંધાય કે નોંધાવાની સંભાવના હોય કે તરત, પતિ અને નામ અપાયેલાં દરેક સગાં સામાન્ય રીતે સેશન્સ કોર્ટ કે હાઈકોર્ટ સમક્ષ કલમ 482 BNSS હેઠળ આગોતરા જામીન માટે અરજી કરે છે. અદાલત દરેક વ્યક્તિ સામેના આક્ષેપોનું સ્વરૂપ, દરેકને સોંપાયેલી ભૂમિકા, વ્યક્તિ એ જ ઘરમાં રહે છે કે નહીં, અરજદારની ઉંમર અને આરોગ્ય, અરજદાર તપાસ કે સમાધાનમાં જોડાયો છે કે નહીં, અને ફરિયાદી કે સાક્ષીઓ સાથે દખલનું કોઈ જોખમ ધ્યાનમાં લે છે.
- સમયગાળો. Sushila Aggarwal v. State (NCT of Delhi) (બંધારણીય ખંડપીઠ, 29/01/2020) માં સુપ્રીમ કોર્ટે ઠરાવ્યું કે સામાન્ય નિયમ આગોતરા જામીનને સમયમર્યાદાથી બાંધવાનો નથી, અને તે ટ્રાયલના અંત સુધી ચાલુ રહી શકે છે; સંજોગો માગે ત્યાં અદાલત શરતો, સમયમર્યાદા સહિત, મૂકી શકે છે.
- શરતો. અદાલતો સામાન્ય રીતે વ્યક્તિને તપાસમાં જોડાવા, પરવાનગી વગર ભારત ન છોડવા, અને ફરિયાદીનો સંપર્ક ન કરવા કે તેને ધમકી ન આપવા કહે છે.
- નિયમિત જામીન. વ્યક્તિની ધરપકડ થાય, તો મેજિસ્ટ્રેટ સમક્ષ કલમ 480 BNSS હેઠળ જામીન માગવામાં આવે છે. Satender Kumar Antil v. Central Bureau of Investigation (સુપ્રીમ કોર્ટ, 11/07/2022) માં અદાલતે ઠરાવ્યું કે ધરપકડ અને નોટિસની જોગવાઈઓનું પાલન ન થાય તો આરોપી જામીનનો હકદાર બને છે.
કેસ કે લગ્નવિષયક મુકદ્દમાની ટ્રાન્સફર પોતે જ ધરપકડ સામે રક્ષણ આપતી નથી; જામીન અરજી પોતાના આધારે ઊભી રહે છે.
કાર્યવાહી રદ કરાવવી અને સમાધાન
અદાલતની પ્રક્રિયાનો દુરુપયોગ અટકાવવા કે અન્યથા ન્યાયના હેતુઓ સિદ્ધ કરવા, હાઈકોર્ટ કલમ 528 BNSS હેઠળ FIR કે ફોજદારી કાર્યવાહી રદ કરી શકે છે.
ગુણદોષ પર કાર્યવાહી રદ કરવી
State of Haryana v. Bhajan Lal, 1992 Supp (1) SCC 335 માંની શ્રેણીઓ લાગુ પડે છે: તેમાં, જ્યાં આક્ષેપો જેમ છે તેમ માની લેતાં પણ કોઈ ગુનો બનતો ન હોય, અને જ્યાં કાર્યવાહી સ્પષ્ટ રીતે દુર્ભાવનાથી ભરેલી હોય કે બદલો લેવાના છૂપા હેતુથી શરૂ કરાઈ હોય, તે સામેલ છે. લગ્નવિષયક કેસોમાં સુપ્રીમ કોર્ટે સામાન્ય આક્ષેપોથી નામ અપાયેલાં સગાં સામેની કાર્યવાહી વારંવાર રદ કરી છે:
- Preeti Gupta v. State of Jharkhand, (2010) 7 SCC 667: બીજાં શહેરોમાં રહેતાં સગાં સામેના આક્ષેપોને સાવચેતીથી જોવાયા.
- Kahkashan Kausar v. State of Bihar (સુપ્રીમ કોર્ટ, 08/02/2022): સાસરિયાં સામેના સામાન્ય અને સર્વગ્રાહી આક્ષેપો કાર્યવાહીને યોગ્ય ઠરાવતા ન હતા.
- Achin Gupta v. State of Haryana, 2024 INSC 369: પતિની છૂટાછેડાની અરજીના વળતા જવાબ તરીકે નોંધાવાયેલી FIR રદ કરાઈ.
- Dara Lakshmi Narayana v. State of Telangana, 2024 INSC 953: ચોક્કસ આક્ષેપો વગર ફક્ત કુટુંબના સભ્યોનાં નામનો ઉલ્લેખ હોય તો તેને શરૂઆતમાં જ ડામી દેવો જોઈએ.
દરેક કેસ FIR ના પોતાના શબ્દો પર આધાર રાખે છે. અરજી ત્યાં સફળ થાય છે જ્યાં FIR અરજદારને કોઈ ચોક્કસ કૃત્ય, તારીખ કે ભૂમિકા સોંપતી ન હોય, અથવા જ્યાં રેકોર્ડ પરના દસ્તાવેજો, જેમ કે અગાઉનું સમાધાન કે ફરિયાદીનાં પોતાનાં અગાઉનાં નિવેદનો, બતાવે કે કેસ પ્રક્રિયાનો દુરુપયોગ છે.
સમાધાન પર કાર્યવાહી રદ કરવી
કલમ 85 ની માંડવાળ થઈ શકતી ન હોવા છતાં, સુપ્રીમ કોર્ટે B.S. Joshi v. State of Haryana, (2003) 4 SCC 675 માં ઠરાવ્યું કે હાઈકોર્ટની અંતર્નિહિત સત્તા માંડવાળની જોગવાઈઓથી મર્યાદિત નથી, અને પક્ષકારોએ સમાધાન કર્યું હોય ત્યાં કલમ 498A હેઠળની કાર્યવાહી રદ કરી શકાય છે. Gian Singh v. State of Punjab, (2012) 10 SCC 303 માં તેણે સમજાવ્યું કે લગ્નમાંથી ઉદ્ભવતા, દહેજ અને કૌટુંબિક વિવાદોને લગતા ગુના, જ્યાં ખોટું મૂળભૂત રીતે ખાનગી હોય, સમાધાન પર રદ કરી શકાય છે. સામાન્ય ક્રમ છે લેખિત સમાધાન (ઘણી વાર મધ્યસ્થી દ્વારા), પરસ્પર સંમતિના છૂટાછેડાની પહેલી અરજી, અને કાર્યવાહી રદ કરાવવા માટે સંયુક્ત અરજી, જેમાં ફરિયાદી હાજર રહીને સમાધાનની પુષ્ટિ કરે છે. દહેજ મૃત્યુ જેવા ગંભીર ગુના ફક્ત કુટુંબોએ સમાધાન કર્યું હોવાથી રદ થતા નથી (Gian Singh v. State of Punjab).
મધ્યસ્થી અને કુટુંબ કલ્યાણ
મોટા ભાગના લગ્નવિષયક વિવાદોમાં એક સાથે અનેક કેસ હોય છે: છૂટાછેડા, ભરણપોષણ, ઘરેલુ હિંસા, કસ્ટડી, સ્ત્રીધન અને ક્રૂરતાની FIR. ફક્ત એકનો અંત લાવતું સમાધાન ભાગ્યે જ ટકે છે. તેથી અદાલતો ઘણા તબક્કે પક્ષકારોને મધ્યસ્થીમાં મોકલે છે: ફેમિલી કોર્ટે સમાધાનનો પ્રયાસ કરવો જ પડે (કલમ 9, ફેમિલી કોર્ટ્સ અધિનિયમ, 1984 (Family Courts Act, 1984)), અને હાઈકોર્ટ અને સુપ્રીમ કોર્ટ જામીન, કાર્યવાહી રદ કરાવવા અને ટ્રાન્સફરની બાબતો નિયમિત રીતે પોતાનાં મધ્યસ્થી કેન્દ્રોમાં મોકલે છે.
મધ્યસ્થી અધિનિયમ, 2023 (Mediation Act, 2023) ફોજદારી ગુનાઓની કાર્યવાહીને મધ્યસ્થીમાંથી બાકાત રાખે છે (પહેલી અનુસૂચિ), પણ તેની કલમ 6(1) અદાલતને માંડવાળપાત્ર ગુનાઓ, માંડવાળપાત્ર લગ્નવિષયક ગુનાઓ સહિત, ને લગતા વિવાદો મધ્યસ્થીમાં મોકલવા દે છે, અને પરિણામ અમલમાં રહેલા કાયદા હેઠળ અદાલત ધ્યાનમાં લે છે. કલમ 6 હજી અમલમાં મુકાયેલી જોગવાઈઓમાં નથી, અને કલમ 85 BNS માંડવાળપાત્ર નથી, તેથી ક્રૂરતાના કેસોમાં મધ્યસ્થી માટે મોકલવાનો આધાર અદાલતોની હાલની સત્તાઓ જ રહે છે.
સર્વગ્રાહી સમાધાન
ટકાઉ સમાધાન સામાન્ય રીતે નોંધે છે:
- કાયમી ભરણપોષણની રકમ અને ચુકવણીના તબક્કા;
- સ્ત્રીધન અને બીજી વસ્તુઓની વાપસી, યાદી સાથે;
- કસ્ટડી, મુલાકાત અને બાળકનું ભરણપોષણ અને શિક્ષણ;
- દરેક દીવાની કેસ પાછો ખેંચવો અને દરેક ફોજદારી કેસ રદ કરાવવા સંમતિ, નિશ્ચિત ક્રમમાં;
- એ જ હકીકતો પર વધુ કેસ દાખલ ન કરવાની બાંયધરી; અને
- પરસ્પર સંમતિના છૂટાછેડા અને તેનું સમયપત્રક.
સમાધાન અદાલત કે મધ્યસ્થી કેન્દ્ર સમક્ષ નોંધાય છે અને પક્ષકારોનાં નિવેદનો લેવાય છે, જેથી તેનો અમલ કરાવી શકાય. અદાલતને આપેલી બાંયધરીનો ભંગ તિરસ્કાર ગણાઈ શકે છે.
સામાન્ય ભૂલો
- FIR પછી ફરિયાદીનો સીધો સંપર્ક કરવો; સંદેશા પુરાવો બની જાય છે.
- નામ અપાયેલાં દરેક સગાં માટે આગોતરા જામીનની અરજી ન કરવી.
- કાર્યવાહી રદ થવાનું અને છૂટાછેડા ક્રમસર સુનિશ્ચિત થાય તે પહેલાં સમાધાનની પૂરી રકમ ચૂકવવા સંમત થવું.
- CAW સેલની બેઠકને ઔપચારિકતા ગણવી.
લોકો પૂછે છે તે પ્રશ્નો
કલમ 85 BNS શું છે, અને તે 498A થી કેવી રીતે જુદી છે?
ભારતીય ન્યાય સંહિતા, 2023 (Bharatiya Nyaya Sanhita, 2023) ની કલમ 85 સ્ત્રીને ક્રૂરતાનો ભોગ બનાવનાર પતિ કે તેનાં સગાંને ત્રણ વર્ષ સુધીની કેદ અને દંડની સજા કરે છે. તેણે 01/07/2024 થી ભારતીય દંડ સંહિતા, 1860 (Indian Penal Code, 1860) ની કલમ 498A નું સ્થાન લીધું, અને ક્રૂરતાની જે વ્યાખ્યા અગાઉ કલમ 498A ના સ્પષ્ટીકરણમાં હતી તે હવે કલમ 86 માં છે. શબ્દરચના એ જ છે, તેથી અગાઉના ચુકાદા હજી લાગુ પડે છે. 01/07/2024 પહેલાં કરાયેલાં કૃત્યો માટે કલમ 498A હેઠળ કાર્યવાહી થાય છે.
ક્રૂરતાની FIR દાખલ થતાં જ પોલીસ આખા કુટુંબની ધરપકડ કરી શકે?
ન કરવી જોઈએ. કલમ 85 BNS ત્રણ વર્ષ સુધીની સજાને પાત્ર છે, તેથી ભારતીય નાગરિક સુરક્ષા સંહિતા, 2023 (Bharatiya Nagarik Suraksha Sanhita, 2023) ની કલમ 35 હેઠળ પોલીસ ત્યારે જ ધરપકડ કરી શકે જો તેઓ ધરપકડ જરૂરી હોવાનાં કારણો નોંધે, અન્યથા તેમણે હાજર થવાની નોટિસ આપવી જ પડે. કલમ 498A ના કેસ Arnesh Kumar v. State of Bihar માં સુપ્રીમ કોર્ટે આપોઆપ ધરપકડની મનાઈ કરી. સાઠ વર્ષથી વધુ ઉંમરનાં કે અશક્ત સગાં માટે ડેપ્યુટી સુપરિન્ટેન્ડન્ટ ઑફ પોલીસની પૂર્વપરવાનગી જરૂરી છે. તો પણ નામ અપાયેલી દરેક વ્યક્તિ માટે સામાન્ય રીતે આગોતરા જામીન માગવામાં આવે છે.
શું એવો બે મહિનાનો સમયગાળો છે જે દરમિયાન ધરપકડ ન થઈ શકે?
અલ્હાબાદ હાઈકોર્ટે 2022 માં, ઈજા વગરના અને દસ વર્ષ કે વધુની સજાને પાત્ર ગુના વગરના કલમ 498A ના કેસોમાં, FIR પછી બે મહિનાના કૂલિંગ પિરિયડ માટે, કુટુંબ કલ્યાણ સમિતિ (Family Welfare Committee) ને મોકલવા સાથે, માર્ગદર્શિકા ઘડી. જુલાઈ 2025 માં સુપ્રીમ કોર્ટે Shivangi Bansal v. Sahib Bansal માં નિર્દેશ આપ્યો કે તે માર્ગદર્શિકા અમલમાં રહે અને તેનું પાલન થાય. ઉત્તર પ્રદેશ બહાર તે કેટલી હદે બંધનકર્તા છે તે કોઈ તર્કબદ્ધ ચુકાદાથી નક્કી થયું નથી, તેથી દિલ્હીમાં BNSS ની કલમ 35 માંનાં ધરપકડ સામેનાં રક્ષણો અને CAW સેલની પ્રક્રિયા મુખ્ય રક્ષણ રહે છે.
દહેજ કે ક્રૂરતાના કેસમાં હું આગોતરા જામીન કેવી રીતે મેળવું?
BNSS ની કલમ 482 હેઠળ સેશન્સ કોર્ટ કે હાઈકોર્ટને, નામ અપાયેલી દરેક વ્યક્તિ માટે, ફરિયાદ કે FIR ની નકલ અને દરેક વ્યક્તિની ભૂમિકા અને રહેઠાણની વિગત સાથે અરજી કરો. અદાલત ચોક્કસ આક્ષેપો, ઉંમર અને આરોગ્ય, CAW સેલ કે તપાસમાં સહકાર, અને ફરિયાદી માટેનું કોઈ જોખમ તોલે છે. શરતોમાં સામાન્ય રીતે તપાસમાં જોડાવું અને પરવાનગી વગર ભારત ન છોડવું સામેલ હોય છે. Sushila Aggarwal હેઠળ, આગોતરા જામીન સામાન્ય રીતે સમયથી મર્યાદિત નથી અને ટ્રાયલના અંત સુધી ચાલુ રહી શકે છે.
અમે સમાધાન કરીએ તો 498A કે કલમ 85 નો કેસ પાછો ખેંચી શકાય?
ફક્ત પાછો ખેંચીને નહીં, કારણ કે ગુનો માંડવાળપાત્ર (compoundable) નથી. સાચા સમાધાન પછી, સામાન્ય રસ્તો BNSS ની કલમ 528 હેઠળ FIR રદ કરાવવા હાઈકોર્ટમાં અરજી છે, જેમાં ફરિયાદી હાજર રહીને સમાધાનની પુષ્ટિ કરે છે. સુપ્રીમ કોર્ટે B.S. Joshi v. State of Haryana અને Gian Singh v. State of Punjab માં ઠરાવ્યું કે મૂળભૂત રીતે ખાનગી હોય તેવા લગ્નવિષયક કેસો સમાધાન પર રદ કરી શકાય છે. કાર્યવાહી રદ કરાવવાનો સમય સામાન્ય રીતે પરસ્પર સંમતિના છૂટાછેડા સાથે ગોઠવાય છે.
બીજા શહેરમાં રહેતાં મારાં સગાં સામે કાર્યવાહી થઈ શકે?
તેમનાં નામ આપી શકાય છે, પણ અદાલતો આવા કેસો ઝીણવટથી જુએ છે. જ્યાં FIR માં ચોક્કસ કૃત્યો, તારીખો કે ભૂમિકાઓ વગર ફક્ત સામાન્ય અને સર્વગ્રાહી આક્ષેપો હોય, ત્યાં સુપ્રીમ કોર્ટે સગાં સામેની કાર્યવાહી વારંવાર રદ કરી છે, ઉદાહરણ તરીકે Preeti Gupta v. State of Jharkhand, Kahkashan Kausar v. State of Bihar અને Dara Lakshmi Narayana v. State of Telangana માં. અરજી સફળ થાય કે નહીં તે FIR ના પોતાના શબ્દો પર આધાર રાખે છે. આવી સ્થિતિમાંનાં સગાં સામાન્ય રીતે પહેલાં આગોતરા જામીન અને પછી કાર્યવાહી રદ કરાવવાની માગણી કરે છે.
દહેજ માગવાની સજા શું છે?
દહેજ પ્રતિબંધ અધિનિયમ, 1961 (Dowry Prohibition Act, 1961) ની કલમ 4 હેઠળ, સીધી કે આડકતરી રીતે દહેજ માગવું છ મહિનાથી ઓછી નહીં અને બે વર્ષ સુધી લંબાઈ શકે તેવી કેદ અને Rs. 10,000 સુધીના દંડથી શિક્ષાપાત્ર છે. કલમ 3 હેઠળ દહેજ આપવું કે લેવું ઓછામાં ઓછાં પાંચ વર્ષ અને ઓછામાં ઓછા Rs. 15,000 અથવા દહેજનું મૂલ્ય, બેમાંથી જે વધુ હોય તે, દંડને પાત્ર છે. દહેજ માટે સતામણી કલમ 86(b) BNS હેઠળ ક્રૂરતા પણ હોઈ શકે છે, જે કલમ 85 હેઠળ શિક્ષાપાત્ર છે.
દિલ્હીમાં CAW સેલમાં શું થાય છે?
દિલ્હી પોલીસને કરાયેલી લગ્નવિષયક ફરિયાદ સામાન્ય રીતે જિલ્લાના મહિલાઓ વિરુદ્ધના ગુના સેલ (Crime Against Women Cell) ને મોકલાય છે. કાઉન્સેલિંગ અને સમાધાન માટે બંને પક્ષોને, ઘણી વાર અનેક વખત, બોલાવાય છે, અને અધિકારીઓ જોવાનો પ્રયાસ કરે છે કે લગ્ન બચાવી શકાય કે વિવાદનું સમાધાન થઈ શકે. સમાધાન નિષ્ફળ જાય, તો ફરિયાદ FIR નોંધવા માટે મોકલાઈ શકે છે. દસ્તાવેજો સાથે હાજર રહેવું, દરેક બેઠકનો રેકોર્ડ રાખવો અને સંયમથી વર્તવું મહત્ત્વનું છે, કારણ કે સેલનો અહેવાલ ઘણી વાર આગળનું પગલું નક્કી કરે છે.
દહેજ મૃત્યુ શું છે, અને ફરિયાદ પક્ષે શું સાબિત કરવું પડે?
કલમ 80 BNS હેઠળ, દહેજ મૃત્યુ એટલે લગ્નનાં સાત વર્ષની અંદર દાઝવાથી કે શારીરિક ઈજાથી, કે સામાન્ય સંજોગો સિવાય, થયેલું સ્ત્રીનું મૃત્યુ, જ્યાં તેના મૃત્યુ પહેલાં થોડા સમયમાં તેના પતિ કે પતિનાં સગાંએ દહેજ માટે તેને ક્રૂરતા કે સતામણીનો ભોગ બનાવી હોય. સજા ઓછામાં ઓછાં સાત વર્ષ છે અને તે આજીવન કેદ સુધી લંબાઈ શકે છે. એ હકીકતો બતાવાય પછી, ભારતીય સાક્ષ્ય અધિનિયમ, 2023 (Bharatiya Sakshya Adhiniyam, 2023) ની કલમ 118 અદાલતને એવું અનુમાન કરવા ફરજ પાડે છે કે આરોપીએ દહેજ મૃત્યુ નિપજાવ્યું, અને આરોપીએ તેનું ખંડન કરવું પડે.
ફોજદારી કેસ દ્વારા સ્ત્રીધન પાછું મેળવી શકાય?
હા. સ્ત્રીધન સ્ત્રીની પોતાની મિલકત છે, અને સુપ્રીમ કોર્ટે Pratibha Rani v. Suraj Kumar માં ઠરાવ્યું કે તે ધરાવનાર પતિ કે સાસરિયાં ટ્રસ્ટી છે જેઓ માગણી થાય ત્યારે તે પાછું આપવા બંધાયેલાં છે, તેથી ઇનકાર ફોજદારી વિશ્વાસઘાત ગણાઈ શકે છે, જે હવે કલમ 316 BNS હેઠળ છે. ઘરેલુ હિંસાથી મહિલાઓના રક્ષણ અધિનિયમ, 2005 (Protection of Women from Domestic Violence Act, 2005) ની કલમ 19(8) હેઠળ મેજિસ્ટ્રેટ પણ તે પાછું આપવાનો આદેશ કરી શકે છે. સમાધાનમાં સ્ત્રીધન સામાન્ય રીતે સહી કરેલી યાદી સામે પાછું અપાય છે. બચાવ સામાન્ય રીતે એ મુદ્દા પર આધાર રાખે છે કે ખરેખર શું અપાયું હતું અને તે કોની પાસે છે.
આ જવાબો શૈક્ષણિક સારાંશ છે; તે કોઈ પણ વ્યક્તિગત બાબત અંગેની કાનૂની સલાહ નથી.
ગંભીર પ્રશ્ન માટે કાગળો પૂરેપૂરા વંચાય તે જરૂરી છે.
રૂબરૂ મુલાકાત (કોન્ફરન્સ) અગાઉથી સમય લઈને G-46, Basement, Greater Kailash III, New Delhi ખાતે થાય છે. પત્રવ્યવહાર પ્રિન્સિપાલ પોતે વાંચે છે.
આ પાનું Lokesh Bhardwaj Law Offices ના કામ વિશે, બાર કાઉન્સિલ ઑફ ઇન્ડિયાના નિયમો (Bar Council of India Rules) હેઠળ માન્ય હોય તે રીતે, સામાન્ય માહિતી આપે છે. તે કાનૂની સલાહ નથી, અને તે વકીલ અને અસીલનો સંબંધ ઊભો કરતું નથી. LBLO કોઈ બાબતમાં ફક્ત લેખિતમાં નક્કી થયેલી નિમણૂક (engagement) પર જ કામ કરે છે.
છેલ્લી સમીક્ષા: 16/11/2026. Lokesh Bhardwaj Law Offices.
16/11/2026 ના રોજનો કાયદો દર્શાવ્યો છે.
← બધાં કાર્યક્ષેત્રો