ભરણપોષણ અને ઘરેલુ હિંસા: કલમ 144 BNSS, વ્યક્તિગત કાયદા, DV અધિનિયમ અને અમલ
જે પતિ કે પત્ની, બાળક કે માતા-પિતા પોતાનું ભરણપોષણ ન કરી શકે, તે એક સાથે એકથી વધુ કાયદા હેઠળ ભરણપોષણ માગી શકે છે, અને અદાલતો રકમો એવી રીતે ગોઠવે છે કે એક જ જરૂરિયાત માટે કોઈને બે વાર ચુકવણી ન થાય.
ટૂંકમાં
- કલમ 144 BNSS (અગાઉ કલમ 125 CrPC) પત્ની, બાળકો અને માતા-પિતા માટે, તેમનું ભરણપોષણ કરવાની ઉપેક્ષા કે ઇનકાર કરતી પૂરતાં સાધનો ધરાવતી વ્યક્તિ સામે, ઝડપી અને સંક્ષિપ્ત ઉપાય છે. રકમ પર કોઈ ઉપલી મર્યાદા નથી.
- કેસ પડતર હોય ત્યારે વચગાળાનું ભરણપોષણ આપવાનો આદેશ થઈ શકે છે, અને તે અરજીનો, શક્ય હોય ત્યાં સુધી, નોટિસ બજ્યાના 60 દિવસની અંદર નિકાલ થવો જોઈએ (કલમ 144(1) ની ત્રીજી શરત).
- વ્યક્તિગત કાયદા. કેસ દરમિયાનનું ભરણપોષણ અને કાયમી ભરણપોષણ હિંદુ લગ્ન અધિનિયમ, 1955 ની કલમ 24 અને 25 હેઠળ માગવામાં આવે છે. હિંદુ પત્ની, બાળક કે વૃદ્ધ માતા-પિતા હિંદુ દત્તક અને ભરણપોષણ અધિનિયમ, 1956 (Hindu Adoptions and Maintenance Act, 1956) ની કલમ 18 અને 20 હેઠળ પણ દાવો કરી શકે છે.
- જાહેરાત. Rajnesh v. Neha, (2021) 2 SCC 324 પછી, દરેક ભરણપોષણના કેસમાં બંને પક્ષોએ મિલકતો અને જવાબદારીઓનું સોગંદ પરનું સોગંદનામું દાખલ કરવું જ પડે છે. સમાંતર કેસોમાંની રકમો ગોઠવાય છે, અને ભરણપોષણ અરજીની તારીખથી ચાલે છે.
- ઘરેલુ હિંસા અધિનિયમ, 2005 ઘરેલુ સંબંધમાં રહેલી મહિલાને મેજિસ્ટ્રેટ પાસેથી રક્ષણ, રહેઠાણ, નાણાકીય, કસ્ટડી અને વળતરના આદેશો આપે છે (કલમ 18 થી 22). રક્ષણના આદેશનો ભંગ ગુનો છે (કલમ 31).
- અમલ. કલમ 144 હેઠળ ન ચૂકવાયેલું ભરણપોષણ વોરંટ દ્વારા વસૂલ થાય છે અને, જરૂર પડે તો, દરેક કસૂર માટે એક મહિના સુધીની કેદ થઈ શકે છે. અરજી રકમ બાકી થયાના એક વર્ષની અંદર કરવી જ પડે (કલમ 144(3)). બીજા કાયદાઓ હેઠળના આદેશોનો અમલ નાણાંના હુકમનામાની જેમ થાય છે.
તમે સાંભળશો તે શબ્દો
- વચગાળાનું ભરણપોષણ (Interim maintenance)
- કેસ પડતર હોય તે સમયગાળા માટે નક્કી થયેલી માસિક રકમ, આદેશ થયો હોય ત્યાં મુકદ્દમાના ખર્ચ સાથે.
- કાયમી ભરણપોષણ (Permanent alimony)
- હુકમનામા વખતે કે પછી નક્કી થયેલું ભરણપોષણ, એકસામટી રકમ કે સમયાંતરે ચુકવણી તરીકે, જે સ્થાવર મિલકત પરના બોજ (charge) દ્વારા સુરક્ષિત કરી શકાય છે (કલમ 25 HMA).
- જાહેરાતનું સોગંદનામું (Affidavit of disclosure)
- આવક, મિલકતો, જવાબદારીઓ અને ખર્ચનું સોગંદ પરનું નિવેદન, જે દરેક ભરણપોષણના કેસમાં બંને પક્ષ, સુપ્રીમ કોર્ટે Rajnesh v. Neha માં નિયત કરેલા નમૂનામાં, દાખલ કરે છે.
- પૂરતાં સાધનો (Sufficient means)
- ચૂકવવાની ક્ષમતા, જેમાં કમાવાની ક્ષમતાનો સમાવેશ થાય છે; તંદુરસ્ત પુખ્ત વ્યક્તિ બેરોજગાર રહીને ભરણપોષણથી બચી શકતી નથી.
- પીડિત વ્યક્તિ (Aggrieved person)
- એવી મહિલા જે સામા પક્ષ સાથે ઘરેલુ સંબંધમાં છે કે રહી ચૂકી છે અને ઘરેલુ હિંસાનો આક્ષેપ કરે છે (કલમ 2(a), DV અધિનિયમ).
- ઘરેલુ સંબંધ (Domestic relationship)
- સહિયારા ઘરમાં સાથે રહેતી કે રહી ચૂકેલી વ્યક્તિઓ વચ્ચેનો સંબંધ, લગ્ન, લગ્ન જેવા સ્વરૂપના સંબંધ, લોહીના સંબંધ, દત્તક દ્વારા અથવા સંયુક્ત કુટુંબના સભ્યો તરીકે (કલમ 2(f)).
- સહિયારું ઘર (Shared household)
- જે ઘરમાં મહિલા ઘરેલુ સંબંધમાં રહે છે કે રહી ચૂકી છે, તે ઘર તેની કે સામા પક્ષની માલિકીનું હોય કે ન હોય (કલમ 2(s)).
- ઘરેલુ ઘટના અહેવાલ (Domestic Incident Report)
- ઘરેલુ હિંસાના બનાવનો પ્રોટેક્શન ઑફિસરે નોંધેલો અને મેજિસ્ટ્રેટને મોકલેલો અહેવાલ (કલમ 9(1)(b)).
- સ્ત્રીધન (Stridhan)
- સ્ત્રીની પોતાની મિલકત, જેમાં લગ્ન પહેલાં, લગ્ન વખતે કે પછી મળેલી ભેટો સામેલ છે; DV અધિનિયમ મેજિસ્ટ્રેટને તે પાછું આપવાનો નિર્દેશ આપવાની છૂટ આપે છે (કલમ 19(8)).
- સરભર (Set-off)
- એક કાર્યવાહીમાં મંજૂર થયેલી રકમની બીજી કાર્યવાહીમાં માગેલી રકમ સામે ગોઠવણ, જેથી એક જ જરૂરિયાત માટે બે વાર ચુકવણી ન થાય.
વિગતવાર
કલમ 144 BNSS હેઠળ ભરણપોષણ અને વચગાળાનું ભરણપોષણ
01/07/2024 થી અમલમાં આવેલી ભારતીય નાગરિક સુરક્ષા સંહિતા, 2023 (BNSS) નું પ્રકરણ X, ફોજદારી કાર્યવાહી સંહિતા (Code of Criminal Procedure) ની કલમ 125 થી 128 ને કલમ 144 થી 147 તરીકે આગળ ચલાવે છે. આ ઉપાયનો હેતુ સંપૂર્ણ દીવાની ટ્રાયલ વગર, ઝડપથી નિરાધારતા અટકાવવાનો છે.
કોણ દાવો કરી શકે
કલમ 144(1) હેઠળ, પૂરતાં સાધનો ધરાવતી જે વ્યક્તિ નીચેનામાંથી કોઈનું ભરણપોષણ કરવાની ઉપેક્ષા કે ઇનકાર કરે, તેને માસિક ભથ્થું ચૂકવવાનો આદેશ આપી શકાય છે:
- પોતાનું ભરણપોષણ કરવા અસમર્થ પત્ની; "પત્ની" માં છૂટાછેડા લીધેલી અને ફરી લગ્ન ન કરનાર મહિલાનો સમાવેશ થાય છે;
- પોતાનું ભરણપોષણ કરવા અસમર્થ, પરિણીત હોય કે ન હોય, કાયદેસર કે ગેરકાયદેસર બાળક;
- પુખ્ત વયે પહોંચેલું બાળક (પરિણીત દીકરી સિવાય) જે શારીરિક કે માનસિક અસામાન્યતા કે ઈજાને કારણે પોતાનું ભરણપોષણ કરી શકતું નથી;
- પોતાનું ભરણપોષણ કરવા અસમર્થ પિતા કે માતા.
સગીર પરિણીત દીકરીના પતિ પાસે પૂરતાં સાધનો ન હોય, તો મેજિસ્ટ્રેટ તેના પિતાને તે પુખ્ત થાય ત્યાં સુધી તેનું ભરણપોષણ કરવાનો આદેશ પણ આપી શકે છે (પહેલી શરત). "પોતાનું ભરણપોષણ કરવા અસમર્થ" નો અર્થ એ નથી કે પત્ની નિરાધાર હોવી જોઈએ (Chaturbhuj v. Sita Bai, (2008) 2 SCC 316). કમાવાની ક્ષમતા હોવી અને ખરેખર કમાવું એ બે જુદી બાબતો છે (Shailja v. Khobbanna, (2018) 12 SCC 199).
પત્ની ક્યારે હકદાર નથી
પત્ની વ્યભિચારમાં રહેતી હોય, પૂરતા કારણ વગર પતિ સાથે રહેવાનો ઇનકાર કરે, અથવા તેઓ પરસ્પર સંમતિથી અલગ રહેતાં હોય, તો તે ભરણપોષણની હકદાર નથી (કલમ 144(4)). પતિ એ શરતે તેનું ભરણપોષણ કરવાની તૈયારી બતાવે કે તે તેની સાથે રહે, તો પણ ઇનકાર માટે તેની પાસે યોગ્ય કારણ હોય તો મેજિસ્ટ્રેટ ભરણપોષણનો આદેશ આપી શકે છે, અને પતિનું બીજું લગ્ન કે રખાત રાખવી એ યોગ્ય કારણ છે (કલમ 144(3) નું સ્પષ્ટીકરણ). પત્નીએ દાંપત્ય હકોની પુનઃસ્થાપનાના હુકમનામાનું પાલન ન કર્યું હોય, તે પોતે જ તેને અયોગ્ય ઠરાવતું નથી (Rina Kumari v. Dinesh Kumar Mahto, 2025 INSC 55).
છૂટાછેડા લીધેલી મુસ્લિમ મહિલા આ કલમ હેઠળ તેમ જ મુસ્લિમ મહિલા (છૂટાછેડા પરના અધિકારોનું રક્ષણ) અધિનિયમ, 1986 (Muslim Women (Protection of Rights on Divorce) Act, 1986) હેઠળ પણ દાવો કરી શકે છે (Mohd. Abdul Samad v. State of Telangana, 2024 INSC 506).
ક્યાં દાખલ કરવું અને કાર્યપદ્ધતિ
અરજી એવા કોઈ પણ જિલ્લામાં દાખલ કરી શકાય જ્યાં સામો પક્ષ હોય, જ્યાં તે કે પત્ની રહેતાં હોય, જ્યાં તે છેલ્લે પત્ની સાથે કે ગેરકાયદેસર બાળકની માતા સાથે રહ્યો હતો, અથવા જ્યાં તેના પિતા કે માતા રહેતાં હોય (કલમ 145(1)). દિલ્હીમાં આ અધિકારક્ષેત્ર ફેમિલી કોર્ટ વાપરે છે (કલમ 7(2)(a), ફેમિલી કોર્ટ્સ અધિનિયમ, 1984 (Family Courts Act, 1984)). પુરાવો સામા પક્ષ કે તેના વકીલની હાજરીમાં લેવાય છે. તે જાણીજોઈને સમન્સની બજવણી ટાળે કે હાજર રહેવાની ઉપેક્ષા કરે, તો કેસ તેની ગેરહાજરીમાં (ex parte) આગળ ચાલી શકે છે, અને ત્રણ મહિનાની અંદર યોગ્ય કારણ બતાવવામાં આવે તો આદેશ રદ થઈ શકે છે (કલમ 145(2)).
વચગાળાનું ભરણપોષણ અને ભરણપોષણ કઈ તારીખથી ચાલે છે
કેસ દરમિયાન મેજિસ્ટ્રેટ વચગાળાના ભરણપોષણ અને કાર્યવાહીના ખર્ચનો આદેશ આપી શકે છે (કલમ 144(1) ની બીજી શરત), અને વચગાળાની અરજીનો, શક્ય હોય ત્યાં સુધી, નોટિસ બજ્યાની તારીખથી 60 દિવસની અંદર નિકાલ થવો જોઈએ (ત્રીજી શરત). ભરણપોષણ આદેશની તારીખથી, અથવા એમ આદેશ થયો હોય તો અરજીની તારીખથી, ચૂકવવાપાત્ર છે (કલમ 144(2)). સુપ્રીમ કોર્ટે નિર્દેશ આપ્યો છે કે બધા કેસોમાં ભરણપોષણ અરજીની તારીખથી અપાય (Rajnesh v. Neha, (2021) 2 SCC 324). સંજોગોમાં ફેરફાર સાબિત થાય તો આદેશમાં ફેરફાર કરી શકાય છે (કલમ 146).
HMA, HAMA અને બીજા કાયદાઓ હેઠળ ભરણપોષણ
હિંદુ લગ્ન અધિનિયમ, 1955
HMA હેઠળની કોઈ પણ કાર્યવાહીમાં, પૂરતી સ્વતંત્ર આવક ન ધરાવતો પક્ષ કેસ દરમિયાનનું ભરણપોષણ અને કાર્યવાહીનો ખર્ચ માગી શકે છે (કલમ 24). આ અરજી પત્ની જેટલી જ પતિને પણ ઉપલબ્ધ છે, અને તેનો, શક્ય હોય ત્યાં સુધી, નોટિસ બજ્યાના 60 દિવસની અંદર નિકાલ થવો જોઈએ. હુકમનામા વખતે કે પછી, અદાલત બંને પક્ષોની આવક અને મિલકત, તેમનું વર્તન અને બીજા સંજોગો ધ્યાનમાં લઈને, એકસામટી રકમ તરીકે કે અરજદારના જીવનકાળથી વધુ ન હોય તેવી મુદત માટે સમયાંતરે ચુકવણી તરીકે, કાયમી ભરણપોષણ આપી શકે છે, અને સામા પક્ષની સ્થાવર મિલકત પર બોજ મૂકીને તે સુરક્ષિત કરી શકે છે (કલમ 25). સંજોગો બદલાય તો, અને ફરી લગ્ન થાય તો, આદેશમાં ફેરફાર થઈ શકે છે. કલમ 26 સગીર બાળકોના ભરણપોષણ અને શિક્ષણને આવરી લે છે.
હિંદુ દત્તક અને ભરણપોષણ અધિનિયમ, 1956
હિંદુ પત્ની પોતાના જીવનકાળ દરમિયાન પતિ પાસેથી ભરણપોષણ મેળવવાની હકદાર છે (કલમ 18). ત્યાગ, ક્રૂરતા, પતિની બીજી પત્ની જીવિત હોવી, તેનું રખાત રાખવું, તેનું બીજા ધર્મમાં ધર્માંતર, અથવા બીજું કોઈ વાજબી કારણ, જેવા આધારો પર તે એ હક ગુમાવ્યા વગર અલગ રહી શકે છે (કલમ 18(2)). તે અપવિત્ર (unchaste) હોય અથવા ધર્માંતરથી હિંદુ મટી જાય, તો તે અલગ રહેઠાણ અને ભરણપોષણનો હક ગુમાવે છે (કલમ 18(3)). હિંદુએ પોતાનાં બાળકો અને વૃદ્ધ કે અશક્ત માતા-પિતાનું, અને અપરિણીત દીકરી પોતાનું ભરણપોષણ ન કરી શકે ત્યાં સુધી તેનું, ભરણપોષણ કરવું જ પડે (કલમ 20). વિધવા પુત્રવધૂ, પોતાનું ભરણપોષણ ન કરી શકે તે હદ સુધી, સસરા પાસેથી સહદાયિકી (coparcenary) મિલકતમાંથી દાવો કરી શકે છે (કલમ 19). રકમ પક્ષકારોની સ્થિતિ અને દરજ્જો, દાવેદારની વાજબી જરૂરિયાતો, અલગ રહેવું વાજબી છે કે નહીં, દાવેદારની પોતાની મિલકત અને આવક, અને હકદાર વ્યક્તિઓની સંખ્યા પર આધાર રાખે છે (કલમ 23(2)).
બીજા કાયદા
- વરિષ્ઠ નાગરિકો. પોતાનું ભરણપોષણ ન કરી શકતાં માતા-પિતા કે વરિષ્ઠ નાગરિક માતા-પિતા અને વરિષ્ઠ નાગરિકોના ભરણપોષણ અને કલ્યાણ અધિનિયમ, 2007 (Maintenance and Welfare of Parents and Senior Citizens Act, 2007) હેઠળ ભરણપોષણ ટ્રિબ્યુનલને અરજી કરી શકે છે (કલમ 4 અને 5). ટ્રિબ્યુનલે 90 દિવસમાં નિર્ણય કરવો જોઈએ, જે એક વાર 30 દિવસ લંબાવી શકાય છે, અને તે વધુમાં વધુ દર મહિને Rs. 10,000 આપી શકે છે (કલમ 9(2)).
- ઘરેલુ હિંસા અધિનિયમ. કલમ 20 હેઠળ નાણાકીય રાહત, જેનું વર્ણન નીચે છે.
રકમ કેવી રીતે નક્કી થાય છે
કોઈ નિશ્ચિત ફોર્મ્યુલા નથી. અદાલત પક્ષકારોનો દરજ્જો, દાવેદાર અને બાળકોની વાજબી જરૂરિયાતો, બંને પક્ષોની આવક, મિલકતો અને જવાબદારીઓ, સામા પક્ષ પર આધાર રાખતી બીજી વ્યક્તિઓ અને લગ્નજીવન દરમિયાનનું જીવનધોરણ ધ્યાનમાં લે છે. Kalyan Dey Chowdhury v. Rita Dey Chowdhury Nee Nandy, AIR 2017 SC 2383 માં સુપ્રીમ કોર્ટે કાયમી ભરણપોષણ માટે પતિના ચોખ્ખા પગારના 25% ને ન્યાયી અને યોગ્ય માર્ગદર્શક ગણ્યા, પણ તેના બીજા કુટુંબને ધ્યાનમાં રાખીને હકીકતો પ્રમાણે રકમ ઘટાડી. તે માર્ગદર્શક છે, નિયમ નથી.
Rajnesh v. Neha સોગંદનામું
Rajnesh v. Neha, (2021) 2 SCC 324 માં સુપ્રીમ કોર્ટે સમાંતર ભરણપોષણના કેસોને કારણે થતા વિલંબ અને અસંગત રકમો અંગે વિચાર કર્યો. તેના નિર્દેશો ફેમિલી કોર્ટ, મેજિસ્ટ્રેટ અને દીવાની અદાલત સમક્ષની બધી ભરણપોષણની કાર્યવાહીઓને, પહેલેથી પડતર કાર્યવાહીઓ સહિત, લાગુ પડે છે:
- જાહેરાતનું સોગંદનામું. બંને પક્ષોએ ચુકાદા સાથે જોડેલા નમૂનાઓમાં (પરિશિષ્ટ I થી III) પોતાની મિલકતો અને જવાબદારીઓ જાહેર કરતું સોગંદનામું દાખલ કરવું જ પડે. સોગંદનામું નોકરી અને આવક, મિલકત, રોકાણો, લોન, ખર્ચ, આશ્રિતો અને જીવનધોરણને આવરી લે છે.
- એકબીજા પર છવાતી કાર્યવાહીઓ. અરજદારે અગાઉની કોઈ પણ ભરણપોષણની કાર્યવાહી અને તેમાં થયેલા આદેશો જાહેર કરવા જ પડે. પાછળનો કેસ નક્કી કરતી અદાલતે અગાઉની રકમ ધ્યાનમાં લેવી જ પડે અને ગોઠવણ કે સરભર કરવા વિચારવું પડે.
- રકમની તારીખ. બધા કેસોમાં ભરણપોષણ અરજી દાખલ કર્યાની તારીખથી આપવાનું છે.
- માપદંડ. ચુકાદો રકમ અને કાયમી ભરણપોષણનો સમયગાળો નક્કી કરવા માટેનાં પરિબળો ગણાવે છે, જેમાં લગ્નનો સમયગાળો સામેલ છે.
- અમલ. આદેશનો અમલ ફોજદારી કાયદાની ભરણપોષણની જોગવાઈઓ હેઠળ અને દીવાની કાર્યવાહી સંહિતા (Code of Civil Procedure) હેઠળ નાણાંના હુકમનામા તરીકે (ઓર્ડર XXI સાથે વાંચતાં કલમ 51, 55, 58 અને 60) કરાવી શકાય છે.
સોગંદનામું સાચું અને સંપૂર્ણ હોવું જોઈએ. ખોટું નિવેદન સોગંદનામું કરનારને ખોટી જુબાનીની કાર્યવાહીનો સામનો કરાવે છે, અને છુપાવવાથી અદાલતો પ્રતિકૂળ અનુમાન કાઢે છે, ઉદાહરણ તરીકે જ્યાં વ્યવસાય, ભાડા કે બીજા ખાતાની આવક બાકાત રાખી હોય. અરજદાર સામાન્ય રીતે અરજી સાથે સોગંદનામું દાખલ કરે છે, અને સામો પક્ષ જવાબ સાથે. ટેકારૂપ દસ્તાવેજો (પગાર સ્લિપ, આવકવેરા રિટર્ન, બેંક સ્ટેટમેન્ટ, મિલકતના કાગળો) તૈયાર રાખવા જોઈએ. વચગાળાનું ભરણપોષણ ન ચૂકવનાર વ્યક્તિનો બચાવ રદ કરવો એ છેલ્લો ઉપાય છે, જાણીજોઈને અને હઠપૂર્વક કરેલી કસૂર માટે.
ઘરેલુ હિંસાની કાર્યવાહી
ઘરેલુ હિંસાથી મહિલાઓના રક્ષણ અધિનિયમ, 2005 (DV અધિનિયમ) ફોજદારી અદાલત મારફતે દીવાની રાહતો આપે છે. તે બીજા કાયદાઓ ઉપરાંત છે, તેમને ઓછા કરતો નથી (કલમ 36).
કોણ અરજી કરી શકે, અને કોની સામે
અરજદાર પીડિત વ્યક્તિ છે, એટલે સામા પક્ષ સાથે ઘરેલુ સંબંધમાં રહેલી મહિલા (કલમ 2(a)), જેમાં લગ્ન જેવા સ્વરૂપનો સંબંધ સામેલ છે. સામો પક્ષ પતિ કે પુરુષ સાથી અને તેનાં સગાં, મહિલા સગાં સહિત, હોઈ શકે છે: સુપ્રીમ કોર્ટે Hiral P. Harsora v. Kusum Narottamdas Harsora (2016) માં કલમ 2(q) માંના "પુખ્ત પુરુષ" શબ્દો રદ કર્યા. અધિનિયમ ફક્ત મહિલાઓને રાહત આપે છે; પતિ પાસે સામાન્ય ફોજદારી કાયદા અને લગ્ન અંગેના અધિનિયમો હેઠળ ઉપાયો છે.
ઘરેલુ હિંસા શેને ગણાય
કલમ 3 શારીરિક દુર્વ્યવહાર, જાતીય દુર્વ્યવહાર, મૌખિક અને ભાવનાત્મક દુર્વ્યવહાર (અપમાન અને મશ્કરી સહિત, ખાસ કરીને બાળક કે પુત્ર ન હોવા અંગે) અને આર્થિક દુર્વ્યવહાર (જે સાધનોની તે હકદાર છે તેનાથી વંચિત રાખવી, તેની મિલકતો કે સ્ત્રીધનનો નિકાલ કરવો, અને સહિયારા ઘરમાં પ્રવેશનો ઇનકાર) ને આવરી લે છે.
અરજી
- કલમ 12 હેઠળની અરજી મેટ્રોપોલિટન મેજિસ્ટ્રેટ સમક્ષ, સીધી અથવા પ્રોટેક્શન ઑફિસર કે સર્વિસ પ્રોવાઇડર મારફતે, દાખલ થાય છે.
- પ્રોટેક્શન ઑફિસરનો ઘરેલુ ઘટના અહેવાલ પૂર્વશરત નથી: મેજિસ્ટ્રેટ તેના વગર વચગાળાના, એકપક્ષીય (ex parte) અને અંતિમ આદેશો કરી શકે છે (Prabha Tyagi v. Kamlesh Devi, સુપ્રીમ કોર્ટ, 12/05/2022).
- પહેલી સુનાવણી સામાન્ય રીતે અરજી મળ્યાના ત્રણ દિવસની અંદર નક્કી થવી જોઈએ (કલમ 12(4)), અને મેજિસ્ટ્રેટે પહેલી સુનાવણીના 60 દિવસની અંદર અરજીનો નિકાલ કરવાનો પ્રયાસ કરવો જોઈએ (કલમ 12(5)).
- અરજી પ્રથમદર્શી (prima facie) કેસ દર્શાવે ત્યાં કલમ 23 હેઠળ વચગાળાના અને એકપક્ષીય આદેશો કરી શકાય છે.
- કાર્યવાહી ફોજદારી કાર્યવાહી સંહિતા, હવે BNSS, પ્રમાણે ચાલે છે (કલમ 28), અને આદેશ બજ્યાની તારીખથી 30 દિવસની અંદર સેશન્સ કોર્ટમાં અપીલ થઈ શકે છે (કલમ 29).
કલમ 12 ની અરજી દાખલ કરવા માટે કોઈ મુદત નથી; ગુનાની નોંધ લેવાની સમયમર્યાદા ફક્ત કલમ 31 હેઠળ આદેશના ભંગના ગુનાને લાગુ પડે છે (Kamatchi v. Lakshmi Narayanan, સુપ્રીમ કોર્ટ, 13/04/2022).
રાહતો
- રક્ષણના આદેશો (કલમ 18): હિંસાનાં કૃત્યો, તેના કામના સ્થળે પ્રવેશ, તેનો સંપર્ક કરવા કે મિલકતો તબદીલ કરવા પર પ્રતિબંધ.
- રહેઠાણના આદેશો (કલમ 19): સહિયારા ઘરમાંથી કાઢી મૂકવા પર મનાઈ, અથવા વૈકલ્પિક રહેઠાણ કે ભાડાનો નિર્દેશ. સામા પક્ષને ઘરમાંથી દૂર કરવાનો આદેશ મહિલા સામે કરી શકાતો નથી (કલમ 19(1) ની શરત). મેજિસ્ટ્રેટ તેનું સ્ત્રીધન પાછું આપવાનો નિર્દેશ આપી શકે છે (કલમ 19(8)).
- નાણાકીય રાહત (કલમ 20): ખર્ચ, કમાણીના નુકસાન, તબીબી ખર્ચ અને ભરણપોષણ માટે, જેમાં સામા પક્ષના નોકરીદાતા કે દેવાદારને તેને સીધી ચુકવણી કરવાનો આદેશ સામેલ છે (કલમ 20(6)).
- કસ્ટડીના આદેશો (કલમ 21) અને ઈજાઓ માટે, માનસિક ત્રાસ અને ભાવનાત્મક વેદના સહિત, વળતર (કલમ 22).
કલમ 17 મહિલાને સહિયારા ઘરમાં રહેવાનો હક આપે છે, તેમાં તેનો કોઈ હક, માલિકી કે હિત હોય કે ન હોય. સહિયારું ઘર પતિનાં સગાંની માલિકીનું ઘર હોઈ શકે છે, પણ રહેઠાણનો હક અટલ નથી અને અદાલત વૃદ્ધ સાસરિયાંના હકો સાથે તેનું સંતુલન કરે છે (Satish Chander Ahuja v. Sneha Ahuja, સુપ્રીમ કોર્ટ, 15/10/2020). એ જ પક્ષકારો વચ્ચેના દીવાની દાવા, ફેમિલી કોર્ટના કેસ કે ફોજદારી કેસમાં પણ આ જ રાહતો માગી શકાય છે (કલમ 26).
ભરણપોષણ અને DV આદેશોનો અમલ
આદેશ તેના અમલ જેટલો જ ઉપયોગી છે. રસ્તા આ છે:
- કલમ 144(3) BNSS. સામો પક્ષ પૂરતા કારણ વગર ચુકવણી ન કરે, તો મેજિસ્ટ્રેટ દંડ વસૂલાય તે રીતે રકમ વસૂલવા વોરંટ કાઢી શકે છે, અને ન ચૂકવાયેલા દરેક મહિનાના ભથ્થા માટે એક મહિના સુધીની, અથવા ચુકવણી થાય ત્યાં સુધીની, કેદની સજા કરી શકે છે. રકમ બાકી થયાની તારીખથી એક વર્ષની અંદર અરજી ન થાય તો કોઈ વોરંટ નીકળતું નથી. તેથી બાકી રકમ ઓછામાં ઓછી વર્ષમાં એક વાર માગવી જોઈએ. કલમ 147 BNSS સામો પક્ષ જ્યાં હોય તે કોઈ પણ સ્થળે આદેશના અમલની જોગવાઈ કરે છે.
- હુકમનામા તરીકે બજવણી. HMA હેઠળના આદેશોનો અમલ દીવાની હુકમનામાની જેમ થાય છે (કલમ 28A HMA), અને સુપ્રીમ કોર્ટે Rajnesh v. Neha માં પુષ્ટિ કરી કે ભરણપોષણના આદેશોનો અમલ નાણાંના હુકમનામા તરીકે, પગાર કે બેંક ખાતાંની જપ્તી, મિલકતના વેચાણ અને, યોગ્ય કેસોમાં, દીવાની કેદ દ્વારા, કરાવી શકાય છે.
- સીધી ચુકવણી. DV અધિનિયમની કલમ 20(6) હેઠળ, મેજિસ્ટ્રેટ સામા પક્ષના નોકરીદાતા કે દેવાદારને પગાર કે દેવાનો ભાગ સીધો મહિલાને ચૂકવવાનો નિર્દેશ આપી શકે છે.
- રક્ષણના આદેશનો ભંગ. રક્ષણના આદેશ કે વચગાળાના રક્ષણના આદેશનો ભંગ એક વર્ષ સુધીની કેદ, અથવા Rs. 20,000 સુધીનો દંડ, અથવા બંનેથી શિક્ષાપાત્ર ગુનો છે (કલમ 31), અને તે કોગ્નિઝેબલ અને બિનજામીનપાત્ર છે (કલમ 32).
વ્યવહારુ મુદ્દા
- બાકી અને ચૂકવેલી દરેક રકમનું, તારીખો સાથે, ચાલુ પત્રક રાખો; દરેક વસૂલાત અરજીનો તે આધાર છે.
- અદાલતને બીજી દરેક કાર્યવાહી અને આદેશ જણાવો; છુપાવવાથી પ્રતિકૂળ અનુમાનને આમંત્રણ મળે છે.
- જે સામો પક્ષ ખરેખર ચૂકવી ન શકે, તેણે ચુકવણી બંધ કરવાને બદલે કલમ 146 BNSS કે કલમ 25(2) HMA હેઠળ ફેરફાર માટે અરજી કરવી જોઈએ.
લોકો પૂછે છે તે પ્રશ્નો
ભારતમાં પત્નીને કેટલું ભરણપોષણ મળી શકે?
કાયદામાં કોઈ નિશ્ચિત ટકાવારી નથી, અને ભારતીય નાગરિક સુરક્ષા સંહિતા, 2023 (Bharatiya Nagarik Suraksha Sanhita, 2023) ની કલમ 144 કોઈ ઉપલી મર્યાદા નક્કી કરતી નથી. અદાલતો બંને સોગંદનામાંમાં જાહેર કરેલી આવક, મિલકતો અને જવાબદારીઓ, પત્ની અને બાળકોની જરૂરિયાતો, પતિ પર આધાર રાખતી બીજી વ્યક્તિઓ અને લગ્નજીવન દરમિયાનનું જીવનધોરણ જુએ છે. સુપ્રીમ કોર્ટે એક ભરણપોષણ (alimony) ના કેસમાં પતિના ચોખ્ખા પગારના 25% ને માર્ગદર્શક તરીકે વાપર્યા, પણ હકીકતો પ્રમાણે તેમાં ફેરફાર કર્યો. જુદા જુદા અધિનિયમો હેઠળની રકમો એકબીજા સામે સરભર કરાય છે, તેથી કુલ રકમ જરૂરિયાતના એક જ મૂલ્યાંકનને દર્શાવે છે.
નોકરી કરતી પત્ની ભરણપોષણ માગી શકે?
હા, જો તેની આવક લગ્નજીવનમાં તે જે ધોરણે રહેતી હતી તે ધોરણે તેનું ભરણપોષણ કરવા પૂરતી ન હોય. BNSS ની કલમ 144 હેઠળ કસોટી એ છે કે શું તે પોતાનું ભરણપોષણ કરી શકતી નથી, અને તેનો અર્થ એ નથી કે તે સાવ નિરાધાર હોવી જોઈએ. લાયકાત ધરાવતી પણ નોકરી ન કરતી પત્ની ફક્ત એ કારણે અયોગ્ય ઠરતી નથી કે તે કમાઈ શકે; સુપ્રીમ કોર્ટે કહ્યું છે કે કમાવાની ક્ષમતા હોવી અને ખરેખર કમાવું એ જુદી બાબતો છે. તેની આવક સોગંદનામામાં જાહેર કરાય છે અને રકમ નક્કી કરતી વખતે ધ્યાનમાં લેવાય છે.
પતિ પત્ની પાસેથી ભરણપોષણ માગી શકે?
હિંદુ લગ્ન અધિનિયમ, 1955 (Hindu Marriage Act, 1955) હેઠળ, હા. કલમ 24 પૂરતી સ્વતંત્ર આવક ન ધરાવતા કોઈ પણ પક્ષને કેસ પડતર હોય ત્યારે ભરણપોષણ અને મુકદ્દમાનો ખર્ચ માગવા દે છે, અને કલમ 25 કોઈ પણ પક્ષને કાયમી ભરણપોષણ (permanent alimony) માગવા દે છે. પરંતુ BNSS ની કલમ 144 ભરણપોષણ ફક્ત પત્ની, બાળકો અને માતા-પિતા માટે આપે છે, પતિ માટે નહીં, અને ઘરેલુ હિંસાથી મહિલાઓના રક્ષણ અધિનિયમ, 2005 (Protection of Women from Domestic Violence Act, 2005) ફક્ત મહિલાઓને રાહત આપે છે. બાળકો અને વૃદ્ધ માતા-પિતા પૂરતાં સાધનો ધરાવતી દીકરી કે દીકરા સામે દાવો કરી શકે છે.
Rajnesh v. Neha સોગંદનામું શું છે?
તે આવક, મિલકતો, જવાબદારીઓ, ખર્ચ અને આશ્રિતો જાહેર કરતું સોગંદ પરનું સોગંદનામું છે, જે સુપ્રીમ કોર્ટે Rajnesh v. Neha (2020) ના પોતાના ચુકાદા સાથે જોડેલા નમૂનામાં હોય છે. ફેમિલી કોર્ટ, મેજિસ્ટ્રેટ કે દીવાની અદાલત સમક્ષના દરેક ભરણપોષણના કેસમાં, ચુકાદો અપાયો ત્યારે પડતર કેસો સહિત, બંને પક્ષોએ તે દાખલ કરવું જ પડે છે. તેનાથી અદાલત વચગાળાનું ભરણપોષણ ફક્ત દાવા પર નહીં પણ પુરાવા પર નક્કી કરી શકે છે. ખોટું કે અધૂરું સોગંદનામું ખોટી જુબાની (perjury) ની કાર્યવાહી અને પ્રતિકૂળ અનુમાન તરફ દોરી શકે છે, તેથી ટેકારૂપ દસ્તાવેજો તૈયાર રાખવા જોઈએ.
ભરણપોષણ કઈ તારીખથી ચૂકવવાપાત્ર છે?
BNSS ની કલમ 144(2) આદેશની તારીખથી, અથવા અદાલત એમ આદેશ કરે તો અરજીની તારીખથી, ભરણપોષણની છૂટ આપે છે. સુપ્રીમ કોર્ટે Rajnesh v. Neha માં નિર્દેશ આપ્યો કે બધા કેસોમાં ભરણપોષણ અરજી દાખલ થયાની તારીખથી અપાય, કારણ કે કેસના નિર્ણયમાં વિલંબને કારણે અરજદાર વંચિત ન રહેવો જોઈએ. તે તારીખથીની બાકી રકમ વસૂલ કરી શકાય છે, પણ કલમ 144 હેઠળ કોઈ પણ મહિનાની રકમ વસૂલ કરવાની અરજી તે બાકી થયાના એક વર્ષની અંદર કરવી જ પડે.
શું મને કલમ 144 BNSS અને DV અધિનિયમ બંને હેઠળ ભરણપોષણ મળી શકે?
તમે બંને હેઠળ દાવો કરી શકો છો, અને અદાલતો સમાંતર કાર્યવાહીની છૂટ આપે છે, પણ એક જ જરૂરિયાત માટે તમને બે વાર ચુકવણી મળી શકતી નથી. સુપ્રીમ કોર્ટે Rajnesh v. Neha માં અરજદારને અગાઉની દરેક ભરણપોષણની કાર્યવાહી અને આદેશ જાહેર કરવાનું ફરજિયાત બનાવ્યું, અને પાછળથી સુનાવણી કરતી અદાલતને અગાઉની રકમ ધ્યાનમાં લેવા અને ગોઠવણ કે સરભર (set-off) કરવા વિચારવાનો નિર્દેશ આપ્યો. વ્યવહારમાં એક અધિનિયમ હેઠળનો દાવો ઘણી વાર પહેલાં નક્કી થાય છે, અને બીજી અદાલત તેને ધ્યાનમાં રાખીને કોઈ વધારાની રકમ નક્કી કરે છે.
પતિ ભરણપોષણ ન ચૂકવે તો શું થાય?
BNSS ની કલમ 144(3) હેઠળ, આદેશ કરનાર અદાલતને અરજી કરો. તે દંડ વસૂલ થાય તે રીતે, જંગમ મિલકતની જપ્તી અને વેચાણ દ્વારા, બાકી રકમ વસૂલવા વોરંટ કાઢી શકે છે, અને કસૂરવારને ન ચૂકવેલા દરેક મહિના માટે એક મહિના સુધીની, અથવા ચુકવણી થાય ત્યાં સુધીની, કેદની સજા કરી શકે છે. અરજી રકમ બાકી થયાના એક વર્ષની અંદર કરવી જ પડે. ભરણપોષણનો અમલ નાણાંના હુકમનામા તરીકે, પગાર કે બેંક ખાતાંની જપ્તી દ્વારા, પણ કરાવી શકાય છે, અને DV અધિનિયમ હેઠળ નોકરીદાતાને સીધી ચુકવણી કરવાનો નિર્દેશ આપી શકાય છે.
ઘરેલુ હિંસાના કેસમાં કોને પક્ષકાર બનાવી શકાય?
કોઈ પણ પુખ્ત વ્યક્તિ જે મહિલા સાથે ઘરેલુ સંબંધમાં છે કે રહી ચૂકી છે અને જેની સામે તે રાહત માગે છે. તેમાં પતિ કે પુરુષ સાથી અને તેનાં સગાં, મહિલા સગાં સહિત, આવે છે, કારણ કે સુપ્રીમ કોર્ટે 2016 માં કલમ 2(q) માંના 'પુખ્ત પુરુષ' (adult male) શબ્દો રદ કર્યા. ઘરેલુ સંબંધ માટે જરૂરી છે કે પક્ષકારો સહિયારા ઘરમાં સાથે રહેતા હોય, અથવા કોઈ સમયે સાથે રહ્યા હોય. અધિનિયમ ફક્ત મહિલાઓનું રક્ષણ કરે છે; પુરુષ તેના હેઠળ અરજી કરી શકતો નથી.
DV કેસ દરમિયાન મારાં સાસરિયાં મને તેમના ઘરમાંથી કાઢી શકે?
DV અધિનિયમની કલમ 17 મહિલાને સહિયારા ઘરમાં રહેવાનો હક આપે છે, તે તેની માલિકીનું હોય કે ન હોય, અને કાયદા અનુસાર સિવાય તેને ત્યાંથી કાઢી શકાતી નથી. સુપ્રીમ કોર્ટે Satish Chander Ahuja v. Sneha Ahuja (2020) માં ઠરાવ્યું કે પતિનાં સગાંની માલિકીનું ઘર પણ સહિયારું ઘર હોઈ શકે છે. આ હક સંપૂર્ણ નથી: અદાલત વૃદ્ધ સાસરિયાંના હકો સાથે તેનું સંતુલન કરે છે અને કલમ 19 હેઠળ તેના બદલે વૈકલ્પિક રહેઠાણ કે ભાડાનો નિર્દેશ આપી શકે છે.
ઘરેલુ હિંસાનો કેસ દાખલ કરવા માટે કોઈ સમયમર્યાદા છે?
DV અધિનિયમની કલમ 12 હેઠળની અરજીને કોઈ મુદત લાગુ પડતી નથી. સુપ્રીમ કોર્ટે Kamatchi v. Lakshmi Narayanan (2022) માં ઠરાવ્યું કે ગુનાની નોંધ (કોગ્નિઝન્સ) લેવાની મુદત ફક્ત કલમ 31 હેઠળ રક્ષણના આદેશના ભંગના ગુનાને લાગુ પડે છે. છતાં લાંબો વિલંબ અદાલત તાકીદ અને પુરાવાને કેવી રીતે જુએ છે તેના પર અસર કરી શકે છે, અને જે મહિલાએ ઘણા સમય પહેલાં સહિયારું ઘર છોડી દીધું હોય તેણે કેટલીક રાહતો માટે ચાલુ ઘરેલુ સંબંધ કે ચાલુ હિંસા બતાવવી પડશે.
છૂટાછેડા લીધેલી મહિલા ભરણપોષણ માગી શકે?
હા. BNSS ની કલમ 144 હેઠળ 'પત્ની' માં એવી મહિલાનો સમાવેશ થાય છે જેના છૂટાછેડા થયા હોય અને જેણે ફરી લગ્ન ન કર્યાં હોય, તેથી તે પોતાનું ભરણપોષણ ન કરી શકતી હોય અને તેના પૂર્વ પતિ પાસે પૂરતાં સાધનો હોય તો તે દાવો કરી શકે છે. હિંદુ લગ્ન અધિનિયમ હેઠળ તે હુકમનામા વખતે કે પછી કલમ 25 હેઠળ કાયમી ભરણપોષણ માગી શકે છે. છૂટાછેડા લીધેલી મુસ્લિમ મહિલા 1986 ના અધિનિયમ હેઠળ તેમ જ કલમ 144 હેઠળ પણ દાવો કરી શકે છે, એમ સુપ્રીમ કોર્ટે 2024 માં પુષ્ટિ કરી. પરસ્પર સંમતિના છૂટાછેડામાં નોંધાયેલું સમાધાન સામાન્ય રીતે સંપૂર્ણ અને અંતિમ રકમ નક્કી કરે છે.
આ જવાબો શૈક્ષણિક સારાંશ છે; તે કોઈ પણ વ્યક્તિગત બાબત અંગેની કાનૂની સલાહ નથી.
ગંભીર પ્રશ્ન માટે કાગળો પૂરેપૂરા વંચાય તે જરૂરી છે.
રૂબરૂ મુલાકાત (કોન્ફરન્સ) અગાઉથી સમય લઈને G-46, Basement, Greater Kailash III, New Delhi ખાતે થાય છે. પત્રવ્યવહાર પ્રિન્સિપાલ પોતે વાંચે છે.
આ પાનું Lokesh Bhardwaj Law Offices ના કામ વિશે, બાર કાઉન્સિલ ઑફ ઇન્ડિયાના નિયમો (Bar Council of India Rules) હેઠળ માન્ય હોય તે રીતે, સામાન્ય માહિતી આપે છે. તે કાનૂની સલાહ નથી, અને તે વકીલ અને અસીલનો સંબંધ ઊભો કરતું નથી. LBLO કોઈ બાબતમાં ફક્ત લેખિતમાં નક્કી થયેલી નિમણૂક (engagement) પર જ કામ કરે છે.
છેલ્લી સમીક્ષા: 16/11/2026. Lokesh Bhardwaj Law Offices.
16/11/2026 ના રોજનો કાયદો દર્શાવ્યો છે.
← બધાં કાર્યક્ષેત્રો