Lokesh Bhardwaj Law Offices ← બધાં કાર્યક્ષેત્રો

આ પાનું અંગ્રેજીમાં લખાયેલા પાનાનો અનુવાદ છે. બંનેમાં ફરક હોય ત્યાં અંગ્રેજી લખાણ માન્ય ગણાશે. અંગ્રેજી પાનું વાંચો

Lokesh Bhardwaj Law Offices · એડવોકેટ્સ અને કાનૂની સલાહકારો, નવી દિલ્હી · lokeshbhardwajlawoffices.com
કાર્યક્ષેત્ર

ફોજદારી ટ્રાયલ, અપીલ અને આર્થિક ગુના

નવી ફોજદારી સંહિતાઓ હેઠળ ટ્રાયલ, અપીલ, જામીન અને આર્થિક ગુના, આરોપી માટે અને ફરિયાદી માટે.

01/07/2024 થી ભારતમાં ફોજદારી કાયદાનો વહીવટ ભારતીય ન્યાય સંહિતા, 2023 (Bharatiya Nyaya Sanhita, 2023), ભારતીય નાગરિક સુરક્ષા સંહિતા, 2023 (Bharatiya Nagarik Suraksha Sanhita, 2023) (BNSS) અને ભારતીય સાક્ષ્ય અધિનિયમ, 2023 (Bharatiya Sakshya Adhiniyam, 2023) હેઠળ થાય છે, જેમણે ભારતીય દંડ સંહિતા (Indian Penal Code), ફોજદારી કાર્યવાહી સંહિતા (Code of Criminal Procedure) અને ભારતીય પુરાવા અધિનિયમ (Indian Evidence Act) નું સ્થાન લીધું છે.

Lokesh Bhardwaj Law Offices (LBLO) આ સંહિતાઓ હેઠળ દરેક તબક્કે ફોજદારી બાબતો ચલાવે છે: જામીન અને આગોતરા જામીન, મેજિસ્ટ્રેટ અને સેશન્સ કોર્ટ સમક્ષ ટ્રાયલ, અપીલ અને રિવિઝન, અને હાઈકોર્ટ સમક્ષ અરજીઓ. ઑફિસ આરોપીઓ વતી અને ફરિયાદીઓ વતી કામ કરે છે, અને આર્થિક ગુનાનું કામ લે છે, જેમાં મની લૉન્ડરિંગ નિવારણ અધિનિયમ, 2002 (Prevention of Money-laundering Act, 2002) (PMLA) હેઠળની કાર્યવાહી પણ આવે છે.

01/07/2024 પહેલાં નોંધાયેલી બાબતોને BNSS ની બચાવ જોગવાઈઓ (savings provisions) હેઠળ હજી પણ ફોજદારી કાર્યવાહી સંહિતા, 1973 (Code of Criminal Procedure, 1973) લાગુ પડી શકે છે, અને બીજા પાસેથી મળેલી ફાઇલમાં પહેલો પ્રશ્ન ઘણી વાર એ હોય છે કે કઈ કાર્યપદ્ધતિ લાગુ પડે છે. કોઈ પણ પગલા અંગે સલાહ આપતાં પહેલાં ઑફિસ FIR, ચાર્જશીટ અને તેની સાથે અપાયેલા દસ્તાવેજો વાંચે છે, અને ટ્રાયલ કોર્ટ સમક્ષ બનેલા રેકોર્ડને પછીની કોઈ પણ અપીલનો પાયો ગણે છે.

ઑફિસ કયાં કામ હાથ પર લે છે

કામ કેવી રીતે ચલાવાય છે

ફોજદારી કામ રેકોર્ડ પર આધાર રાખે છે, અને રેકોર્ડ પોલીસ સ્ટેશનથી શરૂ થાય છે. બચાવ પક્ષે, ઑફિસ શરૂઆતમાં જ FIR, અરેસ્ટ મેમો અને ધરપકડનાં લેખિત કારણો તપાસે છે, કારણ કે કયો ઉપાય બંધ બેસે છે, આગોતરા જામીન, નિયમિત જામીન, ડિફોલ્ટ જામીન કે કાર્યવાહી રદ કરાવવાની અરજી, તે બાબત કયા તબક્કે પહોંચી છે અને તપાસ એજન્સીએ પોતાની કાયદાકીય મુદતમાં શું કર્યું છે તેના પર આધાર રાખે છે. ટ્રાયલમાં, ફરિયાદ પક્ષના સાક્ષીઓની ઊલટતપાસ ચાર્જશીટ અને આધાર રખાયેલા દસ્તાવેજો પરથી તૈયાર થાય છે, અને ભારતીય સાક્ષ્ય અધિનિયમ, 2023 હેઠળ પુરાવાની ગ્રાહ્યતા સામેના વાંધા પુરાવો રજૂ થાય ત્યારે જ લેવાય છે, પછી નહીં. આર્થિક ગુનાની બાબતોમાં, મૂળ ગુનો (predicate offence), એજન્સીના સમન્સ અને ટાંચનો કોઈ આદેશ હોય તો તે સાથે વાંચવામાં આવે છે, કારણ કે સ્પેશિયલ કોર્ટ, એડજ્યુડિકેટિંગ ઑથોરિટી અને એપેલેટ ટ્રિબ્યુનલ સમક્ષની કાર્યવાહીઓ સાથોસાથ ચાલે છે. ફરિયાદી પક્ષે, ફરિયાદ એ રીતે ઘડાય છે કે તે વાંચતાં જ ગુનાનાં ઘટકો દેખાઈ આવે, અને તેને સાબિત કરતા દસ્તાવેજો સાથે જોડાય છે. Lokesh Bhardwaj એસોસિયેટ્સ Geetika Ojha અને Jatin Mudgal સાથે આ કામનું નેતૃત્વ કરે છે.

વારંવાર પુછાતા પ્રશ્નો

નિયમિત જામીન અને આગોતરા જામીન વચ્ચે શું ફરક છે?

આગોતરા જામીન ધરપકડ પહેલાં એવી વ્યક્તિ માગે છે જેને માનવાનું કારણ હોય કે બિનજામીનપાત્ર ગુના માટે તેની ધરપકડ થઈ શકે છે. તે હાઈકોર્ટ અથવા સેશન્સ કોર્ટ ભારતીય નાગરિક સુરક્ષા સંહિતા, 2023 (Bharatiya Nagarik Suraksha Sanhita, 2023) ની કલમ 482 હેઠળ આપે છે, જેણે જૂની સંહિતાની કલમ 438 નું સ્થાન લીધું છે. નિયમિત જામીન ધરપકડ પછી માગવામાં આવે છે. બિનજામીનપાત્ર ગુનામાં મેજિસ્ટ્રેટ તેના પર કલમ 480 હેઠળ વિચાર કરે છે, અને સેશન્સ કોર્ટ કે હાઈકોર્ટ કલમ 483 હેઠળ. અદાલત આરોપનો પ્રકાર, પુરાવા, આરોપી ફરાર થવાનું જોખમ અને સાક્ષીઓ સાથે દખલનું જોખમ તોલે છે.

ડિફોલ્ટ જામીન એટલે શું?

પોલીસ કાયદાએ આપેલી મુદતમાં તપાસ પૂરી ન કરે, તો આરોપીને જામીન પર છૂટવાનો અધિકાર મળે છે, શરત એ કે તે તેના માટે અરજી કરે અને જામીન આપવા તૈયાર હોય. BNSS ની કલમ 187(3) હેઠળ, જ્યાં ગુનો મૃત્યુદંડ, આજીવન કેદ અથવા દસ વર્ષ કે તેથી વધુની કેદની સજાને પાત્ર હોય ત્યાં આ મુદત નેવું દિવસ છે, અને બીજા ગુનાઓ માટે સાઠ દિવસ. આ અધિકાર ચાર્જશીટ દાખલ થાય તે પહેલાં માગવો પડે. ચાર્જશીટ રેકોર્ડ પર આવી જાય પછી, અરજીનો નિર્ણય સામાન્ય જામીન અરજીની જેમ ગુણદોષ પર થાય છે.

હાઈકોર્ટ FIR રદ કરી શકે?

હા. હાઈકોર્ટ પોતાની આંતરિક સત્તાઓ વાપરીને, જે હવે BNSS ની કલમ 528 (અગાઉ ફોજદારી કાર્યવાહી સંહિતા, 1973 (Code of Criminal Procedure, 1973) ની કલમ 482) થી જળવાઈ છે, અથવા બંધારણના અનુચ્છેદ 226 હેઠળ, FIR કે ફોજદારી કાર્યવાહી રદ કરી શકે છે. આ સત્તા સંયમથી વપરાય છે: દાખલા તરીકે, જ્યાં આક્ષેપો જેમ છે તેમ માની લેતાં પણ કોઈ ગુનો બનતો ન હોય, જ્યાં કાર્યવાહી પર કાયદાથી બાધ હોય, અથવા જ્યાં મૂળભૂત રીતે ખાનગી એવા વિવાદનું પક્ષકારો વચ્ચે સમાધાન થઈ ગયું હોય. આ તબક્કે અદાલત ટ્રાયલ ચલાવતી નથી, તેથી અરજીએ ખામી FIR અને રેકોર્ડમાંથી જ બતાવવી જ પડે.

પોલીસ મારી ફરિયાદ નોંધવાની ના પાડે તો હું શું કરી શકું?

જ્યાં પોલીસ સ્ટેશનનો ઇન્ચાર્જ અધિકારી પોલીસ અધિકારના (કોગ્નિઝેબલ) ગુનાની માહિતી નોંધવાની ના પાડે, ત્યાં માહિતી આપનાર BNSS ની કલમ 173(4) હેઠળ માહિતીનો સાર લેખિતમાં પોલીસ અધીક્ષક (Superintendent of Police) ને મોકલી શકે છે. તે પણ નિષ્ફળ જાય, તો કલમ 175(3) હેઠળ મેજિસ્ટ્રેટને અરજી કરી શકાય છે, સોગંદનામા અને પોલીસ અધીક્ષકને કરેલી અરજીની નકલ સાથે, જેમાં પોલીસને તપાસ કરવાનો નિર્દેશ આપવાની માગણી હોય. તેના બદલે ફરિયાદી મેજિસ્ટ્રેટ સમક્ષ ખાનગી ફરિયાદ દાખલ કરી શકે છે; મેજિસ્ટ્રેટ કલમ 223 હેઠળ ફરિયાદી અને સાક્ષીઓને તપાસે છે અને ગુનાની નોંધ (કોગ્નિઝન્સ) લેતાં પહેલાં તેણે આરોપીને સાંભળવો જ પડે.

ચેક બાઉન્સનો કેસ દાખલ કરવા માટે કોઈ સમયમર્યાદા છે?

હા. વટાઉખત અધિનિયમ, 1881 (Negotiable Instruments Act, 1881) ની કલમ 138 હેઠળ, ચેક ચૂકવાયા વગર પાછો ફર્યો છે તેવી માહિતી બેંક પાસેથી મળ્યાના ત્રીસ દિવસમાં ચેક મેળવનારે ચેક આપનારને લેખિત માગણી મોકલવી જ પડે. તે પછી ચેક આપનાર પાસે ચુકવણી માટે નોટિસ મળ્યાથી પંદર દિવસ હોય છે. ચુકવણી ન થાય, તો અધિનિયમની કલમ 142 હેઠળ તે પંદર દિવસ પૂરા થયા પછી એક મહિનામાં ફરિયાદ દાખલ કરવી જ પડે, જોકે વિલંબ માટે પૂરતું કારણ બતાવાય તો અદાલત મોડી ફરિયાદની પણ નોંધ લઈ શકે છે. પંદર દિવસ પૂરા થાય તે પહેલાં દાખલ કરેલી ફરિયાદ અકાળ ગણાય છે.

PMLA હેઠળ જામીન માટેની બે શરતો (twin conditions) કઈ છે?

મની લૉન્ડરિંગ નિવારણ અધિનિયમ, 2002 (Prevention of Money-laundering Act, 2002) ની કલમ 45 જણાવે છે કે આ અધિનિયમ હેઠળના ગુનાના આરોપીને જામીન પર છોડવો નહીં, સિવાય કે પબ્લિક પ્રોસિક્યુટરને અરજીનો વિરોધ કરવાની તક મળી હોય અને, જ્યાં વિરોધ થાય ત્યાં, અદાલતને સંતોષ થાય કે આરોપી ગુના માટે દોષિત નથી અને જામીન પર હોય ત્યારે તે કોઈ ગુનો કરે તેવી શક્યતા નથી એમ માનવા માટે વાજબી કારણો છે. આ તે બે શરતો છે. તે જામીન માટેની સામાન્ય વિચારણાઓ ઉપરાંત લાગુ પડે છે, તેથી અરજીએ રેકોર્ડ પર બંનેનો સીધો જવાબ આપવો જ પડે.

એન્ફોર્સમેન્ટ ડિરેક્ટોરેટ ટ્રાયલ પહેલાં મારી મિલકત ટાંચમાં લઈ શકે?

હા, કામચલાઉ રીતે. PMLA ની કલમ 5 હેઠળ અધિકૃત અધિકારી એવી મિલકતને કામચલાઉ ટાંચમાં લઈ શકે છે જે ગુનાની ઊપજ હોવાનું મનાય છે. અસર પામતી વ્યક્તિને નોટિસ આપીને અને તેને સાંભળીને એડજ્યુડિકેટિંગ ઑથોરિટી કલમ 8 હેઠળ ટાંચને બહાલી ન આપે, તો તે એકસો એંસી દિવસ પછી આપોઆપ પૂરી થાય છે. એડજ્યુડિકેટિંગ ઑથોરિટીના આદેશ સામે કલમ 26 હેઠળ પિસ્તાલીસ દિવસમાં એપેલેટ ટ્રિબ્યુનલમાં, અને એપેલેટ ટ્રિબ્યુનલના આદેશ સામે કલમ 42 હેઠળ સાઠ દિવસમાં હાઈકોર્ટમાં અપીલ થઈ શકે છે. એડજ્યુડિકેટિંગ ઑથોરિટીની નોટિસના જવાબને ટ્રાયલના બચાવ જેટલી જ કાળજી મળવી જોઈએ.

દોષસિદ્ધિને પડકારી શકાય, અને તે દરમિયાન આરોપીએ જેલમાં રહેવું જ પડે?

જે અદાલતે કેસ ચલાવ્યો અને જે સજા થઈ તેના આધારે, દોષસિદ્ધિને સેશન્સ કોર્ટ કે હાઈકોર્ટ સમક્ષ અપીલમાં પડકારી શકાય છે. અપીલ પડતર હોય ત્યારે અપીલ અદાલત, પોતાનાં કારણો લેખિતમાં નોંધીને, BNSS ની કલમ 430 હેઠળ સજા મોકૂફ રાખી શકે છે અને અપીલ કરનારને જામીન પર છોડી શકે છે; આ કલમે જૂની સંહિતાની કલમ 389 નું સ્થાન લીધું છે. જે આદેશો સામે અપીલ થઈ શકતી નથી તેને હાઈકોર્ટ કે સેશન્સ જજ BNSS ની કલમ 438 હેઠળ રિવિઝનમાં તપાસી શકે છે, પણ રિવિઝનની સત્તા વચગાળાના (ઇન્ટરલોક્યુટરી) આદેશો સુધી પહોંચતી નથી.

આ જવાબો શૈક્ષણિક સારાંશ છે; તે કોઈ પણ વ્યક્તિગત બાબત અંગેની કાનૂની સલાહ નથી.

કામ સોંપવું

ગંભીર પ્રશ્ન માટે કાગળો પૂરેપૂરા વંચાય તે જરૂરી છે.

રૂબરૂ મુલાકાત (કોન્ફરન્સ) અગાઉથી સમય લઈને G-46, Basement, Greater Kailash III, New Delhi ખાતે થાય છે. પત્રવ્યવહાર પ્રિન્સિપાલ પોતે વાંચે છે.

અસ્વીકરણ આ પાનું એ ક્ષેત્રોનું વર્ણન કરે છે જેમાં ઑફિસ કામ સ્વીકારે છે; તે માહિતી માટે છે, બાર કાઉન્સિલ ઑફ ઇન્ડિયાના નિયમો (Bar Council of India Rules) ના પ્રકરણ II, ભાગ VI, નિયમ 36 ના પાલનમાં પ્રસિદ્ધ કરાયું છે, અને તે જાહેરાત કે કામ મેળવવાનો પ્રયાસ નથી. અહીંનું કશું કાનૂની સલાહ નથી, અને તે વાંચવાથી વકીલ અને અસીલનો કોઈ સંબંધ ઊભો થતો નથી.
WhatsApp