BNSS હેઠળ જામીન: નિયમિત, આગોતરા અને ડિફોલ્ટ જામીન, જામીન રદ કરવા અને વિશેષ અધિનિયમો
જામીન એટલે કેસ ચાલતો હોય તે દરમિયાન, શરતો પર અને બોન્ડ સામે, કસ્ટડીમાંથી મુક્તિ. ભારતીય નાગરિક સુરક્ષા સંહિતા, 2023 (Bharatiya Nagarik Suraksha Sanhita, 2023) (BNSS) નક્કી કરે છે કે જામીન ક્યારે અધિકાર છે, ક્યારે વિવેકાધિકાર છે અને કઈ અદાલત તે આપી શકે છે.
ટૂંકમાં
- જામીનપાત્ર ગુના. ધરપકડ થયેલી કે અદાલત સમક્ષ લાવવામાં આવેલી વ્યક્તિ જામીન આપવા તૈયાર હોય તો તેને "જામીન પર છોડવામાં આવશે" (BNSS ની કલમ 478, અગાઉ ફોજદારી કાર્યવાહી સંહિતા, 1973 (Code of Criminal Procedure, 1973) (CrPC) ની કલમ 436). ધરપકડના એક અઠવાડિયામાં જામીનખત ન આપી શકનાર વ્યક્તિ નિર્ધન હોવાનું માની લેવાય છે અને તેને વ્યક્તિગત બોન્ડ પર છોડવામાં આવે છે.
- બિનજામીનપાત્ર ગુના. મેજિસ્ટ્રેટ કલમ 480 (અગાઉ 437) હેઠળ જામીન આપી શકે છે, પણ મૃત્યુદંડ કે આજીવન કેદની સજાને પાત્ર ગુનાઓ માટે મર્યાદાઓ છે. સેશન્સ કોર્ટ અને હાઈકોર્ટ પાસે કલમ 483 (અગાઉ 439) માંની વધુ વ્યાપક સત્તા છે.
- આગોતરા જામીન. બિનજામીનપાત્ર ગુના માટે પોતાની ધરપકડ થઈ શકે છે એમ માનવાનું કારણ ધરાવતી વ્યક્તિ કલમ 482 (અગાઉ 438) હેઠળ સેશન્સ કોર્ટ કે હાઈકોર્ટમાં અરજી કરી શકે છે. ભારતીય ન્યાય સંહિતા, 2023 (Bharatiya Nyaya Sanhita, 2023) (BNS) ની કલમ 65 કે કલમ 70(2) હેઠળના આરોપોને તે લાગુ પડતા નથી.
- ડિફોલ્ટ જામીન. તપાસ 60 દિવસમાં, અથવા મૃત્યુદંડ, આજીવન કેદ કે દસ વર્ષ કે તેથી વધુ કેદની સજાને પાત્ર ગુનાઓ માટે 90 દિવસમાં, પૂરી ન થાય, તો આરોપી જામીન આપવા તૈયાર હોય અને જામીન આપે તો તેને જામીન પર છોડવાનો રહે છે (કલમ 187(3)).
- લાંબા સમયથી અટકાયતમાં રહેલા કાચા કામના કેદીઓ. કલમ 479 મહત્તમ સજાના અડધા ભાગ જેટલી, કે પહેલી વાર ગુનો કરનાર માટે ત્રીજા ભાગ જેટલી, અટકાયત પછી મુક્તિ ફરજિયાત બનાવે છે, કેટલાક અપવાદો સાથે.
- જામીન રદ કરવા માટે સબળ કારણો જોઈએ, જેમ કે સ્વતંત્રતાનો દુરુપયોગ કે કેસમાં દખલ (કલમ 480(5) અને 483(3)).
- વિશેષ અધિનિયમો. PMLA ની કલમ 45 અને NDPS Act ની કલમ 37 બે શરતો ઉમેરે છે; UAPA ની કલમ 43D(5) નો પોતાનો અલગ પ્રતિબંધ છે.
તમે સાંભળશો તે શબ્દો
- જામીન (Bail)
- ગુનાના આરોપી કે શંકાસ્પદ વ્યક્તિની, અધિકારી કે અદાલતે મૂકેલી શરતો પર, બોન્ડ કે જામીનખત આપ્યેથી, કાયદાની કસ્ટડીમાંથી મુક્તિ (BNSS ની કલમ 2(1)(b)).
- બોન્ડ અને જામીનખત (Bond and bail bond)
- બોન્ડ એટલે વ્યક્તિગત બોન્ડ, જામીનદાર વગરની બાંયધરી; જામીનખત એટલે જામીનદાર સાથેની બાંયધરી (કલમ 2(1)(d) અને (e)).
- જામીનપાત્ર અને બિનજામીનપાત્ર ગુનો (Bailable and non-bailable offence)
- પ્રથમ અનુસૂચિમાં જે ગુનો જામીનપાત્ર દર્શાવ્યો હોય અથવા બીજો કાયદો જેને જામીનપાત્ર બનાવે તે ગુનો જામીનપાત્ર છે; બાકીનો દરેક ગુનો બિનજામીનપાત્ર છે (કલમ 2(1)(c)).
- જામીનદાર (Surety)
- આરોપીની હાજરી માટે બાંયધરી આપનાર વ્યક્તિ, આરોપી હાજર ન થાય તો જેની પાસેથી બોન્ડની રકમ ભરાવી શકાય. જામીનદારો કલમ 486 હેઠળ ઘોષણા કરે છે.
- આગોતરા જામીન (Anticipatory bail)
- કલમ 482 હેઠળનો એવો નિર્દેશ કે, આરોપસર અરજદારની ધરપકડ થાય, તો તેને જામીન પર છોડવામાં આવશે.
- ડિફોલ્ટ જામીન (Default bail)
- તપાસ 60 કે 90 દિવસમાં પૂરી ન થઈ હોવાથી કલમ 187(3) હેઠળ મુક્તિ. તેને વૈધાનિક જામીન (statutory bail) પણ કહે છે.
- પહેલી વાર ગુનો કરનાર (First-time offender)
- કલમ 479 માટે, એવી વ્યક્તિ "જેને ભૂતકાળમાં ક્યારેય કોઈ ગુના માટે દોષિત ઠરાવવામાં આવી ન હોય".
- બે શરતો (Twin conditions)
- PMLA ની કલમ 45 કે NDPS Act ની કલમ 37 હેઠળ જામીન માટે જરૂરી બે તારણો: આરોપી દોષિત નથી એમ માનવા માટે વાજબી કારણો છે, અને જામીન પર હોય ત્યારે તે કોઈ ગુનો કરે તેવી શક્યતા નથી.
વિગતવાર
જામીનનો દરેક પ્રશ્ન ત્રણ તપાસથી શરૂ થાય છે: ગુનો જામીનપાત્ર છે કે નહીં (BNSS ની પ્રથમ અનુસૂચિ, અથવા વિશેષ કાયદો, આનો જવાબ આપે છે), આ તબક્કે કઈ અદાલત અરજી સાંભળી શકે છે, અને કોઈ વિશેષ કાયદો શરતો ઉમેરે છે કે નહીં? 01/07/2024 પહેલાં નોંધાયેલા કેસોને BNSS ની કલમ 531 માંની બચાવ જોગવાઈઓ હેઠળ હજી પણ ફોજદારી કાર્યવાહી સંહિતા, 1973 લાગુ પડી શકે છે.
ધરપકડ પછી નિયમિત જામીન
જામીનપાત્ર ગુના: કલમ 478
જામીનપાત્ર ગુનાના આરોપીની પોલીસ સ્ટેશનના ઇન્ચાર્જ અધિકારી દ્વારા વૉરન્ટ વગર ધરપકડ કે અટકાયત થાય, અથવા તે અદાલત સમક્ષ હાજર થાય કે તેને લાવવામાં આવે, અને તે જામીન આપવા તૈયાર હોય, ત્યારે તેને "જામીન પર છોડવામાં આવશે". પોલીસ સ્ટેશન તેને છોડી શકે છે. તે નિર્ધન હોય અને જામીનદાર રજૂ ન કરી શકે, તો તેને વ્યક્તિગત બોન્ડ પર છોડવો જ પડે; ધરપકડના એક અઠવાડિયામાં જામીનખત ન આપી શકે તો તે નિર્ધન હોવાનું માની લેવાય છે. જો તે પછીથી હાજરીના સમય અને સ્થળ અંગેની બોન્ડની શરતોનો ભંગ કરે, તો તે જ કેસમાં તે પછી હાજર થાય ત્યારે અદાલત જામીન નકારી શકે છે (કલમ 478(2)).
મેજિસ્ટ્રેટ સમક્ષ બિનજામીનપાત્ર ગુના: કલમ 480
મેજિસ્ટ્રેટ બિનજામીનપાત્ર ગુનાના આરોપીને છોડી શકે છે, પરંતુ ત્યારે નહીં જ્યારે તે મૃત્યુદંડ કે આજીવન કેદની સજાને પાત્ર ગુના માટે દોષિત હોવાનું માનવા વાજબી કારણો દેખાય, અને પોલીસ અધિકારના (કોગ્નિઝેબલ) ગુનામાં ત્યારે નહીં જ્યારે તેની સામે કલમ 480(1)(ii) માં વર્ણવેલા પ્રકારની અગાઉની દોષસિદ્ધિ હોય. તેમ છતાં, અદાલત બાળક, સ્ત્રી કે બીમાર અથવા અશક્ત વ્યક્તિને છોડી શકે છે, અને અગાઉની દોષસિદ્ધિઓ ધરાવતી વ્યક્તિને બીજા કોઈ ખાસ કારણસર છોડી શકે છે. બીજા ત્રણ નિયમો ઘણી વાર નિર્ણાયક બને છે:
- સાક્ષીઓ દ્વારા ઓળખની જરૂરિયાત, કે પહેલા પંદર દિવસ પછી પોલીસ કસ્ટડીની જરૂરિયાત, આરોપી અદાલતના નિર્દેશોનું પાલન કરવાની બાંયધરી આપે તો, પોતે જ જામીન નકારવાનું કારણ નથી;
- મૃત્યુદંડ, આજીવન કેદ કે સાત વર્ષ કે તેથી વધુ કેદની સજાને પાત્ર ગુનાઓ માટે, જામીન આપતાં પહેલાં પબ્લિક પ્રોસિક્યુટરને સાંભળવા જ પડે;
- સાત વર્ષ કે તેથી વધુ કેદની સજાને પાત્ર ગુનાઓ માટે, અને BNS ના પ્રકરણ VI, VII અને XVII હેઠળના ગુનાઓ માટે, અદાલતે હાજરી અંગે, એવો જ ગુનો ન કરવા અંગે, અને સાક્ષીઓને પ્રભાવિત ન કરવા કે પુરાવા સાથે ચેડાં ન કરવા અંગે શરતો મૂકવી જ પડે (કલમ 480(3)).
મેજિસ્ટ્રેટ દ્વારા ચલાવી શકાય તેવા કેસમાં, બિનજામીનપાત્ર ગુનાની ટ્રાયલ પુરાવા માટે નક્કી થયેલી પહેલી તારીખથી સાઠ દિવસમાં પૂરી ન થાય, તો આખો સમય કસ્ટડીમાં રહેલા આરોપીને જામીન પર છોડવાનો રહે છે, સિવાય કે મેજિસ્ટ્રેટ અન્યથા કરવા માટે કારણો નોંધે (કલમ 480(6)).
સેશન્સ કોર્ટ અને હાઈકોર્ટ: કલમ 483
કલમ 483 હાઈકોર્ટ કે સેશન્સ કોર્ટને કોઈ પણ ગુનાના આરોપી અને કસ્ટડીમાં રહેલી વ્યક્તિને જામીન પર છોડવાની, અને મેજિસ્ટ્રેટે મૂકેલી શરતો રદ કરવાની કે બદલવાની સત્તા આપે છે. ફક્ત સેશન્સ કોર્ટ દ્વારા ચલાવી શકાય તેવા, કે આજીવન કેદની સજાને પાત્ર, ગુના માટે જામીન આપતાં પહેલાં અદાલત પબ્લિક પ્રોસિક્યુટરને નોટિસ આપે છે, સિવાય કે નોંધેલાં કારણોસર તે વ્યવહારુ ન હોય. BNS ની કલમ 65 કે કલમ 70(2) હેઠળના ગુનાઓ માટે, પંદર દિવસમાં પબ્લિક પ્રોસિક્યુટરને નોટિસ જાય છે અને સુનાવણી વખતે માહિતી આપનારની હાજરી ફરજિયાત છે. બંને અદાલતો પાસે એક જ સત્તા છે; વ્યવહારમાં પહેલાં સેશન્સ કોર્ટમાં જવાય છે, અને પછી હાઈકોર્ટમાં નવી અરજી કરી શકાય છે.
અદાલત શું જુએ છે
કાયદો ચિંતાઓનાં નામ આપે છે: હાજરી, ગુનાનું પુનરાવર્તન, અને પુરાવા કે સાક્ષીઓ સાથે દખલ. Satender Kumar Antil v. Central Bureau of Investigation, (2022) 10 SCC 51 માં સુપ્રીમ કોર્ટે ગુનાઓને વર્ગોમાં વહેંચ્યા (સાત વર્ષ કે તેથી ઓછી સજાને પાત્ર ગુના; મૃત્યુદંડ, આજીવન કેદ કે સાત વર્ષથી વધુ સજાને પાત્ર ગુના; કડક જામીન જોગવાઈઓ ધરાવતા વિશેષ અધિનિયમો હેઠળના ગુના; અને વિશેષ અધિનિયમોમાં ન આવરી લેવાયેલા આર્થિક ગુના), દરેક માટે નિર્દેશો આપ્યા, અને નિયમિત અરજી પડતર હોય ત્યારે વચગાળાના જામીનને માન્ય રાખ્યા. Siddharth v. State of Uttar Pradesh, (2022) 1 SCC 676 માં અદાલતે ઠરાવ્યું કે જે આરોપીએ શરૂઆતથી સહકાર આપ્યો હોય તેની ધરપકડ માત્ર એટલા માટે કરવી જરૂરી નથી કે ચાર્જશીટ દાખલ થઈ રહી છે.
પગલાં
- FIR, અરેસ્ટ મેમો અને ધરપકડનાં લેખિત કારણો, રિમાન્ડના આદેશો અને અગાઉના કોઈ જામીન આદેશો એકઠા કરો.
- તે તબક્કે અધિકારક્ષેત્ર ધરાવતી અદાલતમાં અરજી કરો, અને અગાઉની દરેક જામીન અરજી અને તેનું પરિણામ જાહેર કરો.
- અદાલત કેસ ડાયરી કે સ્ટેટસ રિપોર્ટના આધારે પબ્લિક પ્રોસિક્યુટરને, અને કલમ 483(2) લાગુ પડે ત્યાં માહિતી આપનારને, સાંભળે છે.
- બોન્ડ લખી અપાય છે અને જામીનદારોની ચકાસણી થાય છે, અને અદાલત મુક્તિનો આદેશ કાઢે છે (કલમ 487).
બોન્ડની રકમ અને તેમાં ઘટાડો કલમ 484 થી નિયંત્રિત થાય છે. ધરપકડનો કાયદો પોતે, ધરપકડનાં લેખિત કારણો અને ચોવીસ કલાકમાં રજૂ કરવાની જોગવાઈ સહિત, પોલીસ તમારી ધરપકડ ક્યારે કરી શકે? માં સમજાવ્યો છે.
આગોતરા જામીન (Anticipatory bail)
કોણ અરજી કરી શકે અને ક્યાં
બિનજામીનપાત્ર ગુનાના આરોપસર પોતાની ધરપકડ થઈ શકે છે એમ માનવાનું કારણ ધરાવતી કોઈ પણ વ્યક્તિ હાઈકોર્ટ કે સેશન્સ કોર્ટમાં એવા નિર્દેશ માટે અરજી કરી શકે છે કે, ધરપકડ થાય તો, તેને જામીન પર છોડવામાં આવે (કલમ 482(1)). કલમમાં FIR હોવી જરૂરી નથી; તેમાં કોઈ ચોક્કસ આરોપસર ધરપકડનો કારણસર ભય હોવો જરૂરી છે. વ્યક્તિની ધરપકડ થઈ જાય પછી ઉપાય નિયમિત જામીન છે.
શરતો અને અસર
અદાલત શરતો મૂકી શકે છે, જેમાં એ શરતો આવે છે કે વ્યક્તિ જ્યારે જરૂર પડે ત્યારે પોલીસ અધિકારીની પૂછપરછ માટે ઉપલબ્ધ રહેશે, હકીકતો જાણતી કોઈ વ્યક્તિને લાલચ, ધમકી કે વચન નહીં આપે, અદાલતની પરવાનગી વગર ભારત નહીં છોડે, અને કલમ 480(3) હેઠળ મૂકી શકાય તેવી કોઈ પણ શરત (કલમ 482(2)). જો પછીથી આરોપસર વૉરન્ટ વગર તેની ધરપકડ થાય અને તે જામીન આપવા તૈયાર હોય, તો તેને છોડવો જ પડે; જો મેજિસ્ટ્રેટ નક્કી કરે કે વૉરન્ટ કાઢવું જોઈએ, તો તે જામીનપાત્ર વૉરન્ટ જ હોવું જોઈએ (કલમ 482(3)).
ક્યાં તે ઉપલબ્ધ નથી
BNS ની કલમ 65 કે કલમ 70(2) હેઠળના આરોપસર ધરપકડને કલમ 482 લાગુ પડતી નથી (કલમ 482(4)). જૂની કલમ 438 થી વિપરીત, તેમાં ધ્યાનમાં લેવાનાં પરિબળોની યાદી નથી અને વચગાળાના આદેશ માટે સ્પષ્ટ જોગવાઈ નથી; વિવેકાધિકાર દરેક કેસની હકીકતો પર વાપરવામાં આવે છે.
તે કેટલો સમય ચાલે છે
Sushila Aggarwal v. State (NCT of Delhi), (2020) 5 SCC 1 માં બંધારણીય ખંડપીઠે ઠરાવ્યું કે આગોતરા જામીન હંમેશાં નિશ્ચિત મુદત પૂરતા મર્યાદિત ન રાખવા જોઈએ અને ટ્રાયલના અંત સુધી ચાલુ રહી શકે છે, સિવાય કે ખાસ લક્ષણોને કારણે અદાલત તેને મર્યાદિત કરે; આરોપીને સમન્સ મળે કે તહોમત ઘડાય માત્ર તેથી તે પૂરા થતા નથી, અને માત્ર ચાર્જશીટ દાખલ થવાથી આરોપીએ શરણે થઈને નિયમિત જામીન માગવા પડે એવું નથી. શરતોનો ભંગ થાય તો તે રદ થઈ શકે છે.
ક્યારે ધરપકડની જરૂર જ ન પડે
સાત વર્ષ સુધીની કેદની સજાને પાત્ર પોલીસ અધિકારના ગુનાઓ માટે ધરપકડ આપોઆપ થતી નથી: પોલીસે તે શા માટે જરૂરી છે તે નોંધવું જ પડે, અને અન્યથા BNSS ની કલમ 35(3) હેઠળ હાજર થવાની નોટિસ આપવી પડે. Arnesh Kumar v. State of Bihar, (2014) 8 SCC 273 માં સુપ્રીમ કોર્ટે નિર્દેશ આપ્યો કે આવા કેસોમાં પોલીસે આપોઆપ ધરપકડ ન કરવી અને મેજિસ્ટ્રેટે યાંત્રિક રીતે અટકાયત મંજૂર ન કરવી. પોલીસ નોટિસની ચેકલિસ્ટ નોટિસ મળે ત્યારનાં પહેલાં પગલાં દર્શાવે છે.
ડિફોલ્ટ જામીન અને કાચા કામના કેદીઓની મુક્તિ (કલમ 187 અને 479)
કલમ 187: 60 અને 90 દિવસની મર્યાદા
મેજિસ્ટ્રેટ સાઠ કે નેવું દિવસની કુલ અટકાયતની મુદતમાંથી શરૂઆતના ચાલીસ કે સાઠ દિવસ દરમિયાન કોઈ પણ સમયે, કુલ મળીને કે ટુકડે ટુકડે, પંદર દિવસથી વધુ નહીં એટલી પોલીસ કસ્ટડી મંજૂર કરી શકે છે (કલમ 187(2)). તપાસ દરમિયાન મેજિસ્ટ્રેટ મંજૂર કરી શકે તેવી કુલ અટકાયત, તપાસ મૃત્યુદંડ, આજીવન કેદ કે દસ વર્ષ કે તેથી વધુ કેદની સજાને પાત્ર ગુનાને લગતી હોય ત્યાં 90 દિવસ, અને બીજા કોઈ પણ ગુના માટે 60 દિવસ સુધી મર્યાદિત છે (કલમ 187(3)). મુદત પૂરી થતાં આરોપીને "જો તે જામીન આપવા તૈયાર હોય અને જામીન આપે તો જામીન પર છોડવામાં આવશે"; તે જામીન આપે નહીં ત્યાં સુધી તે કસ્ટડીમાં રહે છે.
અધિકાર સમયસર માગવો જ પડે
આરોપી અધિકાર માગે તે પહેલાં ચાર્જશીટ દાખલ થઈ જાય તો અધિકાર જતો રહે છે. પરંતુ આરોપીએ એક વાર અરજી કરી દીધી હોય, પછી ફરિયાદ પક્ષ પાછળથી અંતિમ અહેવાલ, વધારાની ફરિયાદ કે મુદત વધારવા માગતો અહેવાલ દાખલ કરીને અધિકારને નિષ્ફળ બનાવી શકતો નથી: M. Ravindran v. Intelligence Officer, Directorate of Revenue Intelligence, [2020] 12 SCR 915. છેલ્લો દિવસ અગાઉથી ગણી રાખો અને અધિકાર ઊભો થાય તે જ દિવસે, જામીનદારો તૈયાર રાખીને, અરજી કરો.
લાંબી મુદતવાળા વિશેષ કાયદા
નાર્કોટિક ડ્રગ્સ અને સાયકોટ્રોપિક પદાર્થ અધિનિયમ, 1985 (Narcotic Drugs and Psychotropic Substances Act, 1985) (NDPS Act) ની કલમ 36A(4) હેઠળ, કલમ 19, 24 અને 27A હેઠળના ગુનાઓ અને વાણિજ્યિક જથ્થા (commercial quantity) સાથે સંકળાયેલા ગુનાઓ માટે, 90 દિવસ 180 દિવસ તરીકે વંચાય છે, અને તપાસની પ્રગતિ તથા અટકાયત ચાલુ રાખવાનાં ચોક્કસ કારણો દર્શાવતા પબ્લિક પ્રોસિક્યુટરના અહેવાલ પર સ્પેશિયલ કોર્ટ મુદત એક વર્ષ સુધી વધારી શકે છે. M. Ravindran કેસ પોતે NDPS Act હેઠળ ઊભો થયો હતો.
કલમ 479: લાંબા સમયથી અટકાયતમાં રહેલા કાચા કામના કેદીઓ
કલમ 479 (અગાઉ 436A) એવા ગુના સિવાયના દરેક ગુનાને આવરી લે છે જેના માટે મૃત્યુદંડ કે આજીવન કેદ નિર્ધારિત સજા હોય. મહત્તમ મુદતના અડધા ભાગ સુધી અટકાયતમાં રહેલા કાચા કામના કેદીને જામીન પર છોડવાનો રહે છે; પહેલી વાર ગુનો કરનારને ત્રીજા ભાગ પછી બોન્ડ પર છોડવાનો રહે છે. અદાલત પબ્લિક પ્રોસિક્યુટરને સાંભળ્યા પછી અને નોંધેલાં કારણોસર અડધા ભાગથી વધુ અટકાયત ચાલુ રાખી શકે છે, પણ મહત્તમ મુદતથી વધુ ક્યારેય નહીં. આરોપીએ કરેલો વિલંબ બાદ કરવામાં આવે છે. જ્યાં તે વ્યક્તિ સામે એકથી વધુ ગુનામાં કે અનેક કેસોમાં તપાસ, ઇન્ક્વાયરી કે ટ્રાયલ પડતર હોય ત્યાં મુક્તિ પર પ્રતિબંધ છે (કલમ 479(2)), અને મુદત પૂરી થાય ત્યારે જેલ અધીક્ષકે તરત જ અદાલતમાં અરજી કરવી જ પડે (કલમ 479(3)). In Re: Inhuman Conditions in 1382 Prisons, W.P. (C) No. 406 of 2013, 23/08/2024 ના આદેશમાં, સુપ્રીમ કોર્ટે નિર્દેશ આપ્યો કે 01/07/2024 પહેલાં નોંધાયેલા કેસોના કાચા કામના કેદીઓને પણ આ કલમ લાગુ કરવી.
સામાન્ય ભૂલો
- અરજી કરતાં પહેલાં ચાર્જશીટની રાહ જોવી, અને ડિફોલ્ટ જામીન ગુમાવવા.
- ખોટી મુદત વાપરવી: કસોટી તપાસ હેઠળના ગુનાની મહત્તમ સજા છે, અને વિશેષ કાયદા તેમાં ફેરફાર કરી શકે છે.
- કાચા કામના કેદી દ્વારા કે તેના વતી અરજી વગર કલમ 479 લાગુ થઈ જશે એમ માની લેવું.
જામીન રદ કરવા
સત્તા
જે અદાલતે કોઈ વ્યક્તિને કલમ 480(1) કે (2) હેઠળ છોડી હોય તે તેની ધરપકડનો નિર્દેશ આપીને તેને કસ્ટડીમાં મોકલી શકે છે (કલમ 480(5)); જામીનના પ્રકરણ હેઠળ છોડાયેલી કોઈ પણ વ્યક્તિ માટે હાઈકોર્ટ કે સેશન્સ કોર્ટ આમ કરી શકે છે (કલમ 483(3)). દોષિત ઠરેલી વ્યક્તિ અપીલ પડતર હોય ત્યારે જામીન પર હોય, ત્યાં પબ્લિક પ્રોસિક્યુટર જામીન રદ કરવા અરજી કરી શકે છે (કલમ 430(1) નો બીજો પરંતુક).
જામીન ક્યારે રદ થાય છે
પહેલા તબક્કે જામીન નકારવા અને અગાઉ આપેલા જામીન રદ કરવા, એ બે અલગ બાબતો છે. Dolat Ram v. State of Haryana, (1995) 1 SCC 349 માં સુપ્રીમ કોર્ટે ઠરાવ્યું કે અગાઉ આપેલા જામીન રદ કરવા માટે અત્યંત સબળ અને પ્રબળ સંજોગો જરૂરી છે. આ કારણોમાં, જે ઉદાહરણરૂપ છે અને સંપૂર્ણ યાદી નથી, ન્યાયની પ્રક્રિયામાં દખલ કે દખલનો પ્રયાસ, ન્યાયથી બચવું, જામીનની છૂટનો દુરુપયોગ, અને ફરાર થવાની વાસ્તવિક શક્યતાનો સમાવેશ થાય છે. પછીથી ઊભા થયેલા સંજોગોને કારણે સ્વતંત્રતા ચાલુ રાખવી ન્યાયી ટ્રાયલ સાથે અસંગત બને છે કે નહીં તે તપાસ્યા વગર, જામીન યાંત્રિક રીતે રદ કરવાના નથી.
બોન્ડની જપ્તી
બોન્ડ જપ્ત થાય ત્યાં અદાલત દંડની રકમ વસૂલવા કલમ 491 હેઠળ કાર્યવાહી કરે છે, અને તે કલમ હેઠળના આદેશો સામે અપીલ થઈ શકે છે (કલમ 495). કોઈ શરતના ભંગ બદલ હાજરીનો બોન્ડ જપ્ત થાય ત્યાં આરોપીના અને જામીનદારોના બોન્ડ રદ ગણાય છે, અને ચૂક માટે પૂરતું કારણ ન હોય તો તે કેસમાં પછીથી આરોપીને માત્ર તેના પોતાના બોન્ડ પર છોડી શકાતો નથી; તેને જામીનદારો સાથેના નવા બોન્ડ પર છોડી શકાય છે (કલમ 492). જામીનદાર મુક્ત થવા અરજી કરી શકે છે (કલમ 489).
જામીન રદ કરવાની અરજીનો જવાબ
- હાજરીના રેકોર્ડ અને પ્રવાસની પરવાનગીઓ સાથે, દરેક શરતનું પાલન થયું છે તે દર્શાવો.
- યોગ્ય હોય ત્યાં, કસ્ટડીના વિકલ્પ તરીકે, વધુ કડક શરતોની તૈયારી બતાવો.
વિશેષ અધિનિયમો હેઠળ જામીન: PMLA, NDPS અને UAPA
PMLA ની કલમ 45
મની લૉન્ડરિંગ નિવારણ અધિનિયમ, 2002 (Prevention of Money-laundering Act, 2002) હેઠળના ગુનાના કોઈ પણ આરોપીને જામીન પર કે તેના પોતાના બોન્ડ પર છોડવામાં આવશે નહીં, સિવાય કે પબ્લિક પ્રોસિક્યુટરને અરજીનો વિરોધ કરવાની તક મળી હોય અને, જો તે વિરોધ કરે, તો અદાલતને ખાતરી થાય કે આરોપી દોષિત નથી અને જામીન પર હોય ત્યારે કોઈ ગુનો કરે તેવી શક્યતા નથી એમ માનવા માટે વાજબી કારણો છે (કલમ 45(1)). સોળ વર્ષથી ઓછી ઉંમરની વ્યક્તિ, સ્ત્રી, બીમાર કે અશક્ત વ્યક્તિ, અને એકલા કે સહઆરોપીઓ સાથે મળીને એક કરોડ રૂપિયાથી ઓછી રકમના મની લૉન્ડરિંગના આરોપી વ્યક્તિને સ્પેશિયલ કોર્ટ નિર્દેશ આપે તો છોડી શકાય છે. આ મર્યાદાઓ સામાન્ય મર્યાદાઓ ઉપરાંતની છે (કલમ 45(2)); ED અને PMLA ની કાર્યવાહી અંગેનું પાનું જુઓ.
NDPS Act ની કલમ 37
નાર્કોટિક ડ્રગ્સ અને સાયકોટ્રોપિક પદાર્થ અધિનિયમ, 1985 (Narcotic Drugs and Psychotropic Substances Act, 1985) હેઠળનો દરેક ગુનો પોલીસ અધિકારનો (કોગ્નિઝેબલ) છે. કલમ 19, 24 કે 27A હેઠળના, કે વાણિજ્યિક જથ્થા સાથે સંકળાયેલા, ગુનાના આરોપીને જામીન પર કે તેના પોતાના બોન્ડ પર છોડવામાં આવશે નહીં, સિવાય કે સામાન્ય કાયદા હેઠળની મર્યાદાઓ ઉપરાંત એ જ બે શરતો પૂરી થાય (કલમ 37). તેથી જથ્થો નાનો, મધ્યમ કે વાણિજ્યિક છે તે આખી અરજીનું સ્વરૂપ નક્કી કરે છે.
UAPA ની કલમ 43D(5)
ગેરકાયદે પ્રવૃત્તિઓ (નિવારણ) અધિનિયમ, 1967 (Unlawful Activities (Prevention) Act, 1967) તેના હેઠળના વધુ ગંભીર ગુનાઓ માટે કલમ 43D(5) માં જામીન પર પ્રતિબંધ મૂકે છે. તેની કસોટીના શબ્દો PMLA અને NDPS ની કસોટીઓ કરતાં અલગ છે, અને અરજી તે કલમના લખાણ અને ફરિયાદ પક્ષે દાખલ કરેલી સામગ્રીના આધારે તૈયાર થાય છે.
અદાલતો આ જોગવાઈઓને કેવી રીતે જુએ છે
Satender Kumar Antil v. Central Bureau of Investigation માં સુપ્રીમ કોર્ટે કડક જામીન જોગવાઈઓ ધરાવતા વિશેષ અધિનિયમો હેઠળના ગુનાઓને, NDPS ની કલમ 37, PMLA ની કલમ 45, કંપની અધિનિયમ (Companies Act) ની કલમ 212(6) અને UAPA ની કલમ 43D(5) નો નામજોગ ઉલ્લેખ કરીને, અલગ વર્ગમાં મૂક્યા: સામાન્ય બાબતો લાગુ પડે છે, અને વિશેષ જોગવાઈનું પણ પાલન કરવું જ પડે. અરજીએ રેકોર્ડ પરથી સીધી રીતે વિશેષ શરત પૂરી કરવી જ જોઈએ. વિશેષ કાયદો કોઈ લાંબી મુદત નક્કી કરે તેને આધીન, કલમ 187 હેઠળના ડિફોલ્ટ જામીન ઉપલબ્ધ રહે છે.
લોકો પૂછે છે તે પ્રશ્નો
જામીનપાત્ર ગુનામાં જામીન અધિકાર છે?
હા. ભારતીય નાગરિક સુરક્ષા સંહિતા, 2023 (Bharatiya Nagarik Suraksha Sanhita, 2023) (BNSS) ની કલમ 478 હેઠળ, જામીનપાત્ર ગુનાના જે આરોપીની ધરપકડ થઈ હોય અથવા જેને અદાલત સમક્ષ લાવવામાં આવ્યો હોય અને જે જામીન આપવા તૈયાર હોય, તેને પોલીસ સ્ટેશન દ્વારા અથવા અદાલત દ્વારા જામીન પર છોડવો જ પડશે. જો તે વ્યક્તિ જામીનદાર રજૂ ન કરી શકે અને નિર્ધન હોય, તો તેને વ્યક્તિગત બોન્ડ પર છોડવો જ પડે, અને ધરપકડના એક અઠવાડિયામાં જામીનખત ન આપી શકે તો તે નિર્ધન હોવાનું માની લેવાય છે. જો તે વ્યક્તિ હાજરી અંગેની બોન્ડની શરતોનો ભંગ કરે, તો તે જ કેસમાં પછીથી આ અધિકાર નકારી શકાય છે.
FIR નોંધાય તે પહેલાં હું આગોતરા જામીન માટે અરજી કરી શકું?
કલમ 482 માત્ર એટલું માગે છે કે અરજદારને માનવાનું કારણ હોય કે બિનજામીનપાત્ર ગુનાના આરોપસર તેની ધરપકડ થઈ શકે છે; તેમાં FIR હોવી જરૂરી નથી. ધરપકડનો ભય વાસ્તવિક અને કોઈ ચોક્કસ આરોપ સાથે જોડાયેલો હોવો જોઈએ, તેથી અરજીમાં ફરિયાદ, નોટિસ કે ખતરો દર્શાવતી બીજી સામગ્રી રેકોર્ડ પર મૂકવી જોઈએ. અરજી સેશન્સ કોર્ટ કે હાઈકોર્ટમાં થાય છે. ભારતીય ન્યાય સંહિતા, 2023 (Bharatiya Nyaya Sanhita, 2023) (BNS) ની કલમ 65 કે કલમ 70(2) હેઠળના આરોપો માટે તે ઉપલબ્ધ નથી.
ચાર્જશીટ દાખલ થાય ત્યારે આગોતરા જામીન પૂરા થઈ જાય છે?
આપોઆપ નહીં. Sushila Aggarwal v. State (NCT of Delhi), (2020) 5 SCC 1 માં સુપ્રીમ કોર્ટે ઠરાવ્યું કે આગોતરા જામીન હંમેશાં નિશ્ચિત મુદત પૂરતા મર્યાદિત ન રાખવા જોઈએ અને અદાલત ખાસ કારણોસર તેને મર્યાદિત ન કરે ત્યાં સુધી તે ટ્રાયલના અંત સુધી ચાલુ રહી શકે છે. માત્ર ચાર્જશીટ દાખલ થવાથી આરોપીએ શરણે થઈને નિયમિત જામીન માગવા પડે એવું નથી. આદેશની પોતાની શરતો તપાસવી જ જોઈએ, કારણ કે અદાલત તેને કોઈ ઘટના સાથે જોડી શકે છે.
ડિફોલ્ટ જામીન એટલે શું?
ડિફોલ્ટ જામીન એટલે BNSS ની કલમ 187(3) જે મુદત આપે છે તેમાં પોલીસ તપાસ પૂરી ન કરે ત્યારે છૂટવાનો અધિકાર: મૃત્યુદંડ, આજીવન કેદ કે દસ વર્ષ કે તેથી વધુ કેદની સજાને પાત્ર ગુનાઓ માટે 90 દિવસ, અને બીજા ગુનાઓ માટે 60 દિવસ. આરોપીએ અરજી કરવી જ પડે અને જામીન આપવા તૈયાર હોવું જોઈએ. આરોપી અરજી કરે તે પહેલાં ચાર્જશીટ દાખલ થઈ જાય, તો અધિકાર જતો રહે છે; આરોપીએ અરજી કરી દીધી હોય, તો પછીથી દાખલ થયેલી ચાર્જશીટ તે અધિકારને નિષ્ફળ બનાવી શકતી નથી.
પોલીસ કોઈને 60 કે 90 દિવસ સુધી પોલીસ કસ્ટડીમાં રાખી શકે?
ના. 60 અને 90 દિવસ એ તપાસ દરમિયાન મેજિસ્ટ્રેટ મંજૂર કરી શકે તેવી અટકાયતની કુલ મુદત છે. તે મુદતમાં પોલીસ કસ્ટડી કુલ પંદર દિવસ સુધી મર્યાદિત છે, જે શરૂઆતના ચાલીસ દિવસ (60 દિવસવાળા કેસમાં) કે સાઠ દિવસ (90 દિવસવાળા કેસમાં) દરમિયાન ટુકડે ટુકડે લઈ શકાય છે. બાકીનો સમય ન્યાયિક કસ્ટડી છે. પોલીસ કસ્ટડી મંજૂર કરવા માટે મેજિસ્ટ્રેટે કારણો નોંધવાં જ પડે, અને પોલીસ કસ્ટડી માટે આરોપીને રૂબરૂ રજૂ કરવો જ પડે.
કાચા કામના કેદીની મુક્તિ માટે કલમ 479 હેઠળ અરજી કોણ કરે છે?
કાચા કામનો કેદી મહત્તમ સજાનો અડધો ભાગ, કે પહેલી વાર ગુનો કરનાર હોય તો ત્રીજો ભાગ, પૂરો કરે ત્યારે જેલ અધીક્ષકે તરત જ અદાલતમાં લેખિત અરજી કરવી જ પડે. કાચા કામનો કેદી કે તેના વકીલ પણ અરજી કરી શકે છે. મૃત્યુદંડ કે આજીવન કેદની સજાને પાત્ર ગુનાઓને આ કલમ લાગુ પડતી નથી, અને જ્યાં તે વ્યક્તિ સામે એકથી વધુ ગુનામાં કે અનેક કેસોમાં તપાસ, ઇન્ક્વાયરી કે ટ્રાયલ પડતર હોય ત્યાં કલમ 479(2) મુક્તિ પર પ્રતિબંધ મૂકે છે. સુપ્રીમ કોર્ટે 01/07/2024 પહેલાં નોંધાયેલા કેસોમાં પણ આ કલમ લાગુ કરી છે.
ફરિયાદી પછીથી વાંધો ઉઠાવે તેથી જામીન રદ થઈ શકે?
માત્ર વાંધો પૂરતો નથી. અગાઉ આપેલા જામીન રદ કરવા માટે અત્યંત સબળ અને પ્રબળ સંજોગો જોઈએ, જેમ કે સાક્ષીઓ સાથે દખલ, ન્યાયથી બચવું, મળેલી સ્વતંત્રતાનો દુરુપયોગ કે ફરાર થવાનું વાસ્તવિક જોખમ, એમ સુપ્રીમ કોર્ટે Dolat Ram v. State of Haryana, (1995) 1 SCC 349 માં સમજાવ્યું છે. ફરિયાદી આવી સામગ્રી અદાલત સમક્ષ લાવી શકે છે, અને અદાલત તપાસશે કે પછીથી બનેલી ઘટનાઓને કારણે સ્વતંત્રતા ચાલુ રાખવી ન્યાયી ટ્રાયલ સાથે અસંગત બને છે કે નહીં.
PMLA હેઠળ જામીન માટેની બે શરતો (twin conditions) કઈ છે?
PMLA ની કલમ 45 માગે છે કે પબ્લિક પ્રોસિક્યુટરને જામીનનો વિરોધ કરવાની તક આપવામાં આવે અને, જો તે વિરોધ કરે, તો અદાલતને ખાતરી થાય કે આરોપી દોષિત નથી અને જામીન પર હોય ત્યારે કોઈ ગુનો કરે તેવી શક્યતા નથી એમ માનવા માટે વાજબી કારણો છે. સોળ વર્ષથી ઓછી ઉંમરની વ્યક્તિ, સ્ત્રી, બીમાર કે અશક્ત વ્યક્તિ, અને એક કરોડ રૂપિયાથી ઓછી રકમના મની લૉન્ડરિંગના આરોપી વ્યક્તિને સ્પેશિયલ કોર્ટ નિર્દેશ આપે તો છોડી શકાય છે. આ શરતો સામાન્ય જામીન કાયદા ઉપરાંત લાગુ પડે છે.
જામીનમાં સ્ત્રી કે બીમાર વ્યક્તિ સાથે અલગ વ્યવહાર થાય છે?
કેટલીક બાબતોમાં, હા. ગુનો મૃત્યુદંડ કે આજીવન કેદની સજાને પાત્ર હોય અથવા વ્યક્તિ સામે કલમમાં વર્ણવેલા પ્રકારની અગાઉની દોષસિદ્ધિઓ હોય ત્યારે પણ, કલમ 480 મેજિસ્ટ્રેટને બાળક, સ્ત્રી કે બીમાર અથવા અશક્ત વ્યક્તિને છોડવાની છૂટ આપે છે. PMLA ની કલમ 45 માં પણ આવો જ પરંતુક છે. આ જોગવાઈઓ અદાલતને વિવેકાધિકાર આપે છે; તે જામીનને આપોઆપ બનાવતી નથી, અને કેસની હકીકતો હજી પણ મહત્ત્વની રહે છે.
સેશન્સ કોર્ટ જામીન નકારે, તો પછી શું?
BNSS ની કલમ 483 હેઠળ હાઈકોર્ટ પાસે પણ એ જ સત્તા છે, અને સેશન્સ કોર્ટના આદેશ અને કેસના કાગળો સાથે તેની સમક્ષ નવી અરજી કરી શકાય છે. તે અપીલ નથી, તેથી અરજીમાં આખો કેસ નવેસરથી રજૂ કરવો જોઈએ. હાઈકોર્ટ પણ નકારે, તો બંધારણના અનુચ્છેદ 136 હેઠળ સુપ્રીમ કોર્ટમાં સ્પેશિયલ લીવ પિટિશન કરી શકાય છે. એ જ અદાલતમાં પછીની અરજી માટે સામાન્ય રીતે સંજોગોમાં ફેરફાર જરૂરી છે.
આરોપી હાજર ન થાય તો જામીનદારનું શું થાય?
બોન્ડ જપ્ત થાય, તો અદાલત BNSS ની કલમ 491 હેઠળ બંધાયેલી વ્યક્તિ પાસેથી, જામીનદાર સહિત, દંડની રકમ વસૂલવાની કાર્યવાહી કરી શકે છે, અને તે કલમ હેઠળના આદેશો સામે અપીલ થઈ શકે છે. જે જામીનદાર હવે આરોપી માટે ઊભો રહેવા ન માગતો હોય તે કલમ 489 હેઠળ મુક્ત થવા અરજી કરી શકે છે. ભંગને કારણે હાજરીનો બોન્ડ જપ્ત થાય ત્યાં બોન્ડ રદ ગણાય છે, અને આરોપીને ફરીથી છોડતાં પહેલાં નવા જામીનદારો માગી શકાય છે.
આ જવાબો શૈક્ષણિક સારાંશ છે; તે કોઈ પણ વ્યક્તિગત બાબત અંગેની કાનૂની સલાહ નથી.
ગંભીર પ્રશ્ન માટે કાગળો પૂરેપૂરા વંચાય તે જરૂરી છે.
રૂબરૂ મુલાકાત (કોન્ફરન્સ) અગાઉથી સમય લઈને G-46, Basement, Greater Kailash III, New Delhi ખાતે થાય છે. પત્રવ્યવહાર પ્રિન્સિપાલ પોતે વાંચે છે.
આ પાનું બાર કાઉન્સિલ ઑફ ઇન્ડિયાના નિયમો (Bar Council of India Rules) હેઠળ મળેલી છૂટ પ્રમાણે, Lokesh Bhardwaj Law Offices ના કામ વિશે સામાન્ય માહિતી આપે છે. તે કાનૂની સલાહ નથી, અને તેનાથી એડવોકેટ અને અસીલનો સંબંધ ઊભો થતો નથી. LBLO કોઈ બાબતમાં ફક્ત લેખિતમાં સંમત થયેલા એન્ગેજમેન્ટના આધારે જ કામ કરે છે.
છેલ્લી સમીક્ષા: 16/11/2026. Lokesh Bhardwaj Law Offices.
16/11/2026 ના રોજની સ્થિતિ પ્રમાણેનો કાયદો.
← બધાં કાર્યક્ષેત્રો