ફોજદારી અપીલ, રિવિઝન અને સજાની મોકૂફી: ટ્રાયલ કોર્ટના નિર્ણય પછી
ફોજદારી અપીલ એટલે દોષસિદ્ધિ, નિર્દોષ છુટકારો કે સજા ઉપલી અદાલત પાસે ફરીથી તપાસાવવાનો અધિકાર. રિવિઝન એ વધુ સાંકડી દેખરેખની સત્તા છે. બંને ભારતીય નાગરિક સુરક્ષા સંહિતા, 2023 (Bharatiya Nagarik Suraksha Sanhita, 2023) (BNSS) ના પ્રકરણ XXXI અને XXXII થી નિયંત્રિત થાય છે.
ટૂંકમાં
- અપીલ ફક્ત ત્યાં જ થાય છે જ્યાં કાયદો તેની જોગવાઈ કરે (BNSS ની કલમ 413, અગાઉ ફોજદારી કાર્યવાહી સંહિતા (Code of Criminal Procedure) (CrPC) ની કલમ 372).
- દોષસિદ્ધિ સામે: સેશન્સ ટ્રાયલમાંથી, કે સાત વર્ષથી વધુ સજાવાળી કોઈ પણ ટ્રાયલમાંથી, હાઈકોર્ટમાં; મેજિસ્ટ્રેટની ટ્રાયલમાંથી સેશન્સ કોર્ટમાં (કલમ 415). ભારતીય ન્યાય સંહિતા, 2023 (Bharatiya Nyaya Sanhita, 2023) (BNS) ની કલમ 64 થી 68, 70 અને 71 હેઠળના બળાત્કારના કેસોમાં અપીલનો નિર્ણય છ મહિનામાં કરવો જ પડે.
- સમયમર્યાદા: સેશન્સ કોર્ટમાં અપીલ માટે 30 દિવસ અને હાઈકોર્ટમાં અપીલ માટે 60 દિવસ (મૃત્યુદંડની સજા સામે 30 દિવસ), સજાની તારીખથી, નકલનો સમય બાદ કરીને અને વિલંબ માફ કરી શકાય તે રીતે (મુદત અધિનિયમ, 1963 નો આર્ટિકલ 115).
- નિર્દોષ છુટકારા સામે: રાજ્ય પબ્લિક પ્રોસિક્યુટર મારફતે અપીલ કરે છે, હાઈકોર્ટમાં ફક્ત લીવ સાથે; ફરિયાદીને હાઈકોર્ટની સ્પેશિયલ લીવ જોઈએ, જે 60 દિવસમાં, કે જાહેર સેવક હોય તો છ મહિનામાં, માગવાની રહે છે (કલમ 419).
- ભોગ બનનારની અપીલ: ભોગ બનનારને નિર્દોષ છુટકારા, ઓછા ગંભીર ગુના માટે દોષસિદ્ધિ કે અપૂરતા વળતર સામે અપીલનો અધિકાર છે (કલમ 413 નો પરંતુક).
- સજાની મોકૂફી: અપીલ અદાલત, કારણો નોંધીને, સજા મોકૂફ રાખી અપીલ પડતર હોય ત્યાં સુધી જામીન આપી શકે છે; ગંભીર કેસોમાં પબ્લિક પ્રોસિક્યુટરને સાંભળવા જ પડે (કલમ 430).
- રિવિઝન અંતિમ કે મધ્યવર્તી આદેશ સામે, પણ આંતરવર્તી આદેશ સામે નહીં, સેશન્સ જજ કે હાઈકોર્ટ સમક્ષ, 90 દિવસમાં થાય છે (કલમ 438 અને 442; મુદત અધિનિયમનો આર્ટિકલ 131).
તમે સાંભળશો તે શબ્દો
- અપીલ (Appeal)
- ઉપલી અદાલત હકીકતો અને કાયદા પર કેસ ફરી સાંભળીને નિર્ણયને બહાલ રાખે, ઉલટાવે કે બદલે, તે માટેનો કાયદાકીય અધિકાર.
- રિવિઝન (Revision)
- નીચલી ફોજદારી અદાલતના આદેશની ખરાઈ, કાયદેસરતા કે ઔચિત્ય તપાસવાની હાઈકોર્ટની કે સેશન્સ જજની સત્તા (કલમ 438).
- લીવ અને સ્પેશિયલ લીવ (Leave and special leave)
- અપીલ કરવાની પરવાનગી; નિર્દોષ છુટકારા સામે હાઈકોર્ટમાં રાજ્યની અપીલો માટે (કલમ 419(3)) અને ફરિયાદીઓની અપીલો માટે (કલમ 419(4)) જરૂરી.
- સજાની મોકૂફી (Suspension of sentence)
- અપીલ પડતર હોય ત્યાં સુધી સજાનો અમલ નહીં થાય એવો આદેશ, સામાન્ય રીતે જામીન પર મુક્તિ સાથે (કલમ 430).
- ભોગ બનનાર (Victim)
- આરોપીના કૃત્ય કે ચૂકથી નુકસાન કે ઈજા ભોગવનાર વ્યક્તિ, જેમાં આવી વ્યક્તિના વાલી કે કાનૂની વારસનો સમાવેશ થાય છે (BNSS ની કલમ 2(1)(y)).
- આંતરવર્તી આદેશ (Interlocutory order)
- કાર્યપદ્ધતિ કે વચગાળાની બાબત પરનો આદેશ, જે પક્ષકારોના અધિકારો નક્કી કરતો નથી; તેની સામે રિવિઝન થતું નથી (કલમ 438(2)).
- નાનો કેસ (Petty case)
- એવો કેસ જેમાં સજા ખૂબ નાની હોવાથી કલમ 417 અપીલની મનાઈ કરે છે.
- પ્રમાણિત નકલ (Certified copy)
- અપીલ દાખલ કરવા માટે જરૂરી ચુકાદાની પ્રમાણિત નકલ; તે મેળવવામાં ગયેલો સમય મુદતમાંથી બાદ કરવામાં આવે છે.
- સ્પેશિયલ લીવ પિટિશન (Special leave petition)
- અપીલ માટે લીવ મેળવવા બંધારણના અનુચ્છેદ 136 હેઠળ સુપ્રીમ કોર્ટમાં થતી અરજી.
વિગતવાર
01/07/2024 ના રોજ પડતર કેસોમાં અપીલ અને રિવિઝન ફોજદારી કાર્યવાહી સંહિતા, 1973 (Code of Criminal Procedure, 1973) હેઠળ ચાલુ રહે છે (BNSS ની કલમ 531). BNSS હેઠળના કેસો માટે નીચેની જોગવાઈઓ લાગુ પડે છે. કોઈ પણ અપીલમાં પહેલું પગલું ચુકાદાની પ્રમાણિત નકલ મેળવવાનું અને છેલ્લી તારીખ ગણવાનું છે, કારણ કે મુદતો ટૂંકી છે.
દોષસિદ્ધિ, નિર્દોષ છુટકારા અને સજા સામે ફોજદારી અપીલ
જોગવાઈ હોય તે સિવાય અપીલ નહીં
કલમ 413 મૂળ નિયમ જણાવે છે: BNSS કે બીજો કાયદો જોગવાઈ કરે તે સિવાય ફોજદારી અદાલતના કોઈ ચુકાદા કે આદેશ સામે અપીલ થતી નથી. તેથી પહેલો પ્રશ્ન હંમેશાં એ છે કે કઈ કલમ અપીલનો અધિકાર આપે છે, અને કઈ અદાલતમાં.
દોષસિદ્ધિ સામે અપીલ: કલમ 415
- હાઈકોર્ટે તેના અસાધારણ મૂળ ફોજદારી અધિકારક્ષેત્રમાં દોષિત ઠરાવેલી વ્યક્તિ સુપ્રીમ કોર્ટમાં અપીલ કરી શકે છે (કલમ 415(1)).
- સેશન્સ જજ કે એડિશનલ સેશન્સ જજ દ્વારા ચલાવાયેલી ટ્રાયલમાં, અથવા બીજી કોઈ અદાલતની એવી ટ્રાયલમાં જેમાં તેને કે તે જ ટ્રાયલના સહઆરોપીને સાત વર્ષથી વધુ કેદની સજા થઈ હોય, દોષિત ઠરેલી વ્યક્તિ હાઈકોર્ટમાં અપીલ કરી શકે છે (કલમ 415(2)).
- પ્રથમ કે દ્વિતીય વર્ગના મેજિસ્ટ્રેટે દોષિત ઠરાવેલી, કે કલમ 364 હેઠળ સજા પામેલી, કે જેની સામે કલમ 401 હેઠળ આદેશ થયો હોય તે વ્યક્તિ સેશન્સ કોર્ટમાં અપીલ કરી શકે છે (કલમ 415(3)).
- BNS ની કલમ 64, 65, 66, 67, 68, 70 કે 71 હેઠળની સજા સામેની અપીલનો નિકાલ દાખલ થયાના છ મહિનામાં કરવો જ પડે (કલમ 415(4)).
નાના કેસ: અપીલ નહીં
કલમ 417 દોષિત ઠરેલી વ્યક્તિની અપીલની મનાઈ કરે છે જ્યાં હાઈકોર્ટ ફક્ત ત્રણ મહિનાથી વધુ નહીં એટલી કેદ કે Rs. 1,000 થી વધુ નહીં એટલો દંડ, કે બંને, ની સજા કરે; જ્યાં સેશન્સ કોર્ટ ફક્ત ત્રણ મહિનાથી વધુ નહીં એટલી કેદ કે Rs. 200 થી વધુ નહીં એટલો દંડ, કે બંને, ની સજા કરે; જ્યાં પ્રથમ વર્ગના મેજિસ્ટ્રેટ ફક્ત Rs. 100 થી વધુ નહીં એટલો દંડ કરે; અને જ્યાં સંક્ષિપ્ત ટ્રાયલમાં મેજિસ્ટ્રેટ ફક્ત Rs. 200 થી વધુ નહીં એટલો દંડ કરે. આવી સજા સાથે બીજી કોઈ સજા જોડાયેલી હોય તો અપીલ થાય છે. રિવિઝન ઉપલબ્ધ રહે છે.
નિર્દોષ છુટકારા સામે અપીલ: કલમ 419
પોલીસ અધિકારના (કોગ્નિઝેબલ) અને બિનજામીનપાત્ર ગુનામાં મેજિસ્ટ્રેટના નિર્દોષ છુટકારા સામે સેશન્સ કોર્ટમાં અપીલ કરવા જિલ્લા મેજિસ્ટ્રેટ પબ્લિક પ્રોસિક્યુટરને નિર્દેશ આપી શકે છે; હાઈકોર્ટથી નીચેની અદાલતોના બીજા નિર્દોષ છુટકારા સામે રાજ્ય સરકાર હાઈકોર્ટમાં અપીલનો નિર્દેશ આપી શકે છે; અને જ્યાં કેસની તપાસ કેન્દ્રીય કાયદા હેઠળની એજન્સીએ કરી હોય, ત્યાં કેન્દ્ર સરકાર અપીલનો નિર્દેશ આપી શકે છે (કલમ 419(1) અને (2)). આ જોગવાઈઓ હેઠળ હાઈકોર્ટમાં અપીલ માટે હાઈકોર્ટની લીવ જરૂરી છે (કલમ 419(3)).
ફરિયાદ પર શરૂ થયેલા કેસમાં, ફરિયાદીની અરજી પર હાઈકોર્ટ સ્પેશિયલ લીવ આપે તો ફરિયાદી હાઈકોર્ટમાં અપીલ કરી શકે છે (કલમ 419(4)). ફરિયાદી જાહેર સેવક હોય ત્યાં સ્પેશિયલ લીવ માટેની અરજી નિર્દોષ છુટકારાના છ મહિનામાં, અને બીજા દરેક કેસમાં સાઠ દિવસમાં, કરવી જ પડે (કલમ 419(5)). સ્પેશિયલ લીવ નકારાય, તો તે નિર્દોષ છુટકારા સામે રાજ્યની અપીલ થઈ શકતી નથી (કલમ 419(6)).
અપૂરતી સજા સામે અપીલ
રાજ્ય સરકાર જે સજાને અપૂરતી માને તેની સામે પણ અપીલ કરી શકે છે (કલમ 418). કલમ 413 ના પરંતુક હેઠળ ભોગ બનનારની અપીલ સજાની અપૂરતતા સુધી વિસ્તરતી નથી; તે ફક્ત નિર્દોષ છુટકારા, ઓછા ગંભીર ગુના માટે દોષસિદ્ધિ અને અપૂરતા વળતર સુધી મર્યાદિત છે.
સમયમર્યાદા અને રેકોર્ડ
દોષસિદ્ધિ સામેની અપીલની મુદત BNSS પોતે નક્કી કરતી નથી; મુદત અધિનિયમ, 1963 (Limitation Act, 1963) કરે છે. સેશન્સ કોર્ટમાં અપીલ સજાના 30 દિવસમાં અને હાઈકોર્ટમાં અપીલ 60 દિવસમાં, કે મૃત્યુદંડની સજા સામે 30 દિવસમાં, કરવાની રહે છે (આર્ટિકલ 115). ચુકાદાનો દિવસ અને પ્રમાણિત નકલ મેળવવા માટે જરૂરી સમય બાદ કરવામાં આવે છે (કલમ 12), અને પૂરતા કારણસર વિલંબ માફ થઈ શકે છે (કલમ 5). BNSS હેઠળ મુદતનું પાનું ગણતરીનાં ઉદાહરણો આપે છે. અપીલની અરજી ચુકાદાની નકલ સાથે દાખલ થાય છે, અને અપીલ અદાલતને દખલ કરવા પૂરતું કારણ ન જણાય તો તે તેને સીધી કાઢી નાખી શકે છે; અન્યથા તે રેકોર્ડ મંગાવીને પક્ષકારોને સાંભળે છે.
અપીલ અદાલત શું કરી શકે છે
પ્રથમ અપીલ હકીકતો અને કાયદા પરની ફેરસુનાવણી છે. અપીલ અદાલતની સત્તાઓ કલમ 427 માં છે: તે તારણ અને સજાને બહાલ રાખી, ઉલટાવી કે બદલી શકે છે, યોગ્ય કેસમાં ફરી ટ્રાયલનો આદેશ આપી શકે છે, અને નિર્દોષ છુટકારા સામેની અપીલમાં દોષિત ઠરાવી શકે છે. તે ટ્રાયલના રેકોર્ડ પરથી નિર્ણય કરે છે, અને વધારાનો પુરાવો અપવાદરૂપ છે. તેથી જ ટ્રાયલમાં બનેલો રેકોર્ડ, ઊલટતપાસમાં ફરિયાદ પક્ષના સાક્ષીઓને જે પુછાયું તે સહિત, મોટા ભાગની અપીલોનો નિર્ણય કરે છે.
રિવિઝન
સત્તા અને તેની મર્યાદાઓ
હાઈકોર્ટ કે કોઈ પણ સેશન્સ જજ પોતાના અધિકારક્ષેત્રની નીચલી ફોજદારી અદાલત સમક્ષની કોઈ પણ કાર્યવાહીનો રેકોર્ડ મંગાવીને તપાસી શકે છે, જેથી કોઈ તારણ, સજા કે આદેશની ખરાઈ, કાયદેસરતા કે ઔચિત્ય અને કાર્યવાહીની નિયમિતતા અંગે પોતાની ખાતરી કરી શકે, અને તે દરમિયાન સજા કે આદેશ મોકૂફ રાખી આરોપીને બોન્ડ પર છોડી શકે છે (કલમ 438(1)). ત્રણ મર્યાદાઓ મહત્ત્વની છે:
- કોઈ પણ અપીલ, ઇન્ક્વાયરી, ટ્રાયલ કે બીજી કાર્યવાહીમાં થયેલા આંતરવર્તી આદેશ સામે રિવિઝન થતું નથી (કલમ 438(2));
- કોઈ વ્યક્તિએ હાઈકોર્ટ કે સેશન્સ જજમાંથી એકને અરજી કરી દીધી હોય, પછી તે જ વ્યક્તિની બીજી અરજી બીજા દ્વારા સ્વીકારાતી નથી (કલમ 438(3));
- જ્યાં અપીલ થઈ શકતી હોય અને કરવામાં ન આવી હોય, ત્યાં જે પક્ષકાર અપીલ કરી શક્યો હોત તેના કહેવાથી રિવિઝન સ્વીકારાતું નથી (કલમ 442(4)).
રિવિઝનમાં હાઈકોર્ટ અપીલ અદાલતની સત્તાઓ વાપરી શકે છે, પરંતુ આરોપી કે બીજી વ્યક્તિને સાંભળ્યા વગર તેના નુકસાનમાં કોઈ આદેશ કરી શકાતો નથી, અને હાઈકોર્ટ નિર્દોષ છુટકારાના તારણને દોષસિદ્ધિના તારણમાં ફેરવી શકતી નથી (કલમ 442(1) થી (3)). અપીલ થઈ શકતી નથી એવી ભૂલભરેલી માન્યતાથી રિવિઝન દાખલ થયું હોય ત્યાં, હાઈકોર્ટ તેને અપીલ તરીકે ગણી શકે છે (કલમ 442(5)). સેશન્સ જજની રિવિઝનની સત્તાઓ કલમ 440 માં છે.
આંતરવર્તી છે કે નહીં
આદેશ આંતરવર્તી છે કે નહીં તે નક્કી કરે છે કે રિવિઝન થઈ શકે કે નહીં. Madhu Limaye v. State of Maharashtra, (1977) 4 SCC 551 માં સુપ્રીમ કોર્ટે ઠરાવ્યું કે આ શબ્દ ફક્ત અંતિમ આદેશનો વિરોધી શબ્દ નથી: જે રજૂઆત માન્ય રહી હોત તો કાર્યવાહીનો અંત આવી જાત, તેને નકારતો આદેશ મધ્યવર્તી આદેશ છે અને રિવિઝનપાત્ર છે. મુલતવી કે નિયમિત નિર્દેશો જેવાં કેવળ કાર્યપદ્ધતિનાં પગલાં પરના આદેશો આંતરવર્તી છે અને રિવિઝનપાત્ર નથી.
સમય અને ઉપાયની પસંદગી
રિવિઝન આદેશના 90 દિવસમાં દાખલ કરવાનું રહે છે (મુદત અધિનિયમ, 1963 નો આર્ટિકલ 131), નકલનો સમય બાદ કરીને અને વિલંબ માફ કરી શકાય તે રીતે. અપીલ કે રિવિઝન બેમાંથી એકેય યોગ્ય ન હોય ત્યાં, હાઈકોર્ટમાં કલમ 528 હેઠળની અરજી થઈ શકે છે; કાર્યવાહી રદ કરાવવા અંગેનું પાનું તે ઉપાય સમજાવે છે.
સજાની મોકૂફી અને અપીલ પડતર હોય ત્યારે જામીન
કલમ 430
દોષિત ઠરેલી વ્યક્તિની અપીલ પડતર હોય ત્યારે, અપીલ અદાલત લેખિતમાં નોંધેલાં કારણોસર આદેશ કરી શકે છે કે જે સજા કે આદેશ સામે અપીલ થઈ છે તેનો અમલ મોકૂફ રહે અને, અપીલકર્તા કેદમાં હોય તો, તેને જામીન પર કે તેના પોતાના બોન્ડ કે જામીનખત પર છોડવામાં આવે (કલમ 430(1)). મૃત્યુદંડ, આજીવન કેદ કે ઓછામાં ઓછા દસ વર્ષની કેદની સજાને પાત્ર ગુના માટે દોષિત ઠરેલી વ્યક્તિને બોન્ડ પર છોડતાં પહેલાં, અપીલ અદાલતે પબ્લિક પ્રોસિક્યુટરને મુક્તિ સામે લેખિતમાં કારણ દર્શાવવાની તક આપવી જ પડે. દોષિત ઠરેલી વ્યક્તિને જામીન પર છોડવામાં આવે ત્યાં, પબ્લિક પ્રોસિક્યુટર તે રદ કરવા અરજી કરી શકે છે. ગૌણ અદાલતમાં પડતર અપીલમાં હાઈકોર્ટ પણ આ જ સત્તા વાપરી શકે છે (કલમ 430(2)).
દોષિત ઠરાવનાર અદાલત પાસેથી જામીન
દોષિત ઠરેલી વ્યક્તિ ટ્રાયલ કોર્ટને ખાતરી કરાવે કે તે અપીલ કરવા માગે છે, ત્યાં બે કેસોમાં તે અદાલતે, ના પાડવાનાં ખાસ કારણો ન હોય તો, અપીલ રજૂ કરીને અપીલ અદાલત પાસેથી આદેશ મેળવવા પૂરતા સમય માટે તેને જામીન પર છોડવો જ પડે: જ્યાં તે જામીન પર હતો અને તેને ત્રણ વર્ષથી વધુ નહીં એટલી કેદની સજા થઈ છે, અને જ્યાં ગુનો જામીનપાત્ર છે અને તે જામીન પર હતો (કલમ 430(3)). આ રીતે તે છૂટો હોય ત્યાં સુધી સજા મોકૂફ ગણાય છે. પછીથી સજાની ગણતરી થાય ત્યારે મુક્તિમાં ગયેલો સમય બાદ કરવામાં આવે છે (કલમ 430(4)).
અરજીમાં શું દર્શાવવું જોઈએ
- સજાની લંબાઈ અને કસ્ટડીમાં પહેલેથી ભોગવેલો સમય;
- અપીલની સુનાવણીમાં લાગવાની સંભાવના હોય તે સમય;
- દોષસિદ્ધિના મૂળ સુધી જતાં અપીલનાં કારણો, રેકોર્ડ પરથી દર્શાવેલાં;
- ટ્રાયલ દરમિયાન જામીન પર હતો ત્યારે અપીલકર્તાનું વર્તન, અને દરેક શરતનું પાલન.
ટ્રાયલ પૂરી થાય તે પહેલાં, ટ્રાયલ કોર્ટે આરોપી પાસેથી એવો બોન્ડ લેવો જ પડે કે તેના ચુકાદા સામેની કોઈ અપીલ કે અરજી પર નોટિસ નીકળે ત્યારે તે ઉપલી અદાલત સમક્ષ હાજર થશે; આ બોન્ડ છ મહિના સુધી અમલમાં રહે છે (કલમ 481). રિવિઝન અદાલત પણ રેકોર્ડ તપાસે ત્યારે સજા મોકૂફ રાખી શકે છે (કલમ 438(1)).
ભોગ બનનારનો અપીલનો અધિકાર
અધિકાર
કલમ 413 નો પરંતુક ભોગ બનનારને અદાલતના એવા કોઈ પણ આદેશ સામે અપીલનો અધિકાર આપે છે જે આરોપીને નિર્દોષ છોડે, તેને ઓછા ગંભીર ગુના માટે દોષિત ઠરાવે, કે અપૂરતું વળતર નક્કી કરે. અપીલ એ અદાલતમાં થાય છે જ્યાં તે અદાલતની દોષસિદ્ધિ સામે સામાન્ય રીતે અપીલ થાય છે: મેજિસ્ટ્રેટ સામે સેશન્સ કોર્ટમાં, અને સેશન્સ કોર્ટ સામે હાઈકોર્ટમાં.
ભોગ બનનાર કોણ છે
ભોગ બનનાર એટલે આરોપીના કૃત્ય કે ચૂકથી કોઈ પણ નુકસાન કે ઈજા ભોગવનાર વ્યક્તિ, અને તેમાં તે વ્યક્તિના વાલી કે કાનૂની વારસનો સમાવેશ થાય છે (કલમ 2(1)(y)). આ વ્યાખ્યા ફરિયાદી કરતાં વ્યાપક છે: બીજા કોઈએ નોંધાવેલી ઘટનામાં ઈજા પામેલી વ્યક્તિ ભોગ બનનાર છે, અને મૃત્યુ પામેલા ભોગ બનનારનો પરિવાર અપીલ કરી શકે છે.
તે ફરિયાદીની અપીલથી કેવી રીતે જુદી છે
ફરિયાદ પર શરૂ થયેલા કેસમાં ફરિયાદી નિર્દોષ છુટકારા સામે ફક્ત હાઈકોર્ટની સ્પેશિયલ લીવથી અપીલ કરે છે, જે કલમ 419(5) નક્કી કરે તે સમયમાં માગવાની રહે છે. કલમ 413 ના પરંતુક હેઠળ ભોગ બનનારનો અધિકાર અધિકાર તરીકે જણાવાયો છે અને તેને લીવને આધીન બનાવાયો નથી. પરંતુક પોતે કોઈ મુદત નક્કી કરતો નથી, તેથી દાખલ કરતાં પહેલાં લાગુ પડતી મુદત તપાસવી જોઈએ અને કોઈ વિલંબ હોય તો સમજાવવો જોઈએ. ભોગ બનનારનાં કારણો પરંતુકમાં જણાવેલાં ત્રણ કારણો સુધી મર્યાદિત છે; સજાની પર્યાપ્તતાને પડકારવાનું કામ કલમ 418 હેઠળ રાજ્યનું છે.
ટ્રાયલ દરમિયાન ભોગ બનનાર
ભોગ બનનાર પબ્લિક પ્રોસિક્યુટરના નિર્દેશો હેઠળ ફરિયાદ પક્ષને મદદ કરવા વકીલ રોકી શકે છે, અને અદાલતની પરવાનગીથી લેખિત દલીલો દાખલ કરી શકે છે (કલમ 338(2)). ટ્રાયલમાં ભાગીદારી જ ઘણી વાર પછીની અપીલને શક્ય બનાવે છે, કારણ કે અપીલનો નિર્ણય ટ્રાયલના રેકોર્ડ પરથી થાય છે. ભોગ બનનાર અને ફરિયાદીઓ માટેનું પાનું અગાઉના તબક્કા આવરી લે છે.
સુપ્રીમ કોર્ટમાં અપીલ
માર્ગો
- હાઈકોર્ટે તેના અસાધારણ મૂળ ફોજદારી અધિકારક્ષેત્રમાં ચલાવેલી ટ્રાયલમાં દોષિત ઠરાવ્યા હોય ત્યાં કાયદાકીય અપીલ (કલમ 415(1)).
- બંધારણના અનુચ્છેદ 134 હેઠળ હાઈકોર્ટના પ્રમાણપત્ર પર અપીલ, જે અનુચ્છેદ 134A હેઠળ માગવાનું રહે છે, ચુકાદા પછી તરત જ મૌખિક રીતે પણ.
- અનુચ્છેદ 136 હેઠળ અપીલ માટે સ્પેશિયલ લીવ પિટિશન, જે ફોજદારી અપીલ, રિવિઝન, જામીનની બાબતો અને કલમ 528 ની અરજીઓમાં હાઈકોર્ટના ચુકાદાઓ સામેનો સામાન્ય માર્ગ છે.
સ્પેશિયલ લીવ
સ્પેશિયલ લીવ વિવેકાધીન છે અને તે અધિકાર તરીકેની અપીલ નથી. સુપ્રીમ કોર્ટ સામાન્ય રીતે ત્યાં દખલ કરે છે જ્યાં કાયદાનો મહત્ત્વનો પ્રશ્ન ઊભો થાય કે રેકોર્ડ પરથી ગંભીર અન્યાય દેખાય. અરજી સુપ્રીમ કોર્ટ નિયમો, 2013 (Supreme Court Rules, 2013) નક્કી કરે તે મુદતમાં, કોઈ વિલંબ માફ કરવાની અરજી સાથે, એડવોકેટ-ઑન-રેકોર્ડ મારફતે દાખલ થાય છે. સ્પેશિયલ લીવ અંગેની સમજૂતી પગલાં વર્ણવે છે.
ફોજદારી કેસોની ટ્રાન્સફર
BNSS ની કલમ 446 (અગાઉ CrPC ની કલમ 406) હેઠળ સુપ્રીમ કોર્ટ ફોજદારી કેસ કે અપીલ એક હાઈકોર્ટમાંથી બીજી હાઈકોર્ટમાં, કે એક હાઈકોર્ટની ગૌણ અદાલતમાંથી બીજી હાઈકોર્ટની ગૌણ અદાલતમાં, ટ્રાન્સફર કરી શકે છે. હાઈકોર્ટને તેના અધિકારક્ષેત્રમાં એવી જ સત્તા છે (કલમ 447).
લોકો પૂછે છે તે પ્રશ્નો
ફોજદારી અપીલ દાખલ કરવા મારી પાસે કેટલા દિવસ છે?
મુદત અધિનિયમ, 1963 (Limitation Act, 1963) ના આર્ટિકલ 115 હેઠળ, દોષસિદ્ધિ સામે સેશન્સ કોર્ટમાં અપીલ સજાના 30 દિવસમાં, અને હાઈકોર્ટમાં અપીલ 60 દિવસમાં, કે મૃત્યુદંડની સજા સામે 30 દિવસમાં, કરવાની રહે છે. ચુકાદાનો દિવસ અને પ્રમાણિત નકલ મેળવવા માટે જરૂરી સમય બાદ કરવામાં આવે છે, અને પૂરતું કારણ દર્શાવાય તો મોડી અપીલ સ્વીકારી શકાય છે. નિર્દોષ છુટકારા સામે ફરિયાદીની સ્પેશિયલ લીવ માટેની અરજી 60 દિવસમાં, કે જાહેર સેવક માટે છ મહિનામાં, દાખલ કરવી જ પડે.
મારી અપીલ કઈ અદાલત સાંભળે છે?
તમને મેજિસ્ટ્રેટે દોષિત ઠરાવ્યા હોય, તો અપીલ સેશન્સ કોર્ટમાં થાય છે. તમને સેશન્સ જજ કે એડિશનલ સેશન્સ જજે, અથવા તમને કે સહઆરોપીને સાત વર્ષથી વધુ સજા કરનાર કોઈ પણ અદાલતે દોષિત ઠરાવ્યા હોય, તો તે હાઈકોર્ટમાં થાય છે (BNSS ની કલમ 415). હાઈકોર્ટે તેના મૂળ ફોજદારી અધિકારક્ષેત્રમાં કરેલી દોષસિદ્ધિ સામે સુપ્રીમ કોર્ટમાં અપીલ થાય છે.
ફરિયાદી નિર્દોષ છુટકારા સામે અપીલ કરી શકે?
ફરિયાદ પર શરૂ થયેલા કેસમાં, ફરિયાદી હાઈકોર્ટમાં ફક્ત ત્યારે જ અપીલ કરી શકે જ્યારે હાઈકોર્ટ સ્પેશિયલ લીવ આપે, અને અરજી નિર્દોષ છુટકારાના 60 દિવસમાં, કે ફરિયાદી જાહેર સેવક હોય તો છ મહિનામાં, કરવી જ પડે (કલમ 419(4) અને (5)). તે ઉપરાંત, કલમ 2(1)(y) ની વ્યાખ્યામાં આવતી ભોગ બનનાર વ્યક્તિને કલમ 413 ના પરંતુક હેઠળ અપીલનો અધિકાર છે.
મારી અપીલ પડતર હોય ત્યારે મારે જેલમાં જવું જ પડે?
જરૂરી નથી. અપીલ અદાલત BNSS ની કલમ 430 હેઠળ, પોતાનાં કારણો નોંધીને, સજા મોકૂફ રાખી અપીલકર્તાને જામીન પર છોડી શકે છે. જ્યાં ટ્રાયલ કોર્ટે જામીન પર રહેલી વ્યક્તિને ત્રણ વર્ષ કે તેથી ઓછી સજા કરી હોય, અથવા ગુનો જામીનપાત્ર હોય, ત્યાં ખાસ કારણો ન હોય તો અપીલ દાખલ કરવા માટે જરૂરી સમય પૂરતા જામીન ટ્રાયલ કોર્ટે પોતે આપવા જ પડે. ગંભીર કેસોમાં પહેલાં પબ્લિક પ્રોસિક્યુટરને સાંભળવા જ પડે.
અપીલ અને રિવિઝન વચ્ચે શું ફરક છે?
અપીલ એ હકીકતો અને કાયદા પર સંપૂર્ણ ફેરસુનાવણીનો કાયદાકીય અધિકાર છે, જે ફક્ત ત્યાં જ મળે છે જ્યાં BNSS કે બીજો કાયદો તેની જોગવાઈ કરે. રિવિઝન એ હાઈકોર્ટ કે સેશન્સ જજની દેખરેખની સત્તા છે, જેનાથી આદેશની ખરાઈ, કાયદેસરતા કે ઔચિત્ય તપાસાય છે, અને તે ત્યાં વપરાય છે જ્યાં અપીલ થતી નથી. આંતરવર્તી આદેશો સામે રિવિઝન ઉપલબ્ધ નથી, અને જે પક્ષકાર અપીલ કરી શક્યો હોત પણ ન કરી, તે રિવિઝન માગી શકતો નથી.
તહોમત ઘડતા આદેશ સામે હું રિવિઝન કરી શકું?
તહોમત ઘડતો, કે આરોપમુક્તિની અરજી નકારતો, આદેશ અપીલપાત્ર નથી. તે કેવળ આંતરવર્તી આદેશ ન હોય તો તેને રિવિઝનમાં પડકારી શકાય છે. Madhu Limaye v. State of Maharashtra, (1977) 4 SCC 551 માં સુપ્રીમ કોર્ટે ઠરાવ્યું કે જે રજૂઆત સ્વીકારાઈ હોત તો કાર્યવાહીનો અંત આવી જાત, તેને નકારતો આદેશ મધ્યવર્તી (intermediate) આદેશ છે અને રિવિઝનપાત્ર છે. રિવિઝન 90 દિવસમાં દાખલ કરવું જોઈએ.
આરોપી નિર્દોષ છૂટે તો ભોગ બનનારનો પરિવાર અપીલ કરી શકે?
હા. BNSS ની કલમ 2(1)(y) માં ભોગ બનનારની વ્યાખ્યામાં નુકસાન કે ઈજા ભોગવનાર વ્યક્તિના વાલી કે કાનૂની વારસનો સમાવેશ થાય છે, અને કલમ 413 નો પરંતુક ભોગ બનનારને નિર્દોષ છુટકારા, ઓછા ગંભીર ગુના માટે દોષસિદ્ધિ કે અપૂરતા વળતર સામે અપીલનો અધિકાર આપે છે. અપીલ એ અદાલતમાં થાય છે જે સામાન્ય રીતે ટ્રાયલ કોર્ટની દોષસિદ્ધિ સામેની અપીલો સાંભળે છે.
હાઈકોર્ટ રિવિઝનમાં નિર્દોષ છુટકારાને દોષસિદ્ધિમાં ફેરવી શકે?
ના. BNSS ની કલમ 442(3) હાઈકોર્ટને રિવિઝનમાં નિર્દોષ છુટકારાના તારણને દોષસિદ્ધિના તારણમાં ફેરવવાની મનાઈ કરે છે. નિર્દોષ છુટકારો ખોટો હોય ત્યાં, ઉપાય કલમ 419 હેઠળ, તે કલમ માગે તે લીવ સાથે, નિર્દોષ છુટકારા સામેની અપીલ છે, અથવા કલમ 413 ના પરંતુક હેઠળ ભોગ બનનારની અપીલ છે. આદેશમાંની ગેરકાયદેસરતા કે અનિયમિતતા સુધારવા રિવિઝન ઉપયોગી રહે છે, પણ નિર્દોષ છુટકારાને ઉલટાવીને દોષસિદ્ધિ કરવા માટે નહીં.
નાના દંડ સામે અપીલ થાય?
જ્યાં એકમાત્ર સજા નાની હોય ત્યાં કલમ 417 અપીલની મનાઈ કરે છે: ઉદાહરણ તરીકે, પ્રથમ વર્ગના મેજિસ્ટ્રેટે કરેલો Rs. 100 થી વધુ નહીં એટલો દંડ, કે સંક્ષિપ્ત ટ્રાયલમાં Rs. 200 થી વધુ નહીં એટલો દંડ. દંડ સાથે બીજી કોઈ સજા જોડાયેલી હોય, તો અપીલ થાય છે, પણ દંડ ન ભરે તો કેદનો નિર્દેશ, કે શાંતિ જાળવવા જામીનગીરી આપવાનો આદેશ, પોતે જ સજાને અપીલપાત્ર બનાવતો નથી. ગેરકાયદે આદેશ સુધારવા રિવિઝન ઉપલબ્ધ રહે છે.
હાઈકોર્ટના ફોજદારી ચુકાદા સામે હું સુપ્રીમ કોર્ટમાં કેવી રીતે જઈ શકું?
સામાન્ય રીતે બંધારણના અનુચ્છેદ 136 હેઠળ અપીલ માટે સ્પેશિયલ લીવ પિટિશન દ્વારા, જે સુપ્રીમ કોર્ટ નિયમો, 2013 (Supreme Court Rules, 2013) નક્કી કરે તે મુદતમાં, એડવોકેટ-ઑન-રેકોર્ડ મારફતે દાખલ થાય છે. સ્પેશિયલ લીવ વિવેકાધીન છે અને મુખ્યત્વે ત્યાં આપવામાં આવે છે જ્યાં કાયદાનો મહત્ત્વનો પ્રશ્ન કે ગંભીર અન્યાય દર્શાવાય. મર્યાદિત કેસોમાં અનુચ્છેદ 134 હેઠળ પ્રમાણપત્ર આધારિત અપીલ શક્ય છે, અને હાઈકોર્ટે તેના મૂળ અધિકારક્ષેત્રમાં કરેલી દોષસિદ્ધિ સામે કાયદાકીય અપીલ થાય છે.
આ જવાબો શૈક્ષણિક સારાંશ છે; તે કોઈ પણ વ્યક્તિગત બાબત અંગેની કાનૂની સલાહ નથી.
ગંભીર પ્રશ્ન માટે કાગળો પૂરેપૂરા વંચાય તે જરૂરી છે.
રૂબરૂ મુલાકાત (કોન્ફરન્સ) અગાઉથી સમય લઈને G-46, Basement, Greater Kailash III, New Delhi ખાતે થાય છે. પત્રવ્યવહાર પ્રિન્સિપાલ પોતે વાંચે છે.
આ પાનું બાર કાઉન્સિલ ઑફ ઇન્ડિયાના નિયમો (Bar Council of India Rules) હેઠળ મળેલી છૂટ પ્રમાણે, Lokesh Bhardwaj Law Offices ના કામ વિશે સામાન્ય માહિતી આપે છે. તે કાનૂની સલાહ નથી, અને તેનાથી એડવોકેટ અને અસીલનો સંબંધ ઊભો થતો નથી. LBLO કોઈ બાબતમાં ફક્ત લેખિતમાં સંમત થયેલા એન્ગેજમેન્ટના આધારે જ કામ કરે છે.
છેલ્લી સમીક્ષા: 16/11/2026. Lokesh Bhardwaj Law Offices.
16/11/2026 ના રોજની સ્થિતિ પ્રમાણેનો કાયદો.
← બધાં કાર્યક્ષેત્રો