Lokesh Bhardwaj Law Offices ← બધાં કાર્યક્ષેત્રો

આ પાનું અંગ્રેજીમાં લખાયેલા પાનાનો અનુવાદ છે. બંનેમાં ફરક હોય ત્યાં અંગ્રેજી લખાણ માન્ય ગણાશે. અંગ્રેજી પાનું વાંચો

Lokesh Bhardwaj Law Offices · એડવોકેટ્સ અને કાનૂની સલાહકારો, નવી દિલ્હી · lokeshbhardwajlawoffices.com
કાર્યક્ષેત્ર

FIR અને ફોજદારી કાર્યવાહી રદ કરાવવી: BNSS ની કલમ 528 અને હાઈકોર્ટ

જે ફોજદારી કેસ ક્યારેય શરૂ જ થવો ન જોઈતો હતો, કે જે ચાલુ રહેવો ન જોઈએ, તેને હાઈકોર્ટ અટકાવી શકે છે. આ સત્તા ભારતીય નાગરિક સુરક્ષા સંહિતા, 2023 (Bharatiya Nagarik Suraksha Sanhita, 2023) (BNSS) ની કલમ 528 થી જળવાઈ છે, જે અગાઉ ફોજદારી કાર્યવાહી સંહિતા (Code of Criminal Procedure) ની કલમ 482 હતી, અને બંધારણના અનુચ્છેદ 226 હેઠળ પણ વપરાય છે.

ટૂંકમાં

તમે સાંભળશો તે શબ્દો

કાર્યવાહી રદ કરવી (Quashing)
FIR કે ફોજદારી કાર્યવાહી ચાલુ ન રહે તે માટે તેને રદ કરતો હાઈકોર્ટનો આદેશ.
આંતરિક સત્તા (Inherent power)
ઉચ્ચ અદાલત હોવાના કારણે હાઈકોર્ટ પાસે રહેલી સત્તા, જે BNSS ની કલમ 528 થી જળવાઈ છે, પ્રક્રિયાનો દુરુપયોગ અટકાવવા અને ન્યાયના હેતુઓ સિદ્ધ કરવા.
પ્રક્રિયાનો દુરુપયોગ (Abuse of process)
ફોજદારી પ્રક્રિયાનો તે જે હેતુ માટે નથી તે માટે ઉપયોગ, જેમ કે દીવાની વિવાદમાં દબાણ લાવવા કે અંગત વેર વાળવા.
માંડવાળ (Compounding)
કાયદો જે વ્યક્તિનું નામ આપે તેના દ્વારા, અદાલતની પરવાનગી સાથે કે વગર, ગુનાનું સમાધાન, જેની અસર નિર્દોષ છુટકારા જેવી થાય છે (કલમ 359).
ચાર્જશીટ (Charge-sheet)
તપાસ પછી BNSS ની કલમ 193 હેઠળનો પોલીસ અહેવાલ, જે આરોપી વિરુદ્ધનો પુરાવો રજૂ કરે છે.
પ્રાથમિક તપાસ (Preliminary enquiry)
ત્રણ વર્ષ કે તેથી વધુ પણ સાતથી ઓછા વર્ષની સજાને પાત્ર ગુનાઓ અંગેની માહિતી પર આગળ વધતાં પહેલાં, ડેપ્યુટી સુપરિન્ટેન્ડેન્ટથી નીચા નહીં એવા દરજ્જાના અધિકારીની પરવાનગીથી, પોલીસ 14 દિવસમાં કરી શકે તેવી મર્યાદિત તપાસ (BNSS ની કલમ 173(3)).
ક્રૂરતા (Cruelty)
BNS ની કલમ 85 માટે, સ્ત્રીને આત્મહત્યા તરફ ધકેલે કે તેના જીવન, અંગ કે સ્વાસ્થ્યને ગંભીર ઈજા કે જોખમ ઊભું કરે તેવું ઇરાદાપૂર્વકનું વર્તન, કે મિલકતની ગેરકાયદે માગણી પૂરી કરવા તેને કે તેનાં સગાંને મજબૂર કરવા કરાતી હેરાનગતિ (BNS ની કલમ 86).
વચગાળાનું રક્ષણ (Interim protection)
અરજી પડતર હોય ત્યારે થતો આદેશ, જેમ કે કાર્યવાહી પર સ્ટે કે કોઈ બળજબરીભર્યાં પગલાં ન લેવાનો નિર્દેશ.
બળજબરીભર્યાં પગલાં નહીં (No coercive steps)
એવો વચગાળાનો નિર્દેશ કે પોલીસ અરજદારની ધરપકડ નહીં કરે કે તેની સામે બીજાં ફરજિયાત પગલાં નહીં લે, સામાન્ય રીતે શરતો પર.

વિગતવાર

કાર્યવાહી રદ કરાવવાની અરજી એ હાઈકોર્ટમાં દાખલ થાય છે જે કેસ પડતર હોય તે અદાલત કે પોલીસ સ્ટેશન પર અધિકારક્ષેત્ર ધરાવે છે. તેની સાથે FIR કે ફરિયાદ, દાખલ થઈ હોય તો ચાર્જશીટ, ટ્રાયલ કોર્ટના આદેશો અને આધાર રખાયેલા દસ્તાવેજો જોડાય છે, અને તેણે તે રેકોર્ડ પરથી ખામી દર્શાવવી જ પડે. રાજ્ય પ્રતિવાદી હોય છે, અને ફરિયાદીને સામાન્ય રીતે પક્ષકાર બનાવીને નોટિસ બજાવાય છે.

BNSS ની કલમ 528 હેઠળ FIR અને કાર્યવાહી રદ કરાવવી

લખાણ

કલમ 528 આ પ્રમાણે છે: "આ સંહિતામાંનું કશું પણ હાઈકોર્ટની એવી આંતરિક સત્તાઓને મર્યાદિત કે અસર કરતું માનવામાં આવશે નહીં કે જેનાથી તે આ સંહિતા હેઠળના કોઈ આદેશને અમલમાં મૂકવા, કે કોઈ પણ અદાલતની પ્રક્રિયાનો દુરુપયોગ અટકાવવા, કે અન્યથા ન્યાયના હેતુઓ સિદ્ધ કરવા જરૂરી હોય તેવા આદેશો કરે." તેના શબ્દો જૂની સંહિતાની કલમ 482 જેવા જ છે, તેથી જ અગાઉના ચુકાદાઓ તેના ઉપયોગમાં માર્ગદર્શન આપતા રહે છે.

અદાલત અરજીને કેવી રીતે જુએ છે

Madhu Limaye v. State of Maharashtra, (1977) 4 SCC 551 માં સુપ્રીમ કોર્ટે ત્રણ સિદ્ધાંતો ફરીથી જણાવ્યા: જ્યાં સંહિતા ફરિયાદ માટે ચોક્કસ ઉપાય આપતી હોય ત્યાં આંતરિક સત્તા વાપરવાની નથી; તે પ્રક્રિયાનો દુરુપયોગ અટકાવવા કે અન્યથા ન્યાયના હેતુઓ સિદ્ધ કરવા, અત્યંત સંયમથી વાપરવાની છે; અને સંહિતામાંના સ્પષ્ટ પ્રતિબંધની વિરુદ્ધ તે વાપરવાની નથી. અદાલતે R.P. Kapur v. State of Punjab, [1960] 3 SCR 388 માં આપેલા વર્ગો પણ ટાંક્યા: જ્યાં કાર્યવાહી સામે કાયદાકીય પ્રતિબંધ હોય, જેમ કે જરૂરી મંજૂરી (sanction) ન હોવી; જ્યાં આક્ષેપો, જેમ છે તેમ અને સંપૂર્ણપણે સ્વીકારીએ તો પણ, ગુનો બનતો ન હોય; અને જ્યાં કોઈ કાયદેસર પુરાવો ન હોય, કે પુરાવો દેખીતી રીતે તહોમત સાબિત કરવામાં નિષ્ફળ જાય. પુરાવો વિશ્વસનીય છે કે નહીં તેની તપાસ હાઈકોર્ટ કરતી નથી; તે ટ્રાયલ કોર્ટનું કામ છે.

કયા તબક્કે

અરજી શરૂઆતમાં જ FIR સામે, તપાસ દરમિયાન, ચાર્જશીટ પછી, કે સમન્સના આદેશ અથવા તહોમત સામે દાખલ કરી શકાય છે. FIR ના તબક્કે અદાલત ફક્ત FIR અને તેની સાથેની સામગ્રી જુએ છે; ચાર્જશીટ પછી, તે ચાર્જશીટ પણ જુએ છે. જ્યાં ચોક્કસ ઉપાય હોય, જેમ કે ટ્રાયલ કોર્ટ સમક્ષ આરોપમુક્તિ કે અંતિમ અથવા મધ્યવર્તી આદેશ સામે રિવિઝન, ત્યાં હાઈકોર્ટ અપેક્ષા રાખી શકે છે કે પહેલાં તે ઉપાય વાપરવામાં આવે.

અનુચ્છેદ 226

બંધારણના અનુચ્છેદ 226 હેઠળનું હાઈકોર્ટનું રિટ અધિકારક્ષેત્ર પણ FIR રદ કરવા વપરાય છે, અને State of Haryana v. Bhajan Lal માં સુપ્રીમ કોર્ટે બંને સત્તાઓ માટે સાથે મળીને તેના વર્ગો જણાવ્યા. અરજી ઘણી વાર બંને હેઠળ ઘડવામાં આવે છે.

પગલાં

  1. FIR, ચાર્જશીટ અને ટ્રાયલ કોર્ટના આદેશોની પ્રમાણિત નકલો, અને ખામી દર્શાવતા દસ્તાવેજો મેળવો.
  2. તારીખોની યાદી, કારણો અને ચોક્કસ રાહત સાથે અરજીનો મુસદ્દો તૈયાર કરો: FIR અને તેમાંથી ઊભી થતી બધી કાર્યવાહી રદ કરવી.
  3. જરૂર હોય તો વચગાળાની રાહતની અરજી સાથે તે દાખલ કરો, અને રાજ્ય તથા ફરિયાદીને નોટિસ બજાવો.
  4. રાજ્ય સ્ટેટસ રિપોર્ટ કે જવાબ દાખલ કરે છે; ફરિયાદી જવાબ આપી શકે છે; અદાલત પક્ષકારોને સાંભળે છે.
  5. અરજી મંજૂર થાય, તો FIR અને તેમાંથી ઊભી થતી બધી કાર્યવાહી રદ થાય છે; તે નામંજૂર થાય, તો કેસ ચાલુ રહે છે અને હાઈકોર્ટનાં અવલોકનો ટ્રાયલનો નિર્ણય કરતાં નથી.

કલમ 528 ની અરજી માટે કોઈ મુદત નથી (BNSS હેઠળ મુદતનું પાનું જુઓ), પરંતુ સમજાવ્યા વગરનો વિલંબ, કે ટ્રાયલ ઘણી આગળ વધી ગયા પછી કરેલી અરજી, દખલ માટેનો કેસ નબળો પાડે છે.

Bhajan Lal ના વર્ગો

State of Haryana v. Bhajan Lal, 1992 Supp (1) SCC 335 માં સુપ્રીમ કોર્ટે, ઉદાહરણ તરીકે, કેસોના નીચેના વર્ગો આપ્યા જેમાં પ્રક્રિયાનો દુરુપયોગ અટકાવવા કે અન્યથા ન્યાયના હેતુઓ સિદ્ધ કરવા અનુચ્છેદ 226 હેઠળની સત્તા કે આંતરિક સત્તા વાપરી શકાય. અદાલતે કહ્યું કે કોઈ ચોક્કસ, સ્પષ્ટ રીતે વ્યાખ્યાયિત કે અફર માર્ગદર્શિકા નક્કી કરી શકાય નહીં.

  1. જ્યાં FIR કે ફરિયાદમાંના આક્ષેપો, જેમ છે તેમ અને સંપૂર્ણપણે સ્વીકારીએ તો પણ, પ્રથમદર્શી રીતે કોઈ ગુનો બનાવતા ન હોય કે આરોપી વિરુદ્ધ કેસ ઊભો કરતા ન હોય.
  2. જ્યાં FIR માંના આક્ષેપો અને તેની સાથેની સામગ્રી, મેજિસ્ટ્રેટના આદેશ સિવાય, પોલીસ તપાસને વાજબી ઠરાવે તેવો પોલીસ અધિકારનો ગુનો દર્શાવતી ન હોય.
  3. જ્યાં FIR કે ફરિયાદમાંના વિરોધ વગરના આક્ષેપો અને તેના સમર્થનમાં એકઠો કરાયેલો પુરાવો કોઈ ગુનો થયો હોવાનું દર્શાવતા ન હોય અને આરોપી વિરુદ્ધ કેસ ઊભો કરતા ન હોય.
  4. જ્યાં FIR માંના આક્ષેપો પોલીસ અધિકારનો ગુનો નહીં પણ ફક્ત બિન-પોલીસ અધિકારનો ગુનો બનાવતા હોય, જેની તપાસ પોલીસ મેજિસ્ટ્રેટના આદેશ વગર કરી શકતી નથી.
  5. જ્યાં આક્ષેપો એટલા વાહિયાત અને સ્વાભાવિક રીતે અસંભવિત હોય કે કોઈ સમજદાર વ્યક્તિ એવા નિષ્કર્ષ પર ન આવી શકે કે આરોપી વિરુદ્ધ આગળ વધવા માટે પૂરતું કારણ છે.
  6. જ્યાં કાર્યવાહી શરૂ કરવા કે ચાલુ રાખવા સામે સંહિતામાં કે સંબંધિત કાયદામાં સ્પષ્ટ કાયદાકીય પ્રતિબંધ હોય, કે જ્યાં તે કાયદો ફરિયાદ માટે અસરકારક ઉપાય આપતો હોય.
  7. જ્યાં કાર્યવાહી દેખીતી રીતે દુર્ભાવનાથી ભરેલી હોય, કે ખાનગી અને અંગત દ્વેષને કારણે આરોપી પર વેર વાળવાના છૂપા હેતુથી દ્વેષપૂર્વક શરૂ કરાઈ હોય.

વર્ગો લાગુ કરવા

પહેલો, ત્રીજો અને પાંચમો વર્ગ સૌથી વધુ દલીલમાં આવે છે: અરજીએ FIR પરથી જ દર્શાવવું પડે કે ગુનાનું કયું ઘટક ખૂટે છે. ઉદાહરણ તરીકે, ન ચૂકવાયેલાં નાણાં અંગેનો વાણિજ્યિક વિવાદ છેતરપિંડી ત્યારે જ બને જ્યારે શરૂઆતથી જ અપ્રામાણિક ઇરાદો હોય; કરારભંગ કે ફોજદારી છેતરપિંડી અંગેનો લેખ આ રેખા સમજાવે છે. છઠ્ઠા વર્ગ હેઠળ, જરૂરી મંજૂરીનો અભાવ કે સંજ્ઞાન સામે કાયદાકીય પ્રતિબંધ સંપૂર્ણ જવાબ છે. સાતમો સૌથી અઘરો છે: આક્ષેપો ગુનો દર્શાવતા હોય તો માત્ર દ્વેષ કાર્યવાહી રદ કરવાને વાજબી ઠરાવતો નથી, અને State of Haryana v. Bhajan Lal માં જ અદાલતે તપાસના તબક્કે દુર્ભાવનાની રજૂઆત પર કાર્યવાહી રદ કરવાની ના પાડી હતી.

સામાન્ય ભૂલો

સમાધાન પરથી કાર્યવાહી રદ કરાવવી

ટ્રાયલ કોર્ટ સમક્ષ માંડવાળ

BNSS ની કલમ 359 માંડવાળ થઈ શકે તેવા ગુનાઓની યાદી આપે છે. પહેલું કોષ્ટક એવા ગુનાઓની યાદી આપે છે જેની માંડવાળ નામ આપેલી વ્યક્તિ અદાલતની પરવાનગી વગર કરી શકે, જેમ કે સ્વેચ્છાએ ઈજા પહોંચાડવી (BNS ની કલમ 115(2)), ગુનાહિત ધમકી (કલમ 351(2) અને (3)) અને બદનક્ષી (કલમ 356(2)). બીજું કોષ્ટક એવા ગુનાઓની યાદી આપે છે જેની માંડવાળ ફક્ત જ્યાં કાર્યવાહી પડતર હોય તે અદાલતની પરવાનગીથી જ થઈ શકે, જેમ કે ગુનાહિત વિશ્વાસભંગ (કલમ 316(2)) અને છેતરપિંડી કરીને અપ્રામાણિક રીતે મિલકત સોંપાવવી (કલમ 318(4)). માંડવાળની અસર નિર્દોષ છુટકારા જેવી થાય છે (કલમ 359(8)). આરોપીને ટ્રાયલ માટે કમિટ કરાયો હોય, કે અપીલ પડતર હોય અને તે દોષિત ઠર્યો હોય, તો માંડવાળ માટે સંબંધિત અદાલતની લીવ જરૂરી છે (કલમ 359(5)).

જે ગુનાઓની માંડવાળ થઈ શકતી નથી

કલમ 359 જોગવાઈ કરે તે સિવાય કોઈ ગુનાની માંડવાળ થઈ શકતી નથી (કલમ 359(9)). પક્ષકારોએ કોષ્ટકોની બહારના ગુના સાથે સંકળાયેલા વિવાદનું સમાધાન કર્યું હોય ત્યાં, માર્ગ કલમ 528 હેઠળ હાઈકોર્ટમાં અરજી છે, જેમાં ન્યાયના હેતુઓ સિદ્ધ કરવા કાર્યવાહી રદ કરવાની માગણી હોય. રદ કરવી કે નહીં તે હાઈકોર્ટનો વિવેકાધિકાર છે. તે ગુનાનું સ્વરૂપ અને ગંભીરતા, વિવાદ મૂળભૂત રીતે ખાનગી (વાણિજ્યિક, નાણાકીય, કૌટુંબિક કે વૈવાહિક) છે કે નહીં, સમાધાન સાચું અને સ્વૈચ્છિક છે કે નહીં, અને કાર્યવાહી ચાલુ રાખવાથી કોઈ હેતુ સરશે કે નહીં તે જુએ છે. સમાજ વિરુદ્ધના ગંભીર ગુના, અને જાહેર હિતનું રક્ષણ કરતા વિશેષ કાયદાઓ હેઠળના ગુના, માત્ર પક્ષકારોએ સમાધાન કર્યું હોવાથી સામાન્ય રીતે રદ થતા નથી.

અદાલતને શું જોઈશે

ચુકવણી હપ્તાઓમાં કરવાની હોય ત્યાં, કાર્યવાહી રદ કરવાનો આદેશ ઘણી વાર છેલ્લા હપ્તા પછી માગવામાં આવે છે, અથવા સમાધાનમાં ચૂક થાય તો શું થશે તેની જોગવાઈ હોય છે. જે સમાધાનનું પાલન ન થાય તેનાથી દાવાઓ ફરી શરૂ થઈ શકે છે.

વૈવાહિક કેસોમાં કાર્યવાહી રદ કરાવવી

ગુનાઓ

પતિ કે તેનાં સગાં દ્વારા ક્રૂરતા BNS ની કલમ 85 (અગાઉ ભારતીય દંડ સંહિતા (Indian Penal Code) (IPC) ની કલમ 498A) હેઠળ ગુનો છે, અને ક્રૂરતાની વ્યાખ્યા કલમ 86 માં છે: સ્ત્રીને આત્મહત્યા તરફ ધકેલે કે તેના જીવન, અંગ કે સ્વાસ્થ્યને, માનસિક કે શારીરિક, ગંભીર ઈજા કે જોખમ ઊભું કરે તેવા પ્રકારનું ઇરાદાપૂર્વકનું વર્તન, કે મિલકત અથવા મૂલ્યવાન જામીનગીરીની ગેરકાયદે માગણી પૂરી કરવા તેને કે તેનાં સગાંને મજબૂર કરવા કરાતી હેરાનગતિ. દહેજ મૃત્યુ BNS ની કલમ 80 (અગાઉ IPC ની કલમ 304B) છે. દહેજ પ્રતિબંધ અધિનિયમ, 1961 (Dowry Prohibition Act, 1961) હેઠળના ગુના, જેમ કે કલમ 4 હેઠળ દહેજની માગણી, ઘણી વાર ઉમેરવામાં આવે છે. કલમ 85 કલમ 359 ના એકેય કોષ્ટકમાં નથી, તેથી તેની માંડવાળ થઈ શકતી નથી.

ધરપકડ સામેનાં રક્ષણો

Arnesh Kumar v. State of Bihar, (2014) 8 SCC 273 માં સુપ્રીમ કોર્ટે નિર્દેશ આપ્યો કે જૂની કલમ 498A હેઠળ ક્રૂરતાનો કેસ નોંધાય ત્યારે પોલીસ અધિકારીઓએ આપોઆપ ધરપકડ ન કરવી, પણ કાયદાકીય શરતો હેઠળ ધરપકડ જરૂરી છે તેની ખાતરી કરવી, અને મેજિસ્ટ્રેટે યાંત્રિક રીતે અટકાયત મંજૂર ન કરવી; આ નિર્દેશો સાત વર્ષ સુધીની કેદની સજાને પાત્ર બધા ગુનાઓને લાગુ પડે છે. BNSS હેઠળ, ત્રણ વર્ષ કે તેથી વધુ પણ સાતથી ઓછા વર્ષની સજાને પાત્ર ગુનાઓના કેસોમાં, ડેપ્યુટી સુપરિન્ટેન્ડેન્ટથી નીચા નહીં એવા દરજ્જાના અધિકારીની પરવાનગીથી, પોલીસ આગળ વધતાં પહેલાં 14 દિવસમાં પ્રાથમિક તપાસ કરી શકે છે (કલમ 173(3)). ધરપકડનો ભય હોય ત્યાં, કલમ 482 હેઠળ આગોતરા જામીન કાયદાકીય ઉપાય છે; જામીનનું પાનું તે સમજાવે છે.

કાર્યવાહી રદ કરાવવાની માગણી ક્યારે થાય છે

કૌટુંબિક કાર્યવાહી સામાન્ય રીતે સંકળાયેલી હોય છે: ફોજદારી કેસની સાથે છૂટાછેડા, ભરણપોષણ, કસ્ટડી અને ઘરેલુ હિંસાના કેસ પડતર હોઈ શકે છે. સમાધાને તે બધાને સાથે આવરી લેવા જોઈએ. કૌટુંબિક કાયદાના કાર્યક્ષેત્રનું પાનું સંબંધિત ઉપાયોની યાદી આપે છે.

અરજી પડતર હોય ત્યારે વચગાળાનું રક્ષણ

કાર્યવાહી રદ કરાવવાની અરજીમાં વચગાળાના આદેશો

કલમ 528 ની અરજી પડતર હોય ત્યારે, હાઈકોર્ટ ટ્રાયલ કોર્ટ સમક્ષની કાર્યવાહી પર સ્ટે આપી શકે છે, કે અરજદાર સામે કોઈ બળજબરીભર્યાં પગલાં ન લેવાનો નિર્દેશ આપી શકે છે, સામાન્ય રીતે બોલાવવામાં આવે ત્યારે તપાસમાં જોડાવા જેવી શરતો પર. આવા આદેશો વિવેકાધીન છે. વચગાળાનું રક્ષણ માગતી અરજીએ રેકોર્ડ પરથી મજબૂત કેસ બનાવવો જ પડે, તપાસનો તબક્કો જાહેર કરવો પડે, અને બીજે ક્યાંય આગોતરા જામીન માગ્યા છે કે નહીં તે જણાવવું પડે.

વિકલ્પ તરીકે આગોતરા જામીન

ખરી ચિંતા ધરપકડની હોય ત્યાં, BNSS ચોક્કસ ઉપાય આપે છે: સેશન્સ કોર્ટ કે હાઈકોર્ટ પાસેથી કલમ 482 હેઠળ આગોતરા જામીન. બંને ઉપાયો અલગ છે. કાર્યવાહી રદ કરાવવામાં કેસનો અંત માગવામાં આવે છે; આગોતરા જામીન સ્વીકારે છે કે કેસ ચાલુ રહે છે અને તે દરમિયાન સ્વતંત્રતાનું રક્ષણ કરે છે. બંને ઘણી વાર સાથે ચલાવાય છે, અને અદાલતને બીજી કાર્યવાહીની જાણ કરવી જ પડે.

હાજર થવાની નોટિસ

સાત વર્ષ સુધીની કેદની સજાને પાત્ર પોલીસ અધિકારના ગુનાઓ માટે, પોલીસ ધરપકડ કરવાને બદલે કલમ 35(3) હેઠળ હાજર થવાની નોટિસ આપી શકે છે. જે વ્યક્તિ નોટિસનું પાલન કરે, અને પાલન ચાલુ રાખે, તેની તે ગુના માટે ધરપકડ કરવાની નથી, સિવાય કે અધિકારી કારણો નોંધે. પોલીસ નોટિસની ચેકલિસ્ટ આવી નોટિસ મળે ત્યારે શું કરવું તે દર્શાવે છે.

અરજદાર પહેલેથી કસ્ટડીમાં હોય તો

કાર્યવાહી રદ થાય નહીં ત્યાં સુધી તે પોતે મુક્તિ અપાવતું નથી. કસ્ટડીમાં રહેલી વ્યક્તિએ અરજી પડતર હોય ત્યારે સામાન્ય રીતે જામીન માટે અરજી કરવી જોઈએ; અટકાયત કાનૂની સત્તા વગરની હોય ત્યાં, હેબિયસ કોર્પસ અંગેની સમજૂતી વર્ણવે છે તેમ, હેબિયસ કોર્પસની અરજી થઈ શકે છે.

લોકો પૂછે છે તે પ્રશ્નો

હાઈકોર્ટ FIR રદ કરી શકે?

હા. હાઈકોર્ટ ભારતીય નાગરિક સુરક્ષા સંહિતા, 2023 (Bharatiya Nagarik Suraksha Sanhita, 2023) (BNSS) ની કલમ 528 થી જળવાયેલી પોતાની આંતરિક સત્તા હેઠળ, કે બંધારણના અનુચ્છેદ 226 હેઠળ, FIR કે ફોજદારી કાર્યવાહી રદ કરી શકે છે. આ સત્તા ભાગ્યે જ વપરાય છે: ઉદાહરણ તરીકે, જ્યાં આક્ષેપો જેમ છે તેમ સ્વીકારીએ તો પણ કોઈ ગુનો બનતો ન હોય, જ્યાં કાયદાકીય પ્રતિબંધ લાગુ પડતો હોય, કે જ્યાં કાર્યવાહી પ્રક્રિયાનો દુરુપયોગ હોય. આ તબક્કે અદાલત ટ્રાયલ ચલાવતી નથી, તેથી ખામી FIR અને રેકોર્ડ પરથી દેખાવી જોઈએ.

Bhajan Lal માર્ગદર્શિકાઓ શું છે?

State of Haryana v. Bhajan Lal, 1992 Supp (1) SCC 335 માં સુપ્રીમ કોર્ટે કાર્યવાહી રદ કરવા માટે સાત ઉદાહરણરૂપ વર્ગો આપ્યા: આક્ષેપો પરથી જ કોઈ ગુનો ન બનવો; કોઈ પોલીસ અધિકારનો ગુનો ન હોવો; વિરોધ વગરના આક્ષેપો અને પુરાવા પરથી કોઈ ગુનો ન બનવો; ફક્ત બિન-પોલીસ અધિકારનો (નૉન-કોગ્નિઝેબલ) ગુનો હોવો; સ્વાભાવિક રીતે અસંભવિત આક્ષેપો; સ્પષ્ટ કાયદાકીય પ્રતિબંધ કે બીજો અસરકારક ઉપાય; અને દેખીતી રીતે દુર્ભાવનાપૂર્ણ કે અંગત વેર વાળવા શરૂ કરાયેલી કાર્યવાહી. તે ઉદાહરણો છે, બંધ યાદી નથી.

કાર્યવાહી રદ કરાવવાની અરજી માટે કોઈ સમયમર્યાદા છે?

BNSS ની કલમ 528 હેઠળની અરજી માટે કોઈ મુદત નક્કી નથી. પરંતુ હાઈકોર્ટની સત્તા વિવેકાધીન છે, અને સમજાવ્યા વગરનો વિલંબ, કે ટ્રાયલ ઘણી આગળ વધી ગયા પછી કરેલી અરજી, દખલની શક્યતા ઓછી કરે છે. ઉપાય ખરેખર કોઈ ચોક્કસ આદેશ સામે હોય, જેમ કે સમન્સનો આદેશ કે તહોમત ઘડતો આદેશ, ત્યાં તરત પગલું ભરવું અને કોઈ વિલંબ હોય તો અરજીમાં જ સમજાવવો વધુ સારું છે.

અમે સમાધાન કરી લીધું હોય તો FIR રદ થઈ શકે?

ગુનો BNSS ની કલમ 359 હેઠળ માંડવાળપાત્ર (compoundable) હોય, તો ટ્રાયલ કોર્ટ સમક્ષ તેની માંડવાળ થઈ શકે છે, બીજું કોષ્ટક માગે ત્યાં અદાલતની પરવાનગીથી, અને માંડવાળની અસર નિર્દોષ છુટકારા જેવી થાય છે. ગુનો માંડવાળપાત્ર ન હોય, તો પક્ષકારો સમાધાનના આધારે કલમ 528 હેઠળ કાર્યવાહી રદ કરવા હાઈકોર્ટને વિનંતી કરી શકે છે. નિર્ણય કરતાં પહેલાં અદાલત ગુનાનું સ્વરૂપ અને વિવાદ મૂળભૂત રીતે ખાનગી છે કે નહીં તે ધ્યાનમાં લે છે.

સમાધાન પછી BNS ની કલમ 85 (498A) નો કેસ રદ થઈ શકે?

BNS ની કલમ 85 કલમ 359 હેઠળ માંડવાળપાત્ર નથી, તેથી સમાધાન ફક્ત માંડવાળ તરીકે ટ્રાયલ કોર્ટ સમક્ષ નોંધાવી શકાતું નથી. સામાન્ય માર્ગ કલમ 528 હેઠળ હાઈકોર્ટમાં સંયુક્ત અરજી છે, સમાધાન અને બંને પક્ષનાં સોગંદનામાં સાથે, જેમાં FIR અને કાર્યવાહી રદ કરવાની માગણી હોય. છૂટાછેડા, ભરણપોષણ કે કસ્ટડીની કાર્યવાહી પણ પડતર હોય ત્યાં, સમાધાનમાં તે બધી સાથે આવરી લેવી જોઈએ.

ચાર્જશીટ દાખલ થયા પછી હાઈકોર્ટ કેસ રદ કરી શકે?

હા. કલમ 528 હેઠળની સત્તા કોઈ પણ તબક્કે વાપરી શકાય છે, ચાર્જશીટ પછી અને ટ્રાયલ કોર્ટે સંજ્ઞાન લીધા પછી પણ. તે તબક્કે અદાલત FIR ઉપરાંત ચાર્જશીટ અને એકઠી કરાયેલી સામગ્રી પણ જુએ છે. ચાર્જશીટમાં ગુનાનાં ઘટકો દેખાતાં હોય, તો હાઈકોર્ટ સામાન્ય રીતે બાબત ટ્રાયલ પર છોડી દે છે, જ્યાં આરોપમુક્તિ માગી શકાય છે.

કાર્યવાહી રદ કરાવવાની અરજી પડતર હોય ત્યારે હાઈકોર્ટ મારી ધરપકડ અટકાવશે?

અટકાવી શકે, પણ તે આપોઆપ થતું નથી. હાઈકોર્ટ કાર્યવાહી પર સ્ટે આપતા, કે કોઈ બળજબરીભર્યાં પગલાં ન લેવાનો નિર્દેશ આપતા, વચગાળાના આદેશો કરી શકે છે, સામાન્ય રીતે તપાસમાં જોડાવા જેવી શરતો પર. ધરપકડ મુખ્ય ચિંતા હોય ત્યાં, BNSS ની કલમ 482 હેઠળ આગોતરા જામીન ચોક્કસ કાયદાકીય ઉપાય છે, અને તે ઘણી વાર કાર્યવાહી રદ કરાવવાની અરજીની સાથે માગવામાં આવે છે. બીજી કોઈ પણ કાર્યવાહીની જાણ હાઈકોર્ટને કરવી જ પડે.

વૈવાહિક FIR માં નામ ધરાવતાં સગાં તે રદ કરાવી શકે?

ક્રૂરતાની ફરિયાદમાં જે સગાંનાં નામ કોઈ ચોક્કસ કૃત્ય દર્શાવ્યા વગર આવ્યાં હોય, તેઓ એ આધારે કાર્યવાહી રદ કરાવવાની માગણી કરી શકે છે કે આક્ષેપો સ્વીકારીએ તો પણ તેમની વિરુદ્ધ કોઈ ગુનો બનતો નથી. અરજીએ દરેક વ્યક્તિ વિરુદ્ધ શું કહેવાયું છે તેની તુલના કરીને, FIR અને ચાર્જશીટ હોય તો તેના પરથી, આ દર્શાવવું જ પડે. ચોક્કસ કૃત્યોના આક્ષેપ હોય ત્યાં, હાઈકોર્ટ સામાન્ય રીતે બાબત ટ્રાયલ પર છોડી દે છે.

સમાધાન પરથી કાર્યવાહી રદ કરાવવા મારે હાઈકોર્ટમાં હાજર થવું પડે?

સમાધાન સાચું અને સ્વૈચ્છિક છે તેની પુષ્ટિ કરવા હાઈકોર્ટ ફરિયાદી અને આરોપીને રૂબરૂ, કે મંજૂરી હોય ત્યાં વીડિયો કોન્ફરન્સથી, હાજર રહેવાનું કહી શકે છે, અને પક્ષકારોની ઓળખ સામાન્ય રીતે તેમના વકીલો કે તપાસ અધિકારી મારફતે થાય છે. સમાધાનખત અને બંને પક્ષનાં સોગંદનામાં, સંબંધિત દીવાની કે કૌટુંબિક કાર્યવાહીની સ્થિતિ સાથે, અરજી સાથે દાખલ કરાય છે.

કાર્યવાહી રદ કરાવવાની અરજી અને આરોપમુક્તિની અરજી એક જ છે?

ના. આરોપમુક્તિની અરજી ચાર્જશીટ પછી, BNSS હવે જે સમય નક્કી કરે છે તેમાં, ટ્રાયલ કોર્ટને કરાય છે, અને કેસના રેકોર્ડ પરથી તેનો નિર્ણય થાય છે. કાર્યવાહી રદ કરાવવાની અરજી કલમ 528 હેઠળ હાઈકોર્ટને કરાય છે અને કોઈ પણ તબક્કે, FIR સામે પણ, દાખલ કરી શકાય છે. આરોપમુક્તિની અરજી ચોક્કસ ઉપાય હોય ત્યાં, હાઈકોર્ટ અપેક્ષા રાખી શકે છે કે પહેલાં તે વાપરવામાં આવે.

આ જવાબો શૈક્ષણિક સારાંશ છે; તે કોઈ પણ વ્યક્તિગત બાબત અંગેની કાનૂની સલાહ નથી.

કામ સોંપવું

ગંભીર પ્રશ્ન માટે કાગળો પૂરેપૂરા વંચાય તે જરૂરી છે.

રૂબરૂ મુલાકાત (કોન્ફરન્સ) અગાઉથી સમય લઈને G-46, Basement, Greater Kailash III, New Delhi ખાતે થાય છે. પત્રવ્યવહાર પ્રિન્સિપાલ પોતે વાંચે છે.

અસ્વીકરણ આ પાનું એ ક્ષેત્રોનું વર્ણન કરે છે જેમાં ઑફિસ કામ સ્વીકારે છે; તે માહિતી માટે છે, બાર કાઉન્સિલ ઑફ ઇન્ડિયાના નિયમો (Bar Council of India Rules) ના પ્રકરણ II, ભાગ VI, નિયમ 36 ના પાલનમાં પ્રસિદ્ધ કરાયું છે, અને તે જાહેરાત કે કામ મેળવવાનો પ્રયાસ નથી. અહીંનું કશું કાનૂની સલાહ નથી, અને તે વાંચવાથી વકીલ અને અસીલનો કોઈ સંબંધ ઊભો થતો નથી.

આ પાનું બાર કાઉન્સિલ ઑફ ઇન્ડિયાના નિયમો (Bar Council of India Rules) હેઠળ મળેલી છૂટ પ્રમાણે, Lokesh Bhardwaj Law Offices ના કામ વિશે સામાન્ય માહિતી આપે છે. તે કાનૂની સલાહ નથી, અને તેનાથી એડવોકેટ અને અસીલનો સંબંધ ઊભો થતો નથી. LBLO કોઈ બાબતમાં ફક્ત લેખિતમાં સંમત થયેલા એન્ગેજમેન્ટના આધારે જ કામ કરે છે.

છેલ્લી સમીક્ષા: 16/11/2026. Lokesh Bhardwaj Law Offices.

16/11/2026 ના રોજની સ્થિતિ પ્રમાણેનો કાયદો.

WhatsApp