ચેક બાઉન્સ (કલમ 138, નેગોશિયેબલ ઇન્સ્ટ્રુમેન્ટ્સ અધિનિયમ): સંપૂર્ણ સમયરેખા
ચેક કાયદેસર રીતે વસૂલ કરી શકાય તેવા દેવા કે જવાબદારી માટે અપાયો હોય અને યોગ્ય નોટિસ પછી પણ ચેક લખનાર ચુકવણી ન કરે, ત્યાં બાઉન્સ થયેલો ચેક ફોજદારી ગુનો છે.
ટૂંકમાં
- ચેક કાયદેસર રીતે વસૂલ કરી શકાય તેવા દેવા કે જવાબદારી માટે અપાયો હોય અને યોગ્ય નોટિસ પછી પણ ચેક લખનાર ચુકવણી ન કરે, ત્યાં બાઉન્સ થયેલો ચેક ફોજદારી ગુનો છે.
- સમયમર્યાદા કડક છે:
- બેંકના રિટર્ન મેમોના 30 દિવસ ની અંદર લેખિત ડિમાન્ડ નોટિસ મોકલો;
- ત્યાર પછી ચેક લખનાર પાસે ચુકવણી કરવા 15 દિવસ હોય છે;
- તે ચુકવણી ન કરે, તો તે 15 દિવસ પૂરા થયા પછી એક મહિના ની અંદર ફરિયાદ દાખલ કરો.
- ફરિયાદ ત્યાં દાખલ થાય છે જ્યાં ચેક મેળવનારની બેંકની શાખા (જે શાખામાં ચેક વસૂલાત માટે રજૂ થયો હતો તે) આવેલી હોય.
- અદાલત ટ્રાયલ દરમિયાન આરોપીને ચેકની રકમના 20% સુધીનું વચગાળાનું વળતર ચૂકવવાનો આદેશ કરી શકે છે (કલમ 143A).
- દોષિત ઠરેલો આરોપી અપીલ કરે, તો તેને દંડ કે વળતરના ઓછામાં ઓછા 20% જમા કરાવવાનું કહી શકાય છે (કલમ 148).
- ગુનાની માંડવાળ (સમાધાન) કોઈ પણ તબક્કે થઈ શકે છે. ફરિયાદ દાખલ થઈ જાય પછી ઘણા કેસોમાં સમાધાન થાય છે.
- આ સાંકળની કોઈ પણ તારીખ ચૂકી જવાથી સામાન્ય રીતે ફોજદારી કેસનો અંત આવે છે. દીવાની વસૂલાતનો દાવો, અથવા ઑર્ડર XXXVII હેઠળનો સમરી સૂટ, એ અલગ રસ્તો છે જે તેની સાથે સાથે ચાલી શકે છે.
તમે સાંભળશો તે શબ્દો
- ચેક લખનાર (drawer) અને ચેક મેળવનાર (payee)
- જે વ્યક્તિએ ચેક પર સહી કરી છે તે, અને જે વ્યક્તિના નામે ચેક લખાયો છે તે.
- રિટર્ન મેમો (Return memo)
- ચેક પરત થવાનું કારણ જણાવતી બેંકની સ્લિપ, જેમ કે "funds insufficient" (અપૂરતું ભંડોળ), "exceeds arrangement" (ગોઠવણ કરતાં વધુ), "account closed" (ખાતું બંધ), "payment stopped by drawer" (ચેક લખનારે ચુકવણી રોકી) અથવા "signature differs" (સહી જુદી પડે છે).
- કાયદા પ્રમાણેની નોટિસ (ડિમાન્ડ નોટિસ)
- ચુકવણીની લેખિત માગણી, જે ચેક મેળવનાર કે તેના એડવોકેટ રિટર્ન મેમોના 30 દિવસની અંદર મોકલે છે.
- દાવાનું કારણ (Cause of action)
- એ તારીખ જ્યારે ગુનો પૂરો થાય છે, એટલે કે ચુકવણી માટેના 15 દિવસ પૂરા થાય ત્યારે.
- કાયદેસર રીતે વસૂલ કરી શકાય તેવું દેવું
- એવું દેવું જેને કાયદો માન્ય રાખે. ભેટ તરીકે, અથવા ગેરકાયદે હેતુ માટે અપાયેલો ચેક આમાં આવતો નથી.
- અનુમાન (Presumption, કલમ 139)
- ચેક અને સહી સ્વીકારાઈ જાય પછી, કાયદો એવું અનુમાન કરે છે કે ચેક દેવા માટે અપાયો હતો. આરોપીએ આ અનુમાનનું ખંડન કરવું જ પડે.
- સમન્સ, પ્લી, સોગંદનામાથી પુરાવો, કલમ 145
- સમરી ટ્રાયલના તબક્કા. ફરિયાદીનો પુરાવો સોગંદનામાથી આપી શકાય છે.
- કમ્પાઉન્ડિંગ, ગુનાની માંડવાળ (Compounding)
- અદાલતે નોંધેલું સમાધાન, જેનાથી કેસનો અંત આવે છે.
- કલમ 141 (કંપનીઓ)
- ચેક લખનાર કંપની હોય ત્યાં, તે સમયે ધંધાનો હવાલો સંભાળતા તેના ડિરેક્ટરો અને અધિકારીઓ સામે કાર્યવાહી ચલાવી શકાય છે.
વિગતવાર
1. સૌથી પહેલાં: માન્યતાની મુદતની અંદર રજૂ કરો.
ચેક તેની માન્યતાની મુદતની અંદર રજૂ કરવો જ પડે. કલમ 138 પ્રમાણે ચેક તેની તારીખથી છ મહિનાની અંદર અથવા તેની માન્યતાની મુદતની અંદર, બેમાંથી જે વહેલું હોય તેમાં, રજૂ થવો જરૂરી છે. માન્યતાની મુદત પોતે બેંકોને અપાયેલા RBI ના નિર્દેશોથી નક્કી થાય છે, તેથી ચેક રજૂ કરતાં પહેલાં હાલની મુદત બેંક પાસેથી જાણી લો. આગળની તારીખનો (post-dated) ચેક તેના પર લખેલી તારીખથી માન્ય ગણાય છે.
2. 30 દિવસની નોટિસ.
નોટિસમાં આટલું હોવું જ જોઈએ:
- ચેકની રકમની ચુકવણીની માગણી;
- નંબર, તારીખ, રકમ અને બેંકથી ચેકની ઓળખ;
- રિટર્ન મેમોનો ઉલ્લેખ;
- બેંક પાસેથી ચેક પરત થયાની જાણ મળ્યાના 30 દિવસની અંદર તે મોકલાયેલી હોવી જોઈએ.
તે સ્પીડ પોસ્ટથી મોકલો, અને શક્ય હોય ત્યાં ઇમેલ કે WhatsApp થી પણ. ટ્રેકિંગ રિપોર્ટ સાચવી રાખો. જે નોટિસ ચેકની રકમને બીજા દાવાઓથી સ્પષ્ટ રીતે અલગ પાડ્યા વગર ચેકની રકમ કરતાં વધુ માગે છે તે બચાવનો સામાન્ય મુદ્દો બને છે, તેથી ઑફિસ ચેકની રકમને અલગ રાખે છે.
3. 15 દિવસ.
ચેક લખનાર પાસે નોટિસ મળ્યાથી ચુકવણી કરવા 15 દિવસ હોય છે. નોટિસ "unclaimed" (લેવા ન આવ્યા) કે "refused" (લેવાની ના પાડી) ના શેરા સાથે પરત આવે, તો તે સાચા સરનામે મોકલાઈ હોય ત્યારે સામાન્ય રીતે બજવણી થઈ ગયેલી માની લેવાય છે.
4. ફરિયાદ.
15 દિવસ પૂરા થયા પછી એક મહિનાની અંદર ફરિયાદ દાખલ કરો. પૂરતું કારણ હોય તો અદાલત વિલંબ માફ કરી શકે છે, પણ તેના ભરોસે ન રહો.
ફરિયાદ માટે જરૂરી છે:
- અસલ ચેક;
- રિટર્ન મેમો;
- નોટિસ;
- પોસ્ટની રસીદો અને ટ્રેકિંગ રિપોર્ટ;
- ફરિયાદીનું સોગંદનામું;
- દેવું બતાવતા દસ્તાવેજો, જેમ કે ઇન્વૉઇસ, લોન કરાર, ખાતાવહી કે સંદેશા.
ફરિયાદી કંપની હોય ત્યારે, ફરિયાદ દાખલ કરનાર વ્યક્તિ માટે બોર્ડનો ઠરાવ અથવા અધિકારપત્ર જરૂરી છે.
5. ટ્રાયલ.
તબક્કા આ પ્રમાણે છે:
- સમન્સ.
- હાજરી અને જામીન.
- આરોપની નોટિસ (પ્લી).
- ફરિયાદીનો પુરાવો, સોગંદનામાથી.
- ઊલટતપાસ.
- આરોપીનું નિવેદન અને બચાવનો પુરાવો.
- દલીલો.
- ચુકાદો.
વધુમાં વધુ સજા બે વર્ષ સુધીની કેદ, અથવા ચેકની રકમના બમણા સુધીનો દંડ, અથવા બંને છે. વ્યવહારમાં અદાલતો વળતર પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરે છે.
6. વચગાળાનું વળતર અને અપીલ વખતની ડિપોઝિટ.
- કલમ 143A હેઠળ, ટ્રાયલ કોર્ટ આરોપીને ચેકની રકમના 20% સુધી વચગાળાના વળતર તરીકે ચૂકવવાનો નિર્દેશ આપી શકે છે.
- કલમ 148 હેઠળ, અપીલ અદાલત ટ્રાયલમાં દોષિત ઠરેલા અપીલકર્તાને દંડ કે વળતરના ઓછામાં ઓછા 20% જમા કરાવવાનો નિર્દેશ આપી શકે છે.
આ જોગવાઈઓ ઘણી વાર પક્ષકારોને સમાધાન તરફ લઈ જાય છે.
7. ચેક આપનાર વ્યક્તિ માટે.
સામાન્ય બચાવ આ છે:
- કાયદેસર રીતે વસૂલ કરી શકાય તેવું કોઈ દેવું નથી;
- ચેક એવી જવાબદારીની સિક્યોરિટી તરીકે અપાયો હતો જે ક્યારેય ઊભી થઈ જ નથી;
- ચુકવણી પહેલેથી થઈ ચૂકી છે;
- નોટિસ ખામીવાળી હતી અથવા ક્યારેય મળી જ નથી;
- ફરિયાદ સમયમર્યાદાની બહાર છે;
- ડિરેક્ટર કંપનીના ધંધાનો હવાલો સંભાળતા ન હતા.
અનુમાનનું ખંડન સંભાવનાઓના પ્રાબલ્ય (preponderance of probabilities) ના ધોરણે, ફરિયાદીના પોતાના દસ્તાવેજો અને ઊલટતપાસમાંથી થઈ શકે છે.
લોકો પૂછે છે તે પ્રશ્નો
ચેક 40 દિવસ પહેલાં બાઉન્સ થયો હતો અને મેં નોટિસ મોકલી નથી. શું મોડું થઈ ગયું છે?
તે રજૂઆત માટે, મોટે ભાગે હા. સામાન્ય રીતે ચેકની માન્યતાની મુદતની અંદર તેને ફરીથી રજૂ કરી શકાય છે, અને નવા રિટર્નથી 30 દિવસની નવી ગણતરી શરૂ થાય છે.
શું હું ચેક બાઉન્સનો કેસ અને વસૂલાતનો દાવો બંને દાખલ કરી શકું?
હા. એક ફોજદારી છે, બીજો દીવાની. બંને એકબીજાથી સ્વતંત્ર રીતે ચાલે છે.
આરોપી બીજા શહેરમાં છે. મારે ફરિયાદ ક્યાં દાખલ કરવી?
સામાન્ય રીતે જ્યાં તમારી બેંકની શાખા, એટલે કે ચેક વસૂલ કરનારી શાખા, આવેલી હોય ત્યાં.
શું સિક્યોરિટી ચેકના આધારે ફરિયાદ થઈ શકે?
ચેક રજૂ કર્યાની તારીખ સુધીમાં જવાબદારી ઊભી થઈ ગઈ હોય ત્યાં, હા. કોઈ જવાબદારી ઊભી ન થઈ હોય ત્યાં, તે બચાવ છે.
અમે સમાધાન કર્યું છે. કેસ કેવી રીતે બંધ થાય છે?
લેખિતમાં નોંધાયેલા સમાધાનના આધારે, અદાલત સમક્ષ ગુનાની માંડવાળ (કમ્પાઉન્ડિંગ) કરીને. ચુકવણીનો પુરાવો ફાઇલમાં સાચવી રાખો.
આ જવાબો શૈક્ષણિક સારાંશ છે; તે કોઈ પણ વ્યક્તિગત બાબત અંગેની કાનૂની સલાહ નથી.
ગંભીર પ્રશ્ન માટે કાગળો પૂરેપૂરા વંચાય તે જરૂરી છે.
રૂબરૂ મુલાકાત (કોન્ફરન્સ) અગાઉથી સમય લઈને G-46, Basement, Greater Kailash III, New Delhi ખાતે થાય છે. પત્રવ્યવહાર પ્રિન્સિપાલ પોતે વાંચે છે.
આ પાનું બાર કાઉન્સિલ ઑફ ઇન્ડિયાના નિયમો (Bar Council of India Rules) હેઠળ મળેલી છૂટ પ્રમાણે, Lokesh Bhardwaj Law Offices ના કામ વિશે સામાન્ય માહિતી આપે છે. તે કાનૂની સલાહ નથી, અને તેનાથી એડવોકેટ અને અસીલનો સંબંધ ઊભો થતો નથી. LBLO કોઈ બાબતમાં ફક્ત લેખિતમાં સંમત થયેલા એન્ગેજમેન્ટના આધારે જ કામ કરે છે.
14/11/2026 ના રોજની સ્થિતિ પ્રમાણેનો કાયદો.
← બધાં કાર્યક્ષેત્રો