చెక్ బౌన్స్ (సెక్షన్ 138, నెగోషియబుల్ ఇన్స్ట్రుమెంట్స్ చట్టం (Negotiable Instruments Act)): పూర్తి కాలక్రమం
చట్టప్రకారం అమలు చేయదగిన రుణం లేదా బాధ్యత కోసం ఇచ్చిన చెక్కు బౌన్స్ అయి, సరైన నోటీసు తర్వాత కూడా చెక్కు ఇచ్చిన వ్యక్తి (డ్రాయర్) చెల్లించకపోతే, అది క్రిమినల్ నేరం.
క్లుప్తంగా
- చట్టప్రకారం అమలు చేయదగిన రుణం లేదా బాధ్యత కోసం ఇచ్చిన చెక్కు బౌన్స్ అయి, సరైన నోటీసు తర్వాత కూడా చెక్కు ఇచ్చిన వ్యక్తి (డ్రాయర్) చెల్లించకపోతే, అది క్రిమినల్ నేరం.
- గడువులు కఠినమైనవి:
- బ్యాంకు రిటర్న్ మెమో వచ్చిన 30 రోజుల్లోగా లిఖితపూర్వక డిమాండ్ నోటీసు పంపండి;
- ఆ తర్వాత చెల్లించడానికి డ్రాయర్కు 15 రోజులు ఉంటాయి;
- వారు చెల్లించకపోతే, ఆ 15 రోజులు ముగిసిన తర్వాత ఒక నెలలోగా ఫిర్యాదు దాఖలు చేయండి.
- చెక్కు అందుకున్న వ్యక్తి (పేయీ) బ్యాంకు శాఖ, అంటే చెక్కును వసూలు కోసం సమర్పించిన శాఖ, ఉన్న చోట ఫిర్యాదు దాఖలు చేస్తారు.
- విచారణ సమయంలో చెక్కు మొత్తంలో 20% వరకు మధ్యంతర పరిహారం చెల్లించాలని కోర్టు నిందితుడిని ఆదేశించవచ్చు (సెక్షన్ 143A).
- శిక్ష పడి అప్పీలు చేసిన నిందితుడిని జరిమానా లేదా పరిహారంలో కనీసం 20% డిపాజిట్ చేయాలని కోరవచ్చు (సెక్షన్ 148).
- ఈ నేరాన్ని ఏ దశలోనైనా కాంపౌండ్ చేయవచ్చు (రాజీ చేసుకోవచ్చు). ఫిర్యాదు దాఖలైన తర్వాత చాలా కేసులు రాజీ అవుతాయి.
- ఈ వరుసలో ఏ తేదీ తప్పినా సాధారణంగా క్రిమినల్ కేసు ముగిసిపోతుంది. సివిల్ వసూలు దావా, లేదా ఆర్డర్ XXXVII కింద సమ్మరీ దావా, వేరే మార్గం; అది క్రిమినల్ కేసుతో పాటే సాగవచ్చు.
మీకు వినిపించే పదాలు
- డ్రాయర్ మరియు పేయీ (Drawer and payee)
- చెక్కుపై సంతకం చేసిన వ్యక్తి, ఎవరి పేరిట చెక్కు రాశారో ఆ వ్యక్తి.
- రిటర్న్ మెమో (Return memo)
- చెక్కు బౌన్స్ కావడానికి కారణం తెలిపే బ్యాంకు స్లిప్; ఉదాహరణకు "నిధులు సరిపోవు" (funds insufficient), "ఏర్పాటును మించింది" (exceeds arrangement), "ఖాతా మూసివేశారు" (account closed), "డ్రాయర్ చెల్లింపును ఆపారు" (payment stopped by drawer) లేదా "సంతకం సరిపోలలేదు" (signature differs).
- చట్టబద్ధ నోటీసు (డిమాండ్ నోటీసు)
- రిటర్న్ మెమో వచ్చిన 30 రోజుల్లోగా పేయీ లేదా వారి న్యాయవాది పంపే లిఖితపూర్వక చెల్లింపు డిమాండ్.
- కాజ్ ఆఫ్ యాక్షన్ (Cause of action)
- నేరం పూర్తయ్యే తేదీ, అంటే చెల్లించడానికి ఇచ్చిన 15 రోజులు ముగిసినప్పుడు.
- చట్టప్రకారం అమలు చేయదగిన రుణం (Legally enforceable debt)
- చట్టం గుర్తించే రుణం. బహుమతిగా లేదా చట్టవిరుద్ధ ప్రయోజనం కోసం ఇచ్చిన చెక్కు దీని కిందికి రాదు.
- చట్టపరమైన ఊహ, ప్రిజంప్షన్ (సెక్షన్ 139)
- చెక్కును, సంతకాన్ని అంగీకరించిన తర్వాత, ఆ చెక్కు రుణం కోసం ఇచ్చినట్లు చట్టం భావిస్తుంది. దీన్ని నిందితుడే తిప్పికొట్టాలి (రిబట్ చేయాలి).
- సమన్ల జారీ, ప్లీ, అఫిడవిట్ ద్వారా సాక్ష్యం, సెక్షన్ 145
- సమ్మరీ ట్రయల్ దశలు. ఫిర్యాదుదారు సాక్ష్యాన్ని అఫిడవిట్ ద్వారా ఇవ్వవచ్చు.
- కాంపౌండింగ్ (Compounding)
- కోర్టు నమోదు చేసే రాజీ; దీనితో కేసు ముగుస్తుంది.
- సెక్షన్ 141 (కంపెనీలు)
- డ్రాయర్ కంపెనీ అయితే, ఆ సమయంలో దాని వ్యాపార నిర్వహణ బాధ్యతలో ఉన్న డైరెక్టర్లను, అధికారులను ప్రాసిక్యూట్ చేయవచ్చు.
వివరంగా
1. అన్నిటికంటే ముందు: చెల్లుబాటు గడువులోగా సమర్పించండి.
చెక్కును దాని చెల్లుబాటు గడువులోగా బ్యాంకులో సమర్పించాలి. సెక్షన్ 138 ప్రకారం చెక్కు తేదీ నుంచి ఆరు నెలల్లోగా లేదా దాని చెల్లుబాటు గడువులోగా, ఏది ముందైతే అప్పటిలోగా, సమర్పించాలి. చెల్లుబాటు గడువును బ్యాంకులకు RBI ఇచ్చే ఆదేశాలు నిర్ణయిస్తాయి; కాబట్టి సమర్పించే ముందు ప్రస్తుత గడువును బ్యాంకులో నిర్ధారించుకోండి. పోస్ట్-డేటెడ్ చెక్కు దానిపై ఉన్న తేదీ నుంచి చెల్లుతుంది.
2. 30 రోజుల నోటీసు.
నోటీసు తప్పనిసరిగా:
- చెక్కు మొత్తాన్ని చెల్లించాలని డిమాండ్ చేయాలి;
- నంబరు, తేదీ, మొత్తం, బ్యాంకు వివరాలతో చెక్కును గుర్తించాలి;
- రిటర్న్ మెమోను ప్రస్తావించాలి;
- చెక్కు బౌన్స్ అయినట్లు బ్యాంకు నుంచి సమాచారం అందిన 30 రోజుల్లోగా పంపినదై ఉండాలి.
దాన్ని స్పీడ్ పోస్ట్ ద్వారా పంపండి; అందుబాటులో ఉన్న చోట ఈమెయిల్ లేదా WhatsApp ద్వారా కూడా పంపండి. ట్రాకింగ్ రిపోర్టులను భద్రపరచండి. చెక్కు మొత్తాన్ని ఇతర క్లెయిమ్ల నుంచి స్పష్టంగా వేరు చేయకుండా, చెక్కు మొత్తం కంటే ఎక్కువ డిమాండ్ చేసే నోటీసు డిఫెన్స్లో తరచుగా లేవనెత్తే అంశం; అందుకే కార్యాలయం చెక్కు మొత్తాన్ని విడిగా చూపుతుంది.
3. ఆ 15 రోజులు.
నోటీసు అందిన నాటి నుంచి చెల్లించడానికి డ్రాయర్కు 15 రోజులు ఉంటాయి. నోటీసు "unclaimed" (తీసుకోలేదు) లేదా "refused" (నిరాకరించారు) అని తిరిగి వస్తే, దాన్ని సరైన చిరునామాకు పంపిన పక్షంలో సర్వీసు జరిగినట్లు సాధారణంగా భావిస్తారు.
4. ఫిర్యాదు.
15 రోజులు ముగిసిన తర్వాత ఒక నెలలోగా ఫిర్యాదు దాఖలు చేయండి. తగిన కారణం ఉంటే కోర్టు ఆలస్యాన్ని మన్నించవచ్చు, కానీ దానిపై ఆధారపడకండి.
ఫిర్యాదుకు కావలసినవి:
- అసలు చెక్కు;
- రిటర్న్ మెమో;
- నోటీసు;
- పోస్టల్ రసీదులు, ట్రాకింగ్ రిపోర్టులు;
- ఫిర్యాదుదారు అఫిడవిట్;
- రుణాన్ని చూపే పత్రాలు; ఉదాహరణకు ఇన్వాయిస్లు, రుణ ఒప్పందం, లెడ్జర్లు లేదా సందేశాలు.
ఫిర్యాదుదారు కంపెనీ అయితే, దాఖలు చేసే వ్యక్తికి బోర్డు తీర్మానం లేదా అధికార పత్రం (ఆథరిటీ లెటర్) అవసరం.
5. విచారణ (ట్రయల్).
దశలు ఇవి:
- సమన్లు.
- హాజరు, బెయిల్.
- నేరారోపణ నోటీసు (ప్లీ).
- ఫిర్యాదుదారు సాక్ష్యం, అఫిడవిట్ ద్వారా.
- క్రాస్ ఎగ్జామినేషన్.
- నిందితుడి వాంగ్మూలం, డిఫెన్స్ సాక్ష్యం.
- వాదనలు.
- తీర్పు.
గరిష్ఠ శిక్ష రెండు సంవత్సరాల వరకు జైలు, లేదా చెక్కు మొత్తానికి రెట్టింపు వరకు జరిమానా, లేదా రెండూ. ఆచరణలో కోర్టులు పరిహారంపై దృష్టి పెడతాయి.
6. మధ్యంతర పరిహారం, అప్పీలులో డిపాజిట్.
- సెక్షన్ 143A కింద, చెక్కు మొత్తంలో 20% వరకు మధ్యంతర పరిహారంగా చెల్లించాలని ట్రయల్ కోర్టు నిందితుడిని ఆదేశించవచ్చు.
- సెక్షన్ 148 కింద, ట్రయల్లో శిక్ష పడిన అప్పీలుదారు జరిమానా లేదా పరిహారంలో కనీసం 20% డిపాజిట్ చేయాలని అప్పీలు కోర్టు ఆదేశించవచ్చు.
ఈ నిబంధనలు తరచుగా పక్షాలను రాజీ వైపు నడిపిస్తాయి.
7. చెక్కు ఇచ్చిన వ్యక్తి కోసం.
సాధారణ డిఫెన్స్లు ఇవి:
- చట్టప్రకారం అమలు చేయదగిన రుణం లేదు;
- ఎన్నడూ ఏర్పడని బాధ్యతకు సెక్యూరిటీగా చెక్కు ఇచ్చారు;
- చెల్లింపు ఇప్పటికే జరిగింది;
- నోటీసు లోపభూయిష్టంగా ఉంది లేదా అసలు అందలేదు;
- ఫిర్యాదు గడువు దాటి దాఖలైంది;
- డైరెక్టర్ కంపెనీ వ్యాపార నిర్వహణ బాధ్యతలో లేరు.
సంభావ్యతల ఆధిక్యం (ప్రిపాండరెన్స్ ఆఫ్ ప్రాబబిలిటీస్) ప్రమాణంపై, ఫిర్యాదుదారు సొంత పత్రాల నుంచి, క్రాస్ ఎగ్జామినేషన్ నుంచి కూడా ఆ ఊహను తిప్పికొట్టవచ్చు.
ప్రజలు అడిగే ప్రశ్నలు
చెక్కు బౌన్స్ అయి 40 రోజులైంది, నేను ఇంకా నోటీసు పంపలేదు. ఆలస్యమైపోయిందా?
ఆ సమర్పణకు సంబంధించినంత వరకు, బహుశా అవును. చెక్కు చెల్లుబాటు గడువులోగా దాన్ని సాధారణంగా మళ్లీ బ్యాంకులో సమర్పించవచ్చు; మళ్లీ బౌన్స్ అయితే కొత్తగా 30 రోజుల గడువు మొదలవుతుంది.
చెక్ బౌన్స్ కేసు, వసూలు దావా రెండూ వేయవచ్చా?
వేయవచ్చు. ఒకటి క్రిమినల్, మరొకటి సివిల్. అవి ఒకదానితో ఒకటి సంబంధం లేకుండా సాగుతాయి.
నిందితుడు వేరే నగరంలో ఉన్నారు. నేను ఎక్కడ దాఖలు చేయాలి?
సాధారణంగా మీ బ్యాంకు శాఖ, అంటే చెక్కును వసూలు చేసే శాఖ (కలెక్టింగ్ బ్రాంచ్), ఉన్న చోట.
సెక్యూరిటీ చెక్కు ఆధారంగా ఫిర్యాదు చేయవచ్చా?
చెక్కును సమర్పించిన తేదీ నాటికి బాధ్యత ఏర్పడి ఉంటే, చేయవచ్చు. ఏ బాధ్యతా ఏర్పడని చోట, అది ఒక డిఫెన్స్ అవుతుంది.
మేము రాజీ పడ్డాం. కేసును ఎలా ముగిస్తారు?
లిఖితపూర్వకంగా నమోదు చేసిన రాజీ ఆధారంగా, కోర్టు ముందు కాంపౌండింగ్ ద్వారా. చెల్లింపు రుజువును ఫైల్లో భద్రపరచండి.
ఈ సమాధానాలు అవగాహన కోసం ఇచ్చిన సారాంశాలు; ఏ వ్యక్తిగత వ్యవహారంపైనా ఇవి న్యాయ సలహా కావు.
ముఖ్యమైన ప్రశ్నకు శ్రద్ధగా చదివిన బ్రీఫ్ తగినది.
సమావేశాలు ముందస్తు అపాయింట్మెంట్తో G-46, Basement, Greater Kailash III, New Delhi లో జరుగుతాయి. ఉత్తరప్రత్యుత్తరాలను ప్రిన్సిపల్ స్వయంగా చదువుతారు.
ఈ పేజీ బార్ కౌన్సిల్ ఆఫ్ ఇండియా నియమాలు (Bar Council of India Rules) అనుమతించిన మేరకు Lokesh Bhardwaj Law Offices పని గురించి సాధారణ సమాచారం ఇస్తుంది. ఇది న్యాయ సలహా కాదు, దీనివల్ల న్యాయవాది-క్లయింట్ సంబంధం ఏర్పడదు. లిఖితపూర్వకంగా అంగీకరించిన ఎంగేజ్మెంట్ ఆధారంగా మాత్రమే LBLO ఒక వ్యవహారంలో పని చేస్తుంది.
14/11/2026 నాటి చట్టం ప్రకారం.
← అన్ని ప్రాక్టీస్ విభాగాలు