Lokesh Bhardwaj Law Offices ← அனைத்துப் பணித் துறைகள்

இந்தப் பக்கம் ஆங்கிலத்தில் எழுதப்பட்ட பக்கத்தின் மொழிபெயர்ப்பு. இரண்டுக்கும் இடையே வேறுபாடு இருந்தால், ஆங்கில உரையே மேலோங்கும். ஆங்கிலப் பக்கத்தைப் படியுங்கள்

Lokesh Bhardwaj Law Offices · வழக்கறிஞர்கள் மற்றும் சட்ட ஆலோசகர்கள், புது தில்லி · lokeshbhardwajlawoffices.com
பணித் துறை

விவாகரத்தும் நீதிமுறைப் பிரிவும்: பரஸ்பர சம்மதம், எதிர்க்கப்படும் வழக்கின் காரணங்கள், வழக்கு மாற்றம், வெளிநாட்டுத் தீர்ப்பாணைகள்

இந்தியாவில் ஒரு திருமணம், அந்தத் திருமணத்துக்குப் பொருந்தும் சட்டத்தின் கீழ், நீதிமன்றத் தீர்ப்பாணையால் மட்டுமே முடிகிறது; தொடக்கத்தில் தேர்ந்தெடுக்கும் வழியே வழக்கு எவ்வளவு காலம் நீடிக்கும் என்பதைத் தீர்மானிக்கிறது.

சுருக்கமாக

நீங்கள் கேட்கப்போகும் சொற்கள்

நீதிமுறைப் பிரிவு (Judicial separation)
திருமணம் தொடரும்போதே, சேர்ந்து வாழும் கடமையிலிருந்து கணவன் மனைவியை விடுவிக்கும் தீர்ப்பாணை; இருவரில் எவருடைய மனுவின் பேரிலும் இதை ரத்து செய்யலாம் (பிரிவு 10(2) HMA).
திருமணச் செல்லாமைத் தீர்ப்பாணை (Decree of nullity)
ஒரு திருமணம் தொடக்கத்திலிருந்தே செல்லாதது என்ற அறிவிப்பு (பிரிவு 11 HMA), அல்லது செல்லாததாக்கத்தக்க திருமணத்தை ரத்து செய்தல் (பிரிவு 12); செல்லுபடியான திருமணத்தை முடிக்கும் விவாகரத்திலிருந்து இது வேறுபட்டது.
முதல் மற்றும் இரண்டாம் மனு (First and second motion)
பரஸ்பர சம்மத மனுவின் இரண்டு விசாரணைகள்: கூட்டு மனு சமர்ப்பிக்கப்பட்டு வாக்குமூலங்கள் பதிவு செய்யப்படுகின்றன; காத்திருப்புக் காலத்துக்குப் பிறகு, தீர்ப்பாணைக்கு முன் இருவரும் தங்கள் சம்மதத்தை உறுதிப்படுத்துகின்றனர்.
மனம் தணியும் காலம் (Cooling-off period)
பரஸ்பர சம்மத மனுவைத் தாக்கல் செய்வதற்கும் இரண்டாம் மனுவுக்கும் இடையிலான குறைந்தது ஆறு மாத இடைவெளி (பிரிவு 13B(2) HMA).
கொடுமை (Cruelty)
எதிர்மனுதாரருடன் மனுதாரர் வாழ்வார் என்று நியாயமாக எதிர்பார்க்க முடியாத அளவிலான நடத்தை; அது உடல்ரீதியானதாகவோ மனரீதியானதாகவோ இருக்கலாம்; முழுத் திருமண வாழ்க்கையின் அடிப்படையில் மதிப்பிடப்படுகிறது.
கைவிடுதல் (Desertion)
நியாயமான காரணமின்றி, சம்மதமின்றி, மனுவுக்கு முன் தொடர்ச்சியாகக் குறைந்தது இரண்டு ஆண்டுகள் மனுதாரரை விட்டு விலகியிருத்தல்; வேண்டுமென்றே புறக்கணிப்பதும் இதில் அடங்கும் (பிரிவு 13(1) HMA-இன் விளக்கம்).
எதிர்க்கோரிக்கை (Counter-claim)
மனுதாரரின் தகாத உறவு, கொடுமை அல்லது கைவிடுதல் அடிப்படையில், அதே வழக்கில் எதிர்மனுதாரர் கோரக்கூடிய நிவாரணம் (பிரிவு 23A HMA).
மாற்றல் மனு (Transfer petition)
ஒரு வழக்கை ஒரு நீதிமன்றத்திலிருந்து இன்னொன்றுக்கு மாற்றுவதற்கான விண்ணப்பம்: மாநிலங்களுக்கு இடையே உச்ச நீதிமன்றத்திடம் (பிரிவு 25 CPC), அல்லது ஒரு மாநிலத்துக்குள் உயர் நீதிமன்றம் அல்லது மாவட்ட நீதிமன்றத்திடம் (பிரிவு 24 CPC).
சீர்செய்ய முடியாத திருமண முறிவு (Irretrievable breakdown)
சரிசெய்ய முடியாத அளவுக்குத் தோல்வியடைந்த திருமணம்; இந்த அடிப்படையில், சரத்து 142-இன் கீழ், உச்ச நீதிமன்றம் மட்டுமே திருமணத்தைக் கலைக்கலாம்.
வெளிநாட்டுத் தீர்ப்பாணை (Foreign decree)
இந்தியாவுக்கு வெளியே உள்ள நீதிமன்றம் வழங்கிய விவாகரத்து; CPC பிரிவு 13-இல் உள்ள விதிவிலக்குகளில் எதுவும் பொருந்தாவிட்டால் மட்டுமே அது இந்தியாவில் இறுதியானது.

விரிவாக

விவாகரத்தும் நீதிமுறைப் பிரிவும்

இந்து, பௌத்த, சமண அல்லது சீக்கியத் திருமணம், இந்து திருமணச் சட்டம், 1955 (HMA) மூலம் ஆளப்படுகிறது. பெரும்பாலான கலப்பு மதத் திருமணங்கள் உட்பட, சிறப்புத் திருமணச் சட்டம், 1954 (SMA)-இன் கீழ் பதிவு செய்யப்பட்ட அல்லது நடத்தப்பட்ட திருமணம், கணவன் மனைவியின் மதம் எதுவாக இருந்தாலும், அந்தச் சட்டத்தால் ஆளப்படுகிறது. கிறிஸ்தவர்கள், பார்சிகள், முஸ்லிம்கள் ஆகியோருக்குத் தனிச் சட்டங்கள் உள்ளன; அவை கீழே விளக்கப்பட்டுள்ளன.

HMA நான்கு வகையான திருமண நிவாரணங்களை வழங்குகிறது: தாம்பத்திய உரிமைகளை மீட்டளித்தல் (பிரிவு 9), நீதிமுறைப் பிரிவு (பிரிவு 10), செல்லாத அல்லது செல்லாததாக்கத்தக்க திருமணத்துக்கான செல்லாமைத் தீர்ப்பாணை (பிரிவுகள் 11 மற்றும் 12), விவாகரத்து (பிரிவுகள் 13 மற்றும் 13B). விவாகரத்து கோரக்கூடிய எந்தக் காரணத்தின் மீதும் நீதிமுறைப் பிரிவுக்கான மனுவைக் கொண்டுவரலாம். குறிப்பிட்ட சில காரணங்களின் மீது விவாகரத்து கோரப்படும்போது, அதற்குப் பதிலாக நீதிமன்றம் நீதிமுறைப் பிரிவை வழங்கலாம் (பிரிவு 13A).

நீதிமன்றமும் நடைமுறையும்

திருமணம் நடைபெற்ற, எதிர்மனுதாரர் வசிக்கும், தரப்பினர் கடைசியாகச் சேர்ந்து வசித்த, அல்லது மனைவி மனுதாரராக இருந்தால் மனு தாக்கல் செய்யும் நாளில் அவர் வசிக்கும் இடம் எந்த மாவட்ட நீதிமன்றத்தின் எல்லைக்குள் உள்ளதோ, அந்த நீதிமன்றத்துக்கே ஒவ்வொரு மனுவும் செல்கிறது (பிரிவு 19 HMA). டெல்லியின் ஒவ்வொரு மாவட்டத்திலும் உள்ளதுபோல், குடும்ப நீதிமன்றம் அமைக்கப்பட்டுள்ள இடத்தில் அதுவே இந்த வழக்குகளை விசாரிக்கிறது (பிரிவு 7, குடும்ப நீதிமன்றங்கள் சட்டம், 1984). தரப்பினர் சமரசத்தை எட்ட உதவக் குடும்ப நீதிமன்றம் முதலில் முயல வேண்டும் (அந்தச் சட்டத்தின் பிரிவு 9); வழக்கின் தன்மை அனுமதிக்கும் இடத்தில் மீண்டும் இணைய வைக்க முயற்சிக்கும் கடமையை HMA-வும் நீதிமன்றத்தின் மீது சுமத்துகிறது (பிரிவு 23(2)).

மனு உண்மைகளைத் தெளிவாகக் குறிப்பிட்டு, கூட்டுச் சதி (collusion) எதுவும் இல்லை என்று அறிவிக்க வேண்டும் (பிரிவு 20 HMA). நடவடிக்கைகள் மூடிய அறையில் (in camera) நடைபெறுகின்றன (பிரிவு 22); எதிர்மனுதாரருக்கு அறிவிப்பு சார்வு செய்யப்பட்ட நாளிலிருந்து ஆறு மாதங்களுக்குள் விசாரணையை முடிக்க முயலுமாறு சட்டம் நீதிமன்றங்களைக் கேட்கிறது (பிரிவு 21B(2)); நடைமுறையில் எதிர்க்கப்படும் வழக்குகள் இதைவிட மிக அதிக காலம் எடுக்கின்றன.

மேல்முறையீடுகள்

குடும்ப நீதிமன்றத்தின் தீர்ப்பாணைக்கு எதிராக உயர் நீதிமன்றத்தில் மேல்முறையீடு செய்யலாம் (பிரிவு 19, குடும்ப நீதிமன்றங்கள் சட்டம்). HMA மேல்முறையீட்டுக்கு 90 நாட்களை அனுமதிக்கிறது (பிரிவு 28(4)); ஆனால் குடும்ப நீதிமன்றங்கள் சட்டம் 30 நாட்களை அனுமதிக்கிறது (பிரிவு 19(3)); குடும்ப நீதிமன்றங்கள் சட்டம் பிற சட்டங்களை மேலோங்குகிறது. குடும்ப நீதிமன்றத் தீர்ப்புக்கு எதிரான மேல்முறையீட்டுக்கான காலம் 30 நாட்கள், போதுமான காரணம் இருந்தால் தாமதம் மன்னிக்கப்படலாம் என்று டெல்லி உயர் நீதிமன்றத்தின் இரு நீதிபதிகள் அமர்வு (Division Bench) தீர்ப்பளித்துள்ளது (Pallavi Mohan v. Raghu Menon, MAT.APP.(F.C.) 199/2019, 12/09/2023 அன்று தீர்ப்பளிக்கப்பட்டது). 30 நாட்களுக்குள் தாக்கல் செய்வதே மிகப் பாதுகாப்பானது. மேல்முறையீடு செய்ய வழியில்லாதபோது, மேல்முறையீட்டுக் காலம் கழிந்தபோது, அல்லது மேல்முறையீடு தள்ளுபடி செய்யப்பட்டபோது, இருவரில் எவரும் மறுமணம் செய்யலாம் (பிரிவு 15 HMA).

மூன்று உண்மைகளின் மீது இருவரும் சேர்ந்து கூட்டு மனு சமர்ப்பிக்க HMA பிரிவு 13B அனுமதிக்கிறது: அவர்கள் ஓராண்டு அல்லது அதற்கு மேல் தனித்தனியாக வாழ்ந்து வருகின்றனர், அவர்களால் சேர்ந்து வாழ முடியவில்லை, திருமணம் கலைக்கப்பட வேண்டும் என்று அவர்கள் ஒப்புக்கொண்டுள்ளனர். "தனித்தனியாக வாழ்தல்" என்பது கணவன் மனைவியாக வாழாமல் இருப்பது; அது வசிக்கும் இடத்தைக் குறிப்பதல்ல; ஆகவே சூழ்நிலைகளின் கட்டாயத்தால் ஒரே கூரையின் கீழ் தங்கும் கணவன் மனைவியும் தனித்தனியாக வாழ்ந்துவருவதாகக் கருதப்படலாம் (Sureshta Devi v. Om Prakash, (1991) 2 SCC 25).

  1. சமரச நிபந்தனைகளுடன் கூட்டு மனு தாக்கல் செய்யப்படுகிறது; முதல் மனுவின்போது இருவரின் வாக்குமூலங்களும் பதிவு செய்யப்படுகின்றன.
  2. பின்னர், சமர்ப்பித்த நாளிலிருந்து குறைந்தது ஆறு மாதக் காலம் கழிகிறது.
  3. இரண்டாம் மனுவை இருவரும் சேர்ந்து, மனு சமர்ப்பிக்கப்பட்ட ஆறு மாதங்களுக்கு முன்னதாக அல்லாமலும், பதினெட்டு மாதங்களுக்குப் பிந்தாமலும் முன்வைக்க வேண்டும் (பிரிவு 13B(2)).
  4. திருமணம் நடைபெற்றது, கூற்றுகள் உண்மை, சம்மதம் வற்புறுத்தல், மோசடி அல்லது தகாத செல்வாக்கால் பெறப்படவில்லை (பிரிவு 23(1)(bb)) என்று நீதிமன்றம் திருப்தியடைந்தால், அது தீர்ப்பாணை வழங்குகிறது.

தீர்ப்பாணை வரை சம்மதம் நீடிக்க வேண்டும்

தீர்ப்பாணைக்கு முன் எந்த நேரத்திலும் இருவரில் எவரும் சம்மதத்தைத் திரும்பப் பெறலாம். தீர்ப்பாணை வழங்கப்படும் வரை சம்மதம் தொடர வேண்டும் (Sureshta Devi v. Om Prakash, (1991) 2 SCC 25). இதனால்தான் சமரசத் தொகைகள் வழக்கமாக முதல் மனுவின்போதும் இரண்டாம் மனுவின்போதும் பகுதி பகுதியாகச் செலுத்தப்படுகின்றன. மத்தியஸ்தத்தில் பதிவு செய்யப்பட்ட சமரசம், இரண்டாம் மனுவின்போது சம்மதம் அளிக்குமாறு தானாகவே ஒருவரைக் கட்டாயப்படுத்தாது; சம்மதம் திரும்பப் பெறப்பட்டால், எதிர்க்கப்படும் மனுவே தீர்வு.

ஆறு மாதங்களையும் ஓராண்டையும் தள்ளுபடி செய்தல்

Amardeep Singh v. Harveen Kaur, (2017) 8 SCC 746 வழக்கில், பிரிவு 13B(2)-இல் உள்ள ஆறு மாதக் காலம் கட்டாயமானது அல்ல, வழிகாட்டும் தன்மையுடையது என்று உச்ச நீதிமன்றம் தீர்ப்பளித்தது. பின்வரும் நிலையில் நீதிமன்றம் அதைத் தள்ளுபடி செய்யலாம்:

தள்ளுபடிக்கான விண்ணப்பத்தை முதல் மனுவுக்கு ஒரு வாரத்துக்குப் பிறகு தாக்கல் செய்யலாம். ஒருவர் நேரில் வர முடியாத இடத்தில், காணொலியைப் பயன்படுத்தவும், நெருங்கிய உறவினர்கள் மூலம் உண்மையான பிரதிநிதித்துவத்தை அனுமதிக்கவும் நீதிமன்றங்களுக்கு உச்ச நீதிமன்றம் அனுமதி அளித்தது.

17/12/2025 அன்று, பிரிவு 13B(1)-இல் உள்ள ஓராண்டுப் பிரிவுக் காலத்தையும், பிரிவு 14(1)-இன் நிபந்தனைக் கூற்றைப் (proviso) பயன்படுத்தி, விதிவிலக்கான கடுந்துயரம் அல்லது விதிவிலக்கான சீர்கேடு உள்ள வழக்குகளில் தள்ளுபடி செய்யலாம், வெறுமனே கேட்டதற்காக அல்ல என்று டெல்லி உயர் நீதிமன்றத்தின் முழு அமர்வு (Full Bench) தீர்ப்பளித்தது (Shiksha Kumari v. Santosh Kumar, 2025:DHC:11467-FB).

எதிர்க்கப்படும் விவாகரத்துக்கான காரணங்கள்

ஒருவர் ஒப்புக்கொள்ளாத இடத்தில், மற்றவர் ஒரு காரணத்தை நிரூபிக்க வேண்டும். HMA பிரிவு 13(1)-இன் கீழ், மற்றவர் பின்வருவனவற்றில் ஒன்றைச் செய்துள்ளார் என்ற காரணத்தின் மீது இருவரில் எவரும் விவாகரத்து கோரலாம்:

பிரிவு 13(1A)-இன் கீழ், நீதிமுறைப் பிரிவுத் தீர்ப்பாணைக்குப் பிறகு ஓராண்டு அல்லது அதற்கு மேல் சேர்ந்து வாழ்தல் மீண்டும் தொடங்காதபோது, அல்லது தாம்பத்திய உரிமைகளை மீட்டளிக்கும் தீர்ப்பாணைக்குப் பிறகு ஓராண்டு அல்லது அதற்கு மேல் மீண்டும் இணையாதபோது, இருவரில் எவரும் விவாகரத்து கோரலாம். மனைவிக்கு மேலும் நான்கு காரணங்கள் உள்ளன (பிரிவு 13(2)); அவற்றில், அவருக்குச் சாதகமான ஜீவனாம்ச உத்தரவைத் தொடர்ந்து ஓராண்டு சேர்ந்து வாழாமை, அவருக்குப் பதினைந்து வயதாவதற்கு முன் நடந்த திருமணத்தை அவர் பதினெட்டு வயதை அடைவதற்கு முன் நிராகரித்தல் ஆகியவை அடங்கும். முன்பு இருந்த தொழுநோய் என்ற காரணம், தனிநபர் சட்டங்கள் (திருத்தச்) சட்டம், 2019 (Personal Laws (Amendment) Act, 2019) மூலம் நீக்கப்பட்டது.

கொடுமை எப்படி நிரூபிக்கப்படுகிறது

பெரும்பாலான எதிர்க்கப்படும் மனுக்கள் கொடுமையை அடிப்படையாகக் கொண்டவை. அது உடல்ரீதியானதாக இருக்க வேண்டியதில்லை. 1976 திருத்தத்துக்குப் பிறகு, அந்த நடத்தை தீங்கு நேரும் என்ற நியாயமான அச்சத்தை உண்டாக்கியது என்று மனுதாரர் காட்ட வேண்டியதில்லை (V. Bhagat v. D. Bhagat, (1994) 1 SCC 337). Samar Ghosh v. Jaya Ghosh, (2007) 4 SCC 511 வழக்கில், உச்ச நீதிமன்றம் மனக் கொடுமைக்கான எடுத்துக்காட்டுகளை வகுத்தது; அதே நேரத்தில் அந்தப் பட்டியல் முழுமையானது அல்ல என்றும், ஒவ்வொரு வழக்கும் முழுத் திருமண வாழ்க்கையையும் பொறுத்தது என்றும் வலியுறுத்தியது. பொதுவான குற்றச்சாட்டுகளைவிட, இயன்ற இடங்களில் குறுஞ்செய்திகள், மின்னஞ்சல்கள், மருத்துவப் பதிவுகள், காவல்துறைப் புகார்கள், சாட்சிகள் ஆகியவற்றின் ஆதரவுடன் கூடிய, தேதியிட்ட குறிப்பிட்ட நிகழ்வுகளையே நீதிமன்றங்கள் எதிர்பார்க்கின்றன.

நிவாரணத்துக்கான தடைகள்

ஒரு காரணம் நிரூபிக்கப்பட்ட இடத்திலும், மனுதாரர் தன் சொந்தத் தவறிலிருந்து ஆதாயம் பெற முயன்றால், கொடுமையை மன்னித்திருந்தால் அல்லது தகாத உறவுக்கு உடந்தையாக இருந்திருந்தால், கூட்டுச் சதியுடன் செயல்பட்டால், அல்லது நியாயமற்ற தாமதம் செய்திருந்தால், நீதிமன்றம் நிவாரணத்தை மறுக்கும் (பிரிவு 23(1)). எதிர்மனுதாரர் மனுவை எதிர்க்கவும், மனுதாரரின் தகாத உறவு, கொடுமை அல்லது கைவிடுதல் அடிப்படையில் எதிர்க்கோரிக்கை வைக்கவும் செய்யலாம் (பிரிவு 23A).

திருமண விவகாரங்களில் மாற்றல் மனுக்கள்

மற்றவர் வேறு இடத்தில் வசிக்கும்போது, திருமண வழக்குகள் பெரும்பாலும் ஒருவரின் நகரத்தில் தாக்கல் செய்யப்படுகின்றன. இரண்டு மாற்றல் வழிகள் உள்ளன:

தூரம், ஒவ்வொருவரின் பொருளாதார வசதி, இளம் குழந்தைகளின் பராமரிப்பு, பாதுகாப்புக்கு ஏதேனும் அச்சுறுத்தல், ஒவ்வோர் இடத்திலும் நிலுவையில் உள்ள வழக்குகளின் எண்ணிக்கை ஆகியவற்றை உச்ச நீதிமன்றம் பரிசீலிக்கிறது. மனைவிக்கு இளம் குழந்தை இருக்கும்போது அல்லது சுயமான வருமானம் இல்லாதபோது நீதிமன்றங்கள் பொதுவாகப் பரிவுடன் அணுகுகின்றன; ஆனால் ஒவ்வொரு மனுவும் அதன் உண்மைகளைப் பொறுத்தது.

காணொலி மூலம் ஆஜராவது குறித்து, மாற்றல் மனுவில் காணொலிக்கு உத்தரவிட முடியாது என்று Santhini v. Vijaya Venketesh, (2018) 1 SCC 1 வழக்கில் உச்ச நீதிமன்றம் தீர்ப்பளித்தது. சமரச முயற்சிகள் தோல்வியடைந்த பிறகு, கூட்டு விண்ணப்பத்தின் பேரில் குடும்ப நீதிமன்றம் அதை அனுமதிக்கலாம், அல்லது நீதியின் நோக்கத்துக்கு உதவும் என்றால் அதுவே உத்தரவிடலாம். அந்தத் தீர்ப்பு, Krishna Veni Nagam v. Harish Nagam, (2017) 4 SCC 150 வழக்கில் முன்பு கூறப்பட்ட பரிந்துரையை மாற்றியமைத்தது.

பிற தனிநபர் சட்டங்கள் மற்றும் சிறப்புத் திருமணச் சட்டத்தின் கீழ் விவாகரத்து

சிறப்புத் திருமணச் சட்டம், 1954

பிரிவு 27, HMA-வை ஒத்த காரணங்களைப் பட்டியலிடுகிறது: தகாத உறவு, இரண்டு ஆண்டுகள் கைவிடுதல், ஏழு ஆண்டுகள் அல்லது அதற்கு மேலான சிறைத் தண்டனை, கொடுமை, மனநலக் கோளாறு, பால்வினை நோய், ஏழு ஆண்டுகள் தகவல் இல்லாதிருத்தல் உட்பட; பிரிவு 27(1A) மனைவிக்கான காரணங்களைச் சேர்க்கிறது. பிரிவு 28-இன் கீழான பரஸ்பர சம்மதத்துக்கு ஓராண்டு தனித்தனியாக வாழ்ந்திருக்க வேண்டும்; இரண்டாம் மனுவுக்கு அதே ஆறு முதல் பதினெட்டு மாத இடைவெளி பொருந்தும். திருமணச் சான்றிதழ், திருமணச் சான்றிதழ்ப் பதிவேட்டில் (Marriage Certificate Book) பதியப்பட்ட நாளிலிருந்து ஓராண்டுக்குள் விவாகரத்து மனு தாக்கல் செய்வதைப் பிரிவு 29 தடுக்கிறது; இது அனுமதிக்கு உட்பட்டது. பிரிவு 31 நீதிமன்றத்தைத் தீர்மானிக்கிறது; மனைவி மனுதாரராக இருக்கும்போது அவர் வசிக்கும் இடமும் இதில் அடங்கும்; பிரிவு 39-இன் கீழ் 90 நாட்களுக்குள் மேல்முறையீடு செய்யலாம், ஆனால் மேலே குறிப்பிட்டபடி குடும்ப நீதிமன்றத்திலிருந்தான மேல்முறையீடுகளுக்கான 30 நாள் காலத்துக்கு இது உட்பட்டது.

கிறிஸ்தவர்கள்: விவாகரத்துச் சட்டம், 1869

2001 திருத்தங்களுக்குப் பிறகு, தகாத உறவு, மதமாற்றம், இரண்டு ஆண்டுகள் கைவிடுதல், தீங்கு நேரும் என்ற நியாயமான அச்சத்தை உண்டாக்கும் கொடுமை, தாம்பத்திய உரிமைகளை மீட்டளிக்கும் தீர்ப்பாணையை இரண்டு ஆண்டுகள் பின்பற்றாமை உள்ளிட்ட காரணங்களின் மீது இருவரில் எவரும் விவாகரத்து கோரலாம் (பிரிவு 10). பிரிவு 10A-இன் கீழான பரஸ்பர சம்மதத்துக்கு இரண்டு ஆண்டுகள் தனித்தனியாக வாழ்ந்திருக்க வேண்டும்; இரண்டாம் மனு தாக்கல் செய்த ஆறு முதல் பதினெட்டு மாதங்களுக்குள் வர வேண்டும். மாவட்ட நீதிமன்றத்தின் தீர்ப்பாணைக்கு இனி உயர் நீதிமன்றத்தின் உறுதிப்படுத்தல் தேவையில்லை.

பார்சிகள்: பார்சி திருமண மற்றும் விவாகரத்துச் சட்டம், 1936

வழக்குகளைப் பார்சி திருமண நீதிமன்றங்கள் விசாரிக்கின்றன; அங்கு நீதிபதிக்கு, உண்மை சார்ந்த கேள்விகளைத் தீர்மானிக்கும் ஐந்து பிரதிநிதிகள் (delegates) உதவுகின்றனர். பிரிவு 32 காரணங்களை வகுக்கிறது, அவற்றில் பலவற்றுக்குத் தனிக் காலவரம்புகள் உள்ளன; திருமணமாகி ஓராண்டு கழிந்திருக்கும் நிபந்தனையுடன், ஓராண்டு தனித்தனியாக வாழ்ந்த பிறகு பரஸ்பர சம்மத விவாகரத்தைப் பிரிவு 32B அனுமதிக்கிறது.

முஸ்லிம்கள்

முஸ்லிம் திருமணக் கலைப்புச் சட்டம், 1939 (Dissolution of Muslim Marriages Act, 1939) பிரிவு 2-இன் கீழ், ஒரு முஸ்லிம் மனைவி நீதிமன்றத்தில் திருமணக் கலைப்பைக் கோரலாம்; கணவர் இருக்கும் இடம் நான்கு ஆண்டுகள் தெரியாமல் இருத்தல், இரண்டு ஆண்டுகள் அவருக்கு ஜீவனாம்சம் வழங்கத் தவறுதல், ஏழு ஆண்டுச் சிறைத் தண்டனை, மூன்று ஆண்டுகள் திருமணக் கடமைகளை நிறைவேற்றத் தவறுதல், ஆண்மையின்மை, இரண்டு ஆண்டுகள் மனநலம் குன்றியிருத்தல், கொடுமை ஆகியவை காரணங்களில் அடங்கும். உடனடி முத்தலாக் Shayara Bano v. Union of India, (2017) 9 SCC 1 வழக்கில் செல்லாததாக்கப்பட்டது; முஸ்லிம் பெண்கள் (திருமண உரிமைகள் பாதுகாப்பு) சட்டம், 2019 (Muslim Women (Protection of Rights on Marriage) Act, 2019) அதைச் செல்லாததாக்குகிறது (பிரிவு 3); மூன்று ஆண்டுகள் வரையிலான சிறைத் தண்டனையும் அபராதமும் விதிக்கத்தக்க குற்றமாக்குகிறது (பிரிவு 4). அந்தப் பெண் மாஜிஸ்திரேட்டிடம் வாழ்வாதாரப் படியையும் சிறு குழந்தைகளின் பொறுப்புரிமையையும் கோரலாம் (பிரிவுகள் 5 மற்றும் 6).

வெளிநாட்டு விவாகரத்துகள்

வெளிநாட்டில் வழங்கப்பட்ட விவாகரத்து இந்தியாவில் தானாகச் செல்லுபடியாவதில்லை. CPC பிரிவு 13, வெளிநாட்டுத் தீர்ப்பை இறுதியானதாக்குகிறது; ஆனால் அது தகுதிவாய்ந்த அதிகார வரம்புள்ள நீதிமன்றத்தால் வழங்கப்படாதபோது, தகுதிகளின் (merits) அடிப்படையில் வழங்கப்படாதபோது, பொருந்தும் இடத்தில் இந்தியச் சட்டத்தை அங்கீகரிக்க மறுத்தபோது, இயற்கை நீதியை மீறியோ மோசடியாலோ பெறப்பட்டபோது, அல்லது இந்தியச் சட்டத்தை மீறுவதை அடிப்படையாகக் கொண்ட கோரிக்கையை ஏற்கும்போது இது பொருந்தாது.

Y. Narasimha Rao v. Y. Venkata Lakshmi, (1991) 3 SCC 451 வழக்கில், ஒரு திருமணத் தீர்ப்பாணைக்கு, வெளிநாட்டு நீதிமன்றத்தின் அதிகார வரம்பும் விவாகரத்துக்கான காரணமும், தரப்பினர் எந்தச் சட்டத்தின் கீழ் திருமணம் செய்தார்களோ அந்தச் சட்டம் அங்கீகரிப்பவையாக இருக்க வேண்டும் என்று உச்ச நீதிமன்றம் தீர்ப்பளித்தது. மூன்று விதிவிலக்குகள் பொருந்தும்: எதிர்மனுதாரர் அந்த நாட்டில் நிலையான வாழிடம் (domicile) கொண்டிருந்து அல்லது வழக்கமாகவும் நிரந்தரமாகவும் வசித்து, தரப்பினரின் திருமணச் சட்டத்தின் கீழ் கிடைக்கும் ஒரு காரணத்தின் மீது நிவாரணம் வழங்கப்பட்டபோது; எதிர்மனுதாரர் தன்னிச்சையாகவும் முழுமையாகவும் அந்த அதிகார வரம்புக்கு உட்பட்டு, அத்தகைய காரணத்தின் மீது கோரிக்கையை எதிர்த்து வாதிட்டபோது; எதிர்மனுதாரர் விவாகரத்து வழங்கச் சம்மதித்தபோது.

நடைமுறையில், வெளிநாட்டில் சம்மதத்தின் பேரில் பெற்ற விவாகரத்து, அல்லது HMA-வும் அங்கீகரிக்கும் ஒரு காரணத்தின் மீது இருவரும் முழுமையாக எதிர்த்து வாதிட்ட விவாகரத்து, வழக்கமாகப் பாதுகாப்பானது. சீர்செய்ய முடியாத முறிவு மட்டும் போன்ற, HMA அறியாத ஒரு காரணத்தின் மீது, மற்றவர் இல்லாத நிலையில் பெறப்பட்ட தீர்ப்பாணை ஆபத்தில் உள்ளது. தீர்ப்பாணை அங்கீகரிக்கப்படாவிட்டால், இந்தியாவில் திருமணம் தொடர்கிறது; இரண்டாவது திருமணம், பாரதிய நியாய சன்ஹிதா, 2023 (Bharatiya Nyaya Sanhita, 2023) பிரிவு 82-இன் (முன்பு IPC பிரிவு 494) கீழ் இருதார மணத்துக்கான வழக்குத் தொடரலுக்கு உள்ளாக்கலாம். ஐயம் உள்ள இடத்தில், குடும்ப நீதிமன்றத்திடம் திருமண நிலை குறித்த அறிவிப்பைக் கோரலாம் (பிரிவு 7(1)-இன் விளக்கம் (b), குடும்ப நீதிமன்றங்கள் சட்டம்), அல்லது கணவன் மனைவி இந்தியாவில் புதிதாகப் பரஸ்பர சம்மத மனு தாக்கல் செய்யலாம்.

மக்கள் கேட்கும் கேள்விகள்

இந்தியாவில் பரஸ்பர சம்மத விவாகரத்துக்கு எவ்வளவு காலம் ஆகும்?

மனு தாக்கல் செய்வதற்கு முன் ஓராண்டு தனித்தனியாக வாழ்ந்திருக்க வேண்டும் என்று சட்டம் கோருகிறது; இரண்டாம் மனுவை, தாக்கல் செய்த நாளிலிருந்து ஆறு மாதங்களுக்குப் பிறகும் பதினெட்டு மாதங்களுக்குள்ளும் மட்டுமே முன்வைக்க முடியும். ஆகவே தள்ளுபடி இல்லையென்றால், நீதிமன்றம் வழங்கும் தேதிகளைப் பொறுத்து, வழக்கு வழக்கமாகத் தாக்கல் செய்த ஆறு முதல் எட்டு மாதங்களில் முடிகிறது. Amardeep Singh v. Harveen Kaur வழக்கில் உச்ச நீதிமன்றம் தீர்ப்பளித்தபடி, முதல் மனுவுக்கு முன்பே கணவன் மனைவி பதினெட்டு மாதங்கள் பிரிந்து வாழ்ந்திருந்தால், மத்தியஸ்தம் தோல்வியடைந்திருந்தால், எல்லாப் பிரச்சினைகளும் தீர்க்கப்பட்டிருந்தால், காத்திருப்பது அவர்களின் வேதனையை நீட்டிக்க மட்டுமே செய்யும் என்றால், குடும்ப நீதிமன்றம் ஆறு மாதக் காலத்தைத் தள்ளுபடி செய்யலாம். தள்ளுபடிக்கான விண்ணப்பத்தை முதல் மனுவுக்கு ஒரு வாரத்துக்குப் பிறகு தாக்கல் செய்யலாம்.

என் கணவர் அல்லது மனைவி ஒப்புக்கொள்ளாவிட்டால் நான் விவாகரத்து பெற முடியுமா?

முடியும்; எதிர்க்கப்படும் மனு ஒன்றைத் தாக்கல் செய்து, இந்து திருமணச் சட்டம், 1955 (Hindu Marriage Act, 1955) பிரிவு 13-இல் (அல்லது சிறப்புத் திருமணச் சட்டம், 1954 (Special Marriage Act, 1954) பிரிவு 27-இல்) உள்ள காரணங்களில் ஒன்றை, எடுத்துக்காட்டாகக் கொடுமை, இரண்டு ஆண்டுகள் கைவிடுதல் அல்லது தகாத உறவு போன்றவற்றை நிரூபிப்பதன் மூலம். காரணம் நிரூபிக்கப்பட்டால், மற்றவரின் மறுப்பு தீர்ப்பாணையைத் தடுக்காது. சீர்செய்ய முடியாத திருமண முறிவு மட்டுமே குடும்ப நீதிமன்றத்தின் முன் ஒரு காரணம் அல்ல; அந்த அடிப்படையில் உச்ச நீதிமன்றம் மட்டுமே, சரத்து 142-இன் கீழான தன் அதிகாரத்தைப் பயன்படுத்தித் திருமணத்தைக் கலைக்க முடியும்; அதையும் அது உரிமையாக அல்ல, தன் விருப்புரிமையின் அடிப்படையிலேயே செய்கிறது.

திருமணமாகி ஓராண்டுக்குள் விவாகரத்துக்குத் தாக்கல் செய்ய முடியுமா?

வழக்கமாக முடியாது. மனுதாரருக்கு ஏற்படும் விதிவிலக்கான கடுந்துயரம் அல்லது எதிர்மனுதாரரின் விதிவிலக்கான சீர்கேடு என்ற அடிப்படையில் நீதிமன்றம் அனுமதி வழங்காதவரை, திருமணமாகி ஓராண்டு கழியும் வரை விவாகரத்து மனுவை இந்து திருமணச் சட்டத்தின் பிரிவு 14 தடுக்கிறது. இந்தத் தடை விவாகரத்துக்கு மட்டுமே பொருந்தும்: திருமணச் செல்லாமைக்கான அல்லது நீதிமுறைப் பிரிவுக்கான மனுவை அதற்கு முன்பே தாக்கல் செய்யலாம். பரஸ்பர சம்மதத்துக்கு, கணவன் மனைவி ஓராண்டு தனித்தனியாக வாழ்ந்திருக்கவும் வேண்டும்; ஆனால் விதிவிலக்கான வழக்குகளில் இதைத் தள்ளுபடி செய்யலாம் என்று டெல்லி உயர் நீதிமன்றத்தின் முழு அமர்வு (Full Bench) டிசம்பர் 2025-இல் தீர்ப்பளித்தது.

இரண்டாம் மனுவுக்கு முன் என் கணவர் அல்லது மனைவி சம்மதத்தைத் திரும்பப் பெற்றால் என்ன ஆகும்?

அப்படியானால் பரஸ்பர சம்மத மனு வெற்றிபெற முடியாது; ஏனெனில், Sureshta Devi v. Om Prakash வழக்கில் உச்ச நீதிமன்றம் தீர்ப்பளித்தபடி, தீர்ப்பாணை வரை சம்மதம் தொடர வேண்டும். ஒருவரின் கோரிக்கையின் பேரில் மட்டும் நீதிமன்றம் விவாகரத்து வழங்க முடியாது. கொடுமை அல்லது கைவிடுதல் போன்ற ஒரு காரணத்தின் மீதான எதிர்க்கப்படும் மனு, அல்லது மேலும் மத்தியஸ்தம் ஆகியவையே எஞ்சியுள்ள வழிகள். இதனால்தான் சமரசத் தொகை வழக்கமாக இரண்டு மனுக்களுடன் இணைக்கப்பட்ட தவணைகளில் செலுத்தப்படுகிறது; நிலுவையிலுள்ள வழக்குகள் பெரும்பாலும் தீர்ப்பாணைக்குப் பிறகே திரும்பப் பெறப்படுகின்றன.

விவாகரத்துக்கு மனக் கொடுமை என்று எது கருதப்படும்?

நிலையான பட்டியல் எதுவும் இல்லை. Samar Ghosh v. Jaya Ghosh வழக்கில் உச்ச நீதிமன்றம் எடுத்துக்காட்டுகளை வழங்கியது: தொடர்ச்சியான வசைமொழியும் அவமானப்படுத்தும் நடத்தையும், நியாயமற்ற முறையில் தொடர்ந்து தாம்பத்திய உறவை மறுத்தல், சேர்ந்து வாழ்வதைச் சாத்தியமற்றதாக்கும் நடத்தை போன்றவை; அதே நேரத்தில் ஒவ்வொரு வழக்கும் முழுத் திருமண வாழ்க்கையையும் பொறுத்தது என்றும் வலியுறுத்தியது. திருமண வாழ்க்கையின் சாதாரண உரசல்கள் கொடுமை அல்ல. தீங்கு நேரும் என்ற நியாயமான அச்சத்தை மனுதாரர் நிரூபிக்கத் தேவையில்லை. குறுஞ்செய்திகள், மின்னஞ்சல்கள், காவல்துறை அல்லது மருத்துவப் பதிவுகள், சாட்சிகள் ஆகியவற்றின் ஆதரவுடன் கூடிய, தேதியிட்ட குறிப்பிட்ட நிகழ்வுகள், பொதுவான குற்றச்சாட்டுகளைவிட மிக அதிக எடை பெறுகின்றன.

நீதிமுறைப் பிரிவுக்கும் விவாகரத்துக்கும் என்ன வேறுபாடு?

இந்து திருமணச் சட்டத்தின் பிரிவு 10-இன் கீழான நீதிமுறைப் பிரிவு, சேர்ந்து வாழும் கடமையிலிருந்து கணவன் மனைவியை விடுவிக்கிறது; ஆனால் திருமணம் தொடர்கிறது, ஆகவே இருவரில் எவரும் மறுமணம் செய்ய முடியாது. விவாகரத்துக்குக் கிடைக்கும் எந்தக் காரணத்தின் மீதும் இதைக் கோரலாம்; கணவன் மனைவி மீண்டும் இணைந்தால் நீதிமன்றம் இதை ரத்து செய்யலாம். தீர்ப்பாணைக்குப் பிறகு ஓராண்டு அவர்கள் சேர்ந்து வாழத் தொடங்காவிட்டால், இருவரில் எவரும் பிரிவு 13(1A)-இன் கீழ் விவாகரத்து கோரலாம். விவாகரத்து திருமணத்தை முடிக்கிறது; மேல்முறையீட்டுக்கான காலம் கழிந்த பிறகு அல்லது மேல்முறையீடு தள்ளுபடி செய்யப்பட்ட பிறகு இருவரில் எவரும் மறுமணம் செய்யலாம்.

நாங்கள் வெவ்வேறு நகரங்களில் வசித்தால் விவாகரத்து மனுவை எங்கு தாக்கல் செய்ய வேண்டும்?

இந்து திருமணச் சட்டத்தின் பிரிவு 19-இன்படி, திருமணம் நடைபெற்ற இடம், எதிர்மனுதாரர் வசிக்கும் இடம், தம்பதியர் கடைசியாகச் சேர்ந்து வாழ்ந்த இடம், அல்லது மனைவி மனுதாரராக இருந்தால் தாக்கல் செய்யும் நாளில் அவர் வசிக்கும் இடம் ஆகியவற்றில் மனுவைத் தாக்கல் செய்யலாம். வழக்கு ஏற்கெனவே வேறொரு மாநிலத்தில் நிலுவையில் இருந்து, அதில் கலந்துகொள்வது உண்மையான கடுந்துயரமாக இருந்தால், உரிமையியல் நடைமுறைச் சட்டம், 1908 (Code of Civil Procedure, 1908) பிரிவு 25-இன் கீழ் உச்ச நீதிமன்றம் அதை மாற்றலாம். டெல்லிக்குள், பிரிவு 24-இன் கீழ் ஒரு வழக்கை ஒரு மாவட்டத்திலிருந்து இன்னொரு மாவட்டத்துக்கு மாற்றலாம்.

ஒரு திருமண வழக்கை என் நகரத்துக்கு மாற்ற முடியுமா?

முடியும், நீதியின் நோக்கங்களுக்கு அது உகந்தது என்று உச்ச நீதிமன்றம் கருதினால். உரிமையியல் நடைமுறைச் சட்டத்தின் பிரிவு 25-இன் கீழான மாற்றல் மனு, தூரம், பொருளாதார வசதி, குழந்தைகள், பாதுகாப்பு குறித்த உண்மைகளுடன், பதிவுபெற்ற வழக்கறிஞர் (Advocate-on-Record) மூலம் உச்ச நீதிமன்றத்தில் தாக்கல் செய்யப்படுகிறது. மனு நிலுவையில் இருக்கும்போது நீதிமன்றம் பெரும்பாலும் நடவடிக்கைகளை நிறுத்திவைக்கிறது அல்லது தரப்பினரை மத்தியஸ்தத்துக்கு அனுப்புகிறது. மாற்றல் மனுவில் காணொலி மூலமான விசாரணைக்கு உத்தரவிட முடியாது என்று அது தீர்ப்பளித்துள்ளது; ஆனால் சமரச முயற்சிகள் தோல்வியடைந்த பிறகு குடும்ப நீதிமன்றம் பின்னர் அதை அனுமதிக்கலாம்.

வெளிநாட்டில் வழங்கப்பட்ட விவாகரத்து இந்தியாவில் செல்லுபடியாகுமா?

Y. Narasimha Rao v. Y. Venkata Lakshmi வழக்கில் விளக்கப்பட்டபடி உரிமையியல் நடைமுறைச் சட்டத்தின் பிரிவு 13-ஐ அது பூர்த்தி செய்தால் மட்டுமே. தம்பதியர் எந்தச் சட்டத்தின் கீழ் திருமணம் செய்தார்களோ அந்தச் சட்டத்துக்கு இணங்க, வெளிநாட்டு நீதிமன்றத்தின் அதிகார வரம்பும் விவாகரத்துக்கான காரணமும் இருக்க வேண்டும்; ஆனால் மற்றவர் அந்த நாட்டில் வசித்து, காரணம் இந்தியச் சட்டம் அங்கீகரிக்கும் ஒன்றாக இருந்தால், அல்லது அவர் அத்தகைய காரணத்தின் மீது வழக்கில் பங்கேற்று எதிர்வாதம் செய்திருந்தால், அல்லது அவர் சம்மதித்திருந்தால் இந்த நிபந்தனை பொருந்தாது. வெளிநாட்டில் சம்மதத்தின் பேரில் பெற்ற விவாகரத்து வழக்கமாக அங்கீகரிக்கப்படுகிறது. சீர்செய்ய முடியாத முறிவை மட்டும் அடிப்படையாகக் கொண்ட ஒருதலைப்பட்ச (ex parte) தீர்ப்பாணை ஆபத்தில் உள்ளது; அதன் பலத்தில் மறுமணம் செய்வது இருதார மணக் குற்றச்சாட்டுக்கு வழிவகுக்கலாம்.

கிறிஸ்தவ அல்லது பார்சி தம்பதியர் பரஸ்பர சம்மத விவாகரத்து பெற முடியுமா?

முடியும். கிறிஸ்தவர்கள், விவாகரத்துச் சட்டம், 1869 (Divorce Act, 1869) பிரிவு 10A-இன் கீழ், இரண்டு ஆண்டுகள் அல்லது அதற்கு மேல் தனித்தனியாக வாழ்ந்த பிறகு பரஸ்பர சம்மத விவாகரத்து கோரலாம்; இரண்டாம் மனு தாக்கல் செய்த ஆறு முதல் பதினெட்டு மாதங்களுக்குள் வர வேண்டும். பார்சிகள், பார்சி திருமண மற்றும் விவாகரத்துச் சட்டம், 1936 (Parsi Marriage and Divorce Act, 1936) பிரிவு 32B-இன் கீழ், ஓராண்டு தனித்தனியாக வாழ்ந்த பிறகு, திருமணமாகி ஓராண்டு கழிந்திருக்கும் நிபந்தனையுடன், இவ்வாறு செய்யலாம்; அவர்களின் வழக்குகளைப் பிரதிநிதிகளுடன் (delegates) கூடிய பார்சி திருமண நீதிமன்றங்கள் விசாரிக்கின்றன. சிறப்புத் திருமணச் சட்டத்தின் கீழ் திருமணம் செய்த தம்பதியர் அந்தச் சட்டத்தின் பிரிவு 28-ஐப் பயன்படுத்துகின்றனர்.

குடும்ப நீதிமன்றத்தின் விவாகரத்துத் தீர்ப்பாணைக்கு எதிராக மேல்முறையீடு செய்ய எவ்வளவு காலம் உள்ளது?

30 நாட்களுக்குள் மேல்முறையீடு செய்யுங்கள். குடும்ப நீதிமன்றத் தீர்ப்புக்கு எதிரான மேல்முறையீடு, குடும்ப நீதிமன்றங்கள் சட்டம், 1984 (Family Courts Act, 1984) பிரிவு 19-இன் கீழ் உயர் நீதிமன்றத்துக்குச் செல்கிறது; அது 30 நாட்களை அனுமதிக்கிறது. இந்து திருமணச் சட்டம் 90 நாட்களை வழங்குகிறது; ஆனால் குடும்ப நீதிமன்றங்கள் சட்டமே மேலோங்கும், காலம் 30 நாட்கள், போதுமான காரணம் இருந்தால் தாமதம் மன்னிக்கப்படலாம் என்று டெல்லி உயர் நீதிமன்றத்தின் இரு நீதிபதிகள் அமர்வு (Division Bench) 2023-இல் தீர்ப்பளித்தது. மேல்முறையீட்டுக் காலம் கழியும் வரை அல்லது மேல்முறையீடு தள்ளுபடி செய்யப்படும் வரை இருவரில் எவரும் மறுமணம் செய்யக்கூடாது.

இந்தப் பதில்கள் கல்வி நோக்கிலான சுருக்கங்கள்; எந்தத் தனிப்பட்ட விவகாரத்துக்கும் இவை சட்ட ஆலோசனை அல்ல.

பணி ஒப்படைப்பு

ஒரு முக்கியமான கேள்விக்கு முழுமையாகப் படிக்கப்பட்ட வழக்குக் கோப்பு தேவை.

கலந்தாய்வுகள் முன்பதிவின் பேரில் G-46, Basement, Greater Kailash III, New Delhi என்ற முகவரியில் நடைபெறும். கடிதப் போக்குவரத்தை முதன்மை வழக்கறிஞரே படிக்கிறார்.

பொறுப்புத் துறப்பு அலுவலகம் பணி ஏற்கும் துறைகளை இந்தப் பக்கம் விவரிக்கிறது; இது தகவலுக்காக மட்டுமே, இந்திய பார் கவுன்சில் விதிகள் (Bar Council of India Rules), அத்தியாயம் II, பகுதி VI, விதி 36-க்கு இணங்க வெளியிடப்படுகிறது; இது விளம்பரமோ, பணி கோரலோ அல்ல. இங்குள்ள எதுவும் சட்ட ஆலோசனை அல்ல; இதைப் படிப்பதால் வழக்கறிஞர்-கட்சிக்காரர் உறவு எதுவும் உருவாகாது.

இந்தப் பக்கம், இந்திய பார் கவுன்சில் விதிகள் (Bar Council of India Rules) அனுமதிக்கும் வகையில், Lokesh Bhardwaj Law Offices-இன் பணி குறித்த பொதுத் தகவலைத் தருகிறது. இது சட்ட ஆலோசனை அல்ல; வழக்கறிஞர்-கட்சிக்காரர் உறவையும் இது உருவாக்காது. எழுத்தில் ஒப்புக்கொள்ளப்பட்ட பணி ஒப்படைப்பின் பேரில் மட்டுமே LBLO ஒரு விவகாரத்தில் செயல்படுகிறது.

கடைசியாக மறுஆய்வு செய்யப்பட்டது: 16/11/2026. Lokesh Bhardwaj Law Offices.

16/11/2026 நிலவரப்படியான சட்டம்.

WhatsApp