मुलांचा ताबा, भेटीचे हक्क आणि पालकत्व: कल्याणाची कसोटी, अंतरिम आदेश आणि परदेशी नेलेली मुले
ताब्याच्या प्रत्येक प्रकरणात न्यायालय इतर सर्व प्रश्नांपेक्षा एक प्रश्न विचारते: आता आणि मूल मोठे होत असताना, कोणती व्यवस्था या मुलाच्या कल्याणासाठी सर्वोत्तम आहे.
थोडक्यात
- कल्याण सर्वोपरी. हिंदू अज्ञानत्व आणि पालकत्व अधिनियम, 1956 (Hindu Minority and Guardianship Act, 1956) (HMGA) च्या कलम 13 खाली अज्ञानाचे कल्याण हा सर्वोपरी विचार आहे, आणि पालक आणि पाल्य अधिनियम, 1890 (Guardians and Wards Act, 1890) (GWA) च्या कलम 17 खाली तोच न्यायालयाला मार्गदर्शन करतो. कोणत्याही पालकाला सर्वांवर मात करणारा हक्क नाही.
- ताबा आणि पालकत्व वेगळे आहेत. ताबा म्हणजे मूल रोज कुठे राहते हा प्रश्न. पालकत्व म्हणजे मुलाच्या व्यक्तीवर आणि मालमत्तेवरील कायदेशीर अधिकार.
- अर्ज कुठे करावा. ताबा घटस्फोटाच्या प्रकरणातच मागता येतो (कलम 26, हिंदू विवाह अधिनियम, 1955 (Hindu Marriage Act, 1955)), किंवा मूल सामान्यतः जिथे राहते त्या ठिकाणच्या कौटुंबिक न्यायालयासमोर GWA खालील स्वतंत्र याचिकेद्वारे (कलम 9 GWA).
- लहान मुले. हिंदू मुलाच्या बाबतीत, पाच वर्षांखालील मुलाचा ताबा सामान्यतः आईकडे असतो (कलम 6(a) HMGA चे परंतुक), पण तोही कल्याणापुढे मागे पडतो.
- अंतरिम ताबा आणि भेटीचे हक्क. प्रकरण चालू असताना तात्पुरता ताबा आणि भेटीचे वेळापत्रक यांचे आदेश देता येतात (कलम 12 GWA; कलम 26 HMA), ज्यात एखादा पालक दुसऱ्या शहरात किंवा देशात राहत असेल तेथे व्हिडिओद्वारे संपर्काचाही समावेश होतो.
- परदेशी नेलेली मुले. भारत 1980 च्या हेग बाल अपहरण अधिवेशनाचा (Hague Child Abduction Convention) पक्षकार नाही. परदेशी न्यायालयाचा आदेश हा एक घटक असतो, पण भारतीय न्यायालये मुलाच्या कल्याणाच्या आधारे निर्णय घेतात (Nithya Anand Raghavan v. State (NCT of Delhi), (2017) 8 SCC 454).
तुमच्या कानावर पडणाऱ्या संज्ञा
- ताबा (Custody)
- मुलाची प्रत्यक्ष काळजी आणि नियंत्रण: मूल कुठे राहते आणि रोज त्याची देखभाल कोण करते.
- पालक (Guardian)
- अज्ञानाच्या व्यक्तीची, किंवा मालमत्तेची, किंवा दोन्हींची कायदेशीर देखभाल करणारी व्यक्ती; पालक नैसर्गिक असू शकतो, मृत्युपत्राद्वारे नेमलेला असू शकतो, किंवा न्यायालयाने नेमलेला अथवा घोषित केलेला असू शकतो.
- नैसर्गिक पालक (Natural guardian)
- हिंदू मुलगा किंवा अविवाहित मुलगी यांच्यासाठी वडील, आणि त्यांच्या अनुपस्थितीत आई (कलम 6 HMGA, सर्वोच्च न्यायालयाने लावलेल्या अर्थानुसार).
- भेटीचे हक्क (Visitation (access))
- ज्या पालकाकडे ताबा नाही त्याने मुलासोबत घालवायचा वेळ: दर आठवड्याला, रात्रभर मुक्कामाने, सुट्ट्यांमध्ये किंवा व्हिडिओद्वारे.
- संयुक्त किंवा सामायिक ताबा (Joint or shared custody)
- अशी व्यवस्था ज्यात मूल दोन्ही पालकांसोबत भरपूर वेळ घालवते आणि दोघेही मोठे निर्णय मिळून घेतात.
- अंतरिम ताबा (Interim custody)
- प्रकरण प्रलंबित असताना आदेशित केलेली तात्पुरती व्यवस्था, जी अंतिम सुनावणीत बदलता येते.
- समजूतदार पसंती (Intelligent preference)
- विचारपूर्वक मत बनवण्याइतपत मोठ्या असलेल्या मुलाची इच्छा, जिचा न्यायालय विचार करू शकते पण जिच्यावरून प्रकरणाचा निर्णय ठरत नाही (कलम 17(3) GWA).
- हेबियस कॉर्पस (Habeas corpus)
- एखाद्या व्यक्तीला न्यायालयासमोर हजर करण्याचा निर्देश देणारी रिट; मूल पालकाच्या किंवा अन्य व्यक्तीच्या बेकायदेशीर ताब्यात असेल तेथे तिचा वापर करता येतो.
- न्यायालयांमधील सौजन्य (Comity of courts)
- एका देशाची न्यायालये दुसऱ्या देशाच्या न्यायालयांच्या आदेशांना देत असलेला मान; ताब्याच्या प्रकरणांत तो मुलाच्या कल्याणापुढे मागे पडतो.
सविस्तर
ताबा आणि भेटीचे हक्क
पालक विभक्त होतात तेव्हा ताब्याचे वाद सर्वाधिक उद्भवतात, पण एखाद्या पालकाचा मृत्यू झाल्यावर, आजी-आजोबा आणि हयात पालक यांच्यात मतभेद झाल्यावर, किंवा एखादा पालक मुलाला दुसऱ्या शहरात किंवा देशात घेऊन गेल्यावरही ते उद्भवतात. न्यायालय अनेक प्रकारच्या कार्यवाहीत आदेश देऊ शकते:
- घटस्फोटाच्या किंवा न्यायालयीन विभक्ततेच्या प्रकरणात. हिंदू विवाह अधिनियम, 1955 (HMA) चे कलम 26 न्यायालयाला अज्ञान मुलांचा ताबा, पोटगी आणि शिक्षण यांविषयी, शक्य असेल तेथे त्यांच्या इच्छेशी सुसंगतपणे, अंतरिम आदेश देण्याची आणि हुकूमनाम्यात तरतुदी करण्याची, तसेच हुकूमनाम्यानंतर त्यांत बदल करण्याची मुभा देते.
- पालकत्व याचिकेत, पालक आणि पाल्य अधिनियम, 1890 (GWA) खाली, जो प्रत्येक धर्माच्या मुलांना लागू होतो. पालकत्व, ताबा आणि भेटीचे हक्क यांच्या बाबी कौटुंबिक न्यायालयाच्या अधिकारक्षेत्रात येतात (कलम 7(1) चे स्पष्टीकरण (g), कौटुंबिक न्यायालये अधिनियम, 1984 (Family Courts Act, 1984)).
- कौटुंबिक हिंसाचाराच्या अर्जात, दंडाधिकारी कौटुंबिक हिंसाचारापासून महिलांचे संरक्षण अधिनियम, 2005 (Protection of Women from Domestic Violence Act, 2005) च्या कलम 21 खाली तात्पुरता ताबा देऊ शकतात.
- हेबियस कॉर्पसद्वारे, मूल बेकायदेशीर ताब्यात ठेवले असेल तेथे उच्च न्यायालयासमोर किंवा सर्वोच्च न्यायालयासमोर; याची चर्चा पुढे केली आहे.
न्यायालय काय विचारात घेते
कायद्याखालील पालकांचे हक्क नव्हे, तर मुलाचे कल्याण हा सर्वोपरी विचार आहे (Gaurav Nagpal v. Sumedha Nagpal, AIR 2009 SC 557). कलम 17 GWA खाली न्यायालय अज्ञानाचे वय, लिंग आणि धर्म, प्रस्तावित पालकाचे चारित्र्य आणि क्षमता, नात्याची जवळीक, आणि मृत पालकाची कोणतीही इच्छा विचारात घेते. Nil Ratan Kundu v. Abhijit Kundu, (2008) 9 SCC 413 मध्ये सर्वोच्च न्यायालयाने भर दिला की पालकाची निवड करताना मुलाचे कल्याण आणि हित हाच सर्वोपरी विचार असतो, आणि मूल आपले मत व्यक्त करू शकत असेल तेथे न्यायालयाने मुलाशी बोलून त्याचे मत जाणून घ्यावे.
प्रत्यक्षात न्यायालय पुढील गोष्टी पाहते:
- मुलाची प्रामुख्याने काळजी कोणी घेतली आहे, आणि प्रत्येक पालकाशी व भावंडांशी मुलाची असलेली ओढ;
- घर, शाळा आणि मैत्री यांतील सातत्य;
- प्रत्येक पालकाचे आरोग्य, कामाचे तास, घर आणि कुटुंबाकडून मिळणारा आधार;
- मूल समजूतदार पसंती व्यक्त करण्याइतपत मोठे असल्यास त्याची स्वतःची इच्छा;
- हिंसाचार, दुर्लक्ष किंवा अमली पदार्थांच्या गैरवापराचा कोणताही इतिहास; आणि
- दुसऱ्या पालकाशी असलेल्या मुलाच्या नात्याला पाठिंबा देण्याची प्रत्येक पालकाची तयारी.
मुलाच्या पसंतीचा विचार होतो पण ती निर्णायक नसते. Vivek Singh v. Romani Singh, (2017) 3 SCC 231 मध्ये मुलीने वडिलांसोबत राहणे पसंत असल्याचे सांगितले होते, तरीही इतर घटक अधिक वजनदार असल्याने सर्वोच्च न्यायालयाने ताबा आईला दिला.
भेटीचे हक्क
ज्या पालकाकडे ताबा नाही त्याला सामान्यतः भेटीचे हक्क दिले जातात: शनिवार-रविवार, शाळेच्या सुट्ट्यांचा काही भाग, सण आणि वाढदिवस, आणि नियमित दूरध्वनी किंवा व्हिडिओ संपर्क. Yashita Sahu v. State of Rajasthan, AIR 2020 SC 577 मध्ये सर्वोच्च न्यायालयाने सांगितले की मुलाला दोन्ही पालकांचे प्रेम आणि माया मिळण्याचा हक्क आहे, पालक परदेशात राहत असेल तेथे व्हिडिओ कॉल हीच संपर्काची सर्वोत्तम पद्धत आहे, आणि त्या पालकाशी मुलाचे नाते टिकून राहील अशा प्रकारे भेटीचे आणि संपर्काचे हक्क ठरवावेत. न्यायालये मुलाला सोपवण्याची व्यवस्थाही ठरवतात, कधी तटस्थ ठिकाणी किंवा न्यायालयाशी संलग्न केंद्रात.
आदेश कधीच अंतिम नसतात
मूल मोठे होत असताना आणि परिस्थिती बदलत असताना ताब्याच्या आदेशांत बदल करता येतो (कलम 26 HMA). ताब्याच्या किंवा भेटीच्या आदेशाची अवज्ञा करणारा पालक अवमानाच्या कारवाईचा धोका पत्करतो आणि स्वतःचीच बाजू कमकुवत करतो, कारण दुसऱ्या पालकाशी असलेल्या मुलाच्या नात्याचा आदर कोणता पालक अधिक करेल हे न्यायालय पाहते.
GWA आणि HMGA खालील पालकत्व
पालक आणि पाल्य अधिनियम, 1890
GWA हा धर्मनिरपेक्ष कायदा आहे. अज्ञानाच्या कल्याणासाठी ते आवश्यक असल्याची न्यायालयाची खात्री झाल्यास न्यायालय अज्ञानाच्या व्यक्तीचा किंवा मालमत्तेचा पालक नेमू शकते, किंवा एखाद्या व्यक्तीला पालक म्हणून घोषित करू शकते (कलम 7). स्वतः पालक असल्याचा दावा करणारी व्यक्ती किंवा अज्ञानाचा नातेवाईक अथवा मित्र अर्ज करू शकतो (कलम 8), आणि तो अज्ञान सामान्यतः जिथे राहतो तेथील अधिकारक्षेत्र असलेल्या न्यायालयात दाखल केला जातो (कलम 9). ज्या अज्ञानाचे वडील किंवा आई हयात आहेत आणि न्यायालयाच्या मते अयोग्य नाहीत, त्याच्यासाठी न्यायालयाने पालक नेमू नये (कलम 19(b), 2010 मध्ये सुधारित केल्यानुसार). व्यक्तीच्या पालकाने न्यायालयाच्या परवानगीशिवाय पाल्याला न्यायालयाच्या अधिकारक्षेत्राबाहेर नेऊ नये (कलम 26), आणि पालकाच्या ताब्यातून नेलेल्या पाल्याला परत करण्याचा आदेश न्यायालय देऊ शकते (कलम 25). कलम 47 मध्ये सूचीबद्ध आदेशांविरुद्ध उच्च न्यायालयात अपील करता येते.
हिंदू अज्ञानत्व आणि पालकत्व अधिनियम, 1956
हिंदू अज्ञानासाठी (अठरा वर्षांखालील व्यक्ती, कलम 4(a)), मुलगा किंवा अविवाहित मुलगी यांचे नैसर्गिक पालक वडील, आणि त्यांच्यानंतर आई असते; पाच वर्षांखालील मुलाचा ताबा सामान्यतः आईकडे असतो (कलम 6(a)). Githa Hariharan v. Reserve Bank of India, (1999) 2 SCC 228 मध्ये सर्वोच्च न्यायालयाने "त्यांच्यानंतर" (after) याचा अर्थ "त्यांच्या अनुपस्थितीत" (in the absence of) असा लावला, त्यामुळे वडील मुलाच्या देखभालीपासून दूर असतील तेव्हा, केवळ त्यांच्या मृत्यूनंतरच नव्हे, आई नैसर्गिक पालक म्हणून काम पाहू शकते. कलम 13 अज्ञानाच्या कल्याणाला सर्वोपरी विचार ठरवते, आणि पालकत्व अज्ञानाच्या कल्याणाचे ठरणार नाही असे न्यायालयाचे मत असेल तर कोणतीही व्यक्ती पालकत्वास पात्र ठरत नाही.
अज्ञानाची मालमत्ता
नैसर्गिक पालक अज्ञानाच्या हितासाठी आवश्यक किंवा वाजवी अशी सर्व कृत्ये करू शकतो, पण न्यायालयाच्या पूर्वपरवानगीशिवाय अज्ञानाची स्थावर मालमत्ता गहाण ठेवू नये, तिच्यावर बोजा निर्माण करू नये, ती विकू नये, दान करू नये किंवा तिची अदलाबदल करू नये, किंवा ती पाच वर्षांपेक्षा अधिक काळासाठी अथवा अज्ञान सज्ञान झाल्यानंतर एका वर्षापेक्षा अधिक काळाने संपणाऱ्या मुदतीसाठी भाड्याने देऊ नये (कलम 8(2) HMGA). परवानगीशिवाय केलेले हस्तांतरण अज्ञानाच्या इच्छेनुसार रद्द करता येण्याजोगे असते (कलम 8(3)). न्यायालयाने नेमलेल्या पालकाला अशाच हस्तांतरणांसाठी न्यायालयाची पूर्वपरवानगी लागते (कलम 29 GWA). अज्ञानासाठी असलेली आवश्यकता किंवा स्पष्ट लाभ दाखवणाऱ्या याचिकेद्वारे परवानगी मागितली जाते; बँका, निबंधक आणि खरेदीदार सहसा तिचा आग्रह धरतात.
इतर समुदायांची मुले
अज्ञान ज्या वैयक्तिक कायद्याच्या अधीन आहे त्याच्याशी सुसंगतपणे, GWA सर्व समुदायांसाठी पालकत्व आणि ताबा यांचे नियमन करतो (कलम 17(1)). मुस्लिम वैयक्तिक कायद्याखाली वडील नैसर्गिक पालक असतात, तर लहान मुलांचा ताबा (हिझानत, hizanat) पारंपरिकपणे बालपणाच्या एका टप्प्यापर्यंत आईकडे असतो, आणि हा टप्पा विधिशाखेनुसार (school of law) वेगळा असतो; तरीही न्यायालय कल्याणाच्या आधारेच निर्णय घेते.
मुलाला आंतरराष्ट्रीय स्तरावर नेणे
एखादा पालक दुसऱ्या पालकाच्या संमतीशिवाय किंवा न्यायालयाच्या आदेशाचा भंग करून मुलाला परदेशातून भारतात आणतो, किंवा भारताबाहेर नेतो, तेव्हा प्रकरण अनेकदा एकाच वेळी दोन देशांत वेगाने पुढे सरकते.
भारतातील कायदेशीर स्थिती
भारत आंतरराष्ट्रीय बाल अपहरणाच्या दिवाणी पैलूंवरील 1980 च्या हेग अधिवेशनाचा (Hague Convention on the Civil Aspects of International Child Abduction) पक्षकार नाही, त्यामुळे मुलाला संक्षिप्त पद्धतीने परत पाठवण्याची कोणतीही करारआधारित यंत्रणा नाही. Nithya Anand Raghavan v. State (NCT of Delhi), (2017) 8 SCC 454 मध्ये सर्वोच्च न्यायालयाने असे ठरवले की भारतीय न्यायालये संक्षिप्त चौकशी किंवा सविस्तर चौकशी करू शकतात; परदेशी न्यायालयाचा आधीपासून असलेला आदेश हा विचारात घ्यायच्या परिस्थितींपैकी केवळ एक असतो; आणि न्यायालयांमधील सौजन्याला मुलाच्या कल्याणापेक्षा अग्रक्रम देता येत नाही. मुलाच्या कल्याणासाठी योग्य असेल तेथे दुसऱ्या देशात परत पाठवण्याचा आदेश देता येतो, जसे Rohith Thammana Gowda v. State of Karnataka (सर्वोच्च न्यायालय, 29/07/2022) मध्ये, जिथे न्यायालयाने मुलाला अमेरिकेत परत पाठवण्याचा निर्देश दिला आणि मुलाची इच्छा आणि मुलाचे सर्वोत्तम हित यांत फरक केला.
उपाय
- हेबियस कॉर्पस, मूल बेकायदेशीर ताब्यात असेल तेथे अनुच्छेद 226 खाली उच्च न्यायालयात, किंवा अनुच्छेद 32 खाली सर्वोच्च न्यायालयात. मूल दुसऱ्या पालकाकडे असतानाही हेबियस कॉर्पसची रिट चालू शकते (Yashita Sahu v. State of Rajasthan, AIR 2020 SC 577), मात्र न्यायालय मुलाच्या कल्याणाच्या आधारे निर्णय घेते आणि पक्षकारांना कौटुंबिक न्यायालयाकडे पाठवू शकते. हेबियस कॉर्पसवरील स्पष्टीकरण पाहा.
- GWA याचिका, मूल सामान्यतः जिथे राहते तेथील कौटुंबिक न्यायालयासमोर, अंतरिम ताब्यासाठी आणि मुलाला अधिकारक्षेत्राबाहेर नेण्यास मनाई करणाऱ्या आदेशासाठी अर्जासह (कलम 26 GWA).
- परदेशातील कार्यवाही, मुलाला ज्या देशात नेले आहे किंवा मूल जिथे राहत आहे त्या देशाच्या कायद्याखाली; भारत हेग अधिवेशनाचा पक्षकार नसल्याने त्याची मूल परत पाठवण्याची यंत्रणा भारत आणि इतर देशांदरम्यान उपलब्ध नाही.
मुलाला नेण्यापासून रोखणे
मुलाला भारताबाहेर नेले जाण्याची भीती असेल तेथे न्यायालयाला ते रोखण्याची, मुलाचा पासपोर्ट जमा करण्याचा निर्देश देण्याची, किंवा हमीपत्र आणि जामीन रक्कम (security) मागण्याची विनंती करता येते. अज्ञानाच्या पासपोर्टसाठी, एका पालकाने संमती दिलेली नसेल तेथे पासपोर्ट प्राधिकरण स्वतंत्र घोषणापत्र वापरते, आणि ताब्याचा वाद किंवा न्यायालयाचा आदेश अस्तित्वात असणे हे त्या अर्जासाठी महत्त्वाचे असते. दोन्ही पालकांना मुलाच्या आयुष्यात सहभागी राहायचे असेल तेथे सर्वोच्च न्यायालय आणि उच्च न्यायालय यांच्या मध्यस्थी केंद्रांसह मध्यस्थी हा अनेकदा सर्वांत व्यवहार्य मार्ग असतो.
अंतरिम ताबा आणि मुलाचे कल्याण
ताब्याची बहुतेक प्रकरणे प्रत्यक्षात अंतरिम टप्प्यावरच ठरतात, कारण लांबलेल्या प्रकरणादरम्यान मूल ज्या व्यवस्थेत राहते तीच पुढे जैसे थे स्थिती बनते. GWA याचिका प्रलंबित असताना (कलम 12 GWA), आणि वैवाहिक कार्यवाहीदरम्यान वेळोवेळी (कलम 26 HMA), न्यायालय अज्ञानाच्या तात्पुरत्या ताब्याचे आणि संरक्षणाचे आदेश देऊ शकते.
अंतरिम अर्जांवर निर्णय कसा होतो
- अर्जदार मुलाची सध्याची व्यवस्था, शालेय शिक्षण आणि आरोग्य, तसेच प्रस्तावित व्यवस्था स्पष्ट करणाऱ्या प्रतिज्ञापत्रासह अर्ज दाखल करतो.
- मूल पुरेसे मोठे असेल तेथे न्यायालय सहसा मुलाला दालनात भेटते, आणि समुपदेशकाकडून किंवा न्यायालयाच्या बाल कल्याण अधिकाऱ्याकडून अहवाल मागवू शकते.
- न्यायालय अनेकदा सुरुवातीलाच पालकांना पालकत्व आराखड्यासाठी (parenting plan) मध्यस्थीकडे पाठवते.
- आदेशाद्वारे अंतरिम ताबा आणि भेटीचे वेळापत्रक ठरवले जाते, कधी सुरुवातीला देखरेखीखालील भेटींसह, आणि कोणत्याही पालकाला मुलाला दिल्लीबाहेर किंवा भारताबाहेर नेण्यास मनाई केली जाऊ शकते.
काय मदत करते आणि काय नुकसान करते
- शाळेचे अहवाल, वैद्यकीय नोंदी, रोजच्या जीवनाची छायाचित्रे आणि रोजची दिनचर्या कोण सांभाळत होते याचा पुरावा यांना वजन असते.
- मुलाचा निरोप्या म्हणून वापर करणे, मुलासमोर दुसऱ्या पालकाविरुद्ध बोलणे, किंवा कारणाशिवाय भेट नाकारणे या गोष्टी त्या करणाऱ्या पालकाच्या विरोधात जातात.
- प्रकरणादरम्यान न्यायालयाच्या परवानगीशिवाय अचानक शाळा किंवा शहर बदलणे चिंतेने पाहिले जाते.
- गैरवर्तनाचे आरोप नेमके आणि पुराव्याने समर्थित असले पाहिजेत; न्यायालये ते गांभीर्याने घेतात, पण केवळ ताबा मिळवण्यासाठी केलेले आरोपही ओळखतात.
मुलाचा स्वतःचा आवाज
कलम 17(3) GWA समजूतदार पसंती व्यक्त करण्याइतपत मोठ्या असलेल्या अज्ञानाच्या पसंतीचा विचार करण्याची न्यायालयाला मुभा देते. कोणतेही ठरावीक वय नाही. सर्वोच्च न्यायालयाने मुलाची इच्छा आणि मुलाचे सर्वोत्तम हित यांत फरक केला आहे: इच्छा हा महत्त्वाचा घटक असतो, पण कल्याणासाठी काय आवश्यक आहे हे न्यायालय ठरवते, आणि मूल ज्या पालकासोबत राहते त्या पालकाचा मुलाने व्यक्त केलेल्या पसंतीवर प्रभाव पडलेला असण्याचा धोकाही विचारात घेते.
नेहमीच्या चुका
- नवे सामान्य निवासस्थान निर्माण होईल या आशेने याचिका दाखल करण्यापूर्वीच मुलाला दुसऱ्या शहरात किंवा देशात नेणे.
- सुनियोजित सामायिक व्यवस्था अधिक विश्वासार्ह ठरली असती तेथे एकट्याच्या ताब्यासाठी याचिका दाखल करणे.
- मुलाची पोटगी आणि शिक्षण यांकडे दुर्लक्ष करणे, ज्यांचा निर्णय न्यायालय ताब्यासोबतच घेते.
लोक विचारत असलेले प्रश्न
भारतात घटस्फोटानंतर मुलाचा ताबा कोणाला मिळतो?
कोणत्याही एका पालकाच्या बाजूने आपोआप लागू होणारा नियम नाही. न्यायालय मुलाच्या कल्याणाच्या आधारे निर्णय घेते; हिंदू अज्ञानत्व आणि पालकत्व अधिनियम (Hindu Minority and Guardianship Act) चे कलम 13 आणि पालक आणि पाल्य अधिनियम (Guardians and Wards Act) चे कलम 17 मुलाच्या कल्याणालाच मार्गदर्शक विचार ठरवतात. न्यायालय मुलाचे वय, मुलाची प्रामुख्याने काळजी घेणारी व्यक्ती, शालेय शिक्षण, प्रत्येक पालकाची परिस्थिती आणि मूल पुरेसे मोठे असल्यास त्याची स्वतःची इच्छा पाहते. पाच वर्षांखालील हिंदू मुलाचा ताबा सामान्यतः आईकडे असतो, पण हा नियमही कल्याणापुढे मागे पडतो. ज्या पालकाकडे ताबा नाही त्याला सामान्यतः भेटीचे हक्क दिले जातात.
वडिलांना ताब्याचे समान हक्क असतात का?
हिंदू अज्ञानत्व आणि पालकत्व अधिनियमाच्या कलम 6 खाली वडील हे हिंदू मुलाचे नैसर्गिक पालक असतात, आणि त्यांच्या अनुपस्थितीत आई नैसर्गिक पालक म्हणून काम पाहते. पण पालकत्वावरून ताबा ठरत नाही. मुलाच्या कल्याणासाठी काय योग्य आहे एवढेच न्यायालय पाहते; तसे असेल तेथे वडिलांना नियमितपणे ताबा दिला जातो, आणि तसे नसेल तेथे भरपूर भेटीचे हक्क, रात्रभर मुक्काम आणि सुट्ट्यांमधील वेळ दिला जातो. दोन्ही पालक सहकार्य करू शकत असतील तेथे सामायिक व्यवस्था केली जाते.
कोणत्या पालकासोबत राहायचे हे मूल कोणत्या वयात ठरवू शकते?
भारतीय कायद्यात असे कोणतेही ठरावीक वय नाही. पालक आणि पाल्य अधिनियमाचे कलम 17(3) समजूतदार पसंती (intelligent preference) व्यक्त करण्याइतपत मोठ्या असलेल्या मुलाच्या पसंतीचा विचार करण्याची न्यायालयाला मुभा देते, आणि न्यायाधीश सहसा मुलाशी दालनात (chambers) बोलतात. ही पसंती महत्त्वाची असते पण निर्णायक नसते: इतर कल्याणविषयक घटक अधिक वजनदार असताना सर्वोच्च न्यायालयाने मुलाने व्यक्त केलेल्या इच्छेविरुद्ध ताबा दिला आहे, आणि मुलाची इच्छा आणि मुलाचे सर्वोत्तम हित यांत फरक केला आहे.
प्रकरण प्रलंबित असताना मला अंतरिम ताबा मिळू शकतो का?
होय. पालक आणि पाल्य अधिनियमाच्या कलम 12 खाली कौटुंबिक न्यायालय मुलाच्या तात्पुरत्या ताब्याचे आणि संरक्षणाचे आदेश देऊ शकते, आणि घटस्फोटाची सुनावणी करणारे न्यायालय हिंदू विवाह अधिनियम (Hindu Marriage Act) च्या कलम 26 खाली अंतरिम ताब्याचे आदेश देऊ शकते. अर्जात मुलाची सध्याची दिनचर्या, शालेय शिक्षण आणि आरोग्य, तसेच प्रस्तावित व्यवस्था स्पष्ट करावी. अंतरिम व्यवस्था अनेकदा अंतिम निकालाला आकार देते, म्हणून ती लवकर मागावी आणि कागदपत्रांनी तिला आधार द्यावा.
भेटीचे हक्क म्हणजे काय, आणि त्यांची अंमलबजावणी कशी होते?
भेटीचे हक्क (access) म्हणजे ज्या पालकाकडे ताबा नाही त्याने मुलासोबत घालवायचा वेळ, उदाहरणार्थ एक आड एक शनिवार-रविवार, शाळेच्या सुट्ट्यांचा काही भाग, सण आणि नियमित व्हिडिओ कॉल. न्यायालय वेळापत्रक आणि मुलाला सोपवण्याचे ठिकाण ठरवते. ताबा असलेल्या पालकाने कारणाशिवाय भेटीत अडथळा आणला तर दुसरा पालक अंमलबजावणीसाठी किंवा आदेशात बदल करण्यासाठी अर्ज करू शकतो, आणि न्यायालयाच्या आदेशाची जाणूनबुजून अवज्ञा हा न्यायालयाचा अवमान ठरू शकतो. सततचा अडथळा हेच कारण ठरून न्यायालय ताबा कोणाकडे असावा याचा फेरविचार करू शकते.
माझ्या जोडीदाराने माझ्या संमतीशिवाय आमच्या मुलाला परदेशात नेले आहे. मी काय करू शकतो?
दोन्ही देशांत तातडीने कृती करा. भारत 1980 च्या हेग बाल अपहरण अधिवेशनाचा (Hague Child Abduction Convention) पक्षकार नाही, त्यामुळे त्याची मूल परत पाठवण्याची यंत्रणा उपलब्ध नाही, आणि दुसऱ्या देशातील कार्यवाही त्या देशाच्या स्वतःच्या ताबाविषयक कायद्याखाली चालते. भारतात कौटुंबिक न्यायालयासमोर ताब्याची याचिका दाखल करता येते, आणि मुलाला आणखी दूर नेण्यास मनाई करणारा आदेश मागता येतो; निकाल मुलाच्या कल्याणावरून ठरेल. मुलाला नेण्यापूर्वीचे त्याचे स्थिर जीवन, कोणतेही विद्यमान आदेश आणि मुलाला नेण्याची परिस्थिती यांचा पुरावा दोन्हीपैकी कोणत्याही मंचासमोर महत्त्वाचा ठरेल.
परदेशी आदेशाचा भंग करून मुलाला परदेशातून भारतात आणले आहे. भारतीय न्यायालय मुलाला परत पाठवेल का?
आपोआप नाही. Nithya Anand Raghavan v. State (NCT of Delhi) मध्ये सर्वोच्च न्यायालयाने असे ठरवले की परदेशी न्यायालयाचा आदेश हा केवळ एक घटक असतो आणि न्यायालयांमधील सौजन्याला (comity of courts) मुलाच्या कल्याणापेक्षा अग्रक्रम देता येत नाही. मुलाच्या हिताचे असेल तर भारतीय न्यायालय संक्षिप्त चौकशी करून मुलाला परत पाठवू शकते, जसे सर्वोच्च न्यायालयाने Rohith Thammana Gowda (2022) मध्ये केले, किंवा मूल भारतात स्थिरावले असेल तेथे कल्याणाची सविस्तर चौकशी करू शकते. हेबियस कॉर्पस किंवा पालकत्व याचिकेचा वापर करता येतो.
मुलाच्या ताब्यासाठी हेबियस कॉर्पस दाखल करता येते का?
होय. Yashita Sahu v. State of Rajasthan मध्ये सर्वोच्च न्यायालयाने असे ठरवले की मूल दुसऱ्या पालकाच्या ताब्यात असतानाही, तो ताबा बेकायदेशीर असेल तर, उदाहरणार्थ न्यायालयाच्या आदेशाचा भंग करून किंवा मुलाच्या निवासाच्या देशातून त्याला नेल्यानंतर, हेबियस कॉर्पसची रिट चालू शकते. न्यायालय मुलाच्या कल्याणाच्या आधारे निर्णय घेते आणि रिटमध्ये विवादित तथ्यांवर निर्णय देण्यास नकार देऊन पक्षकारांना कौटुंबिक न्यायालयाकडे पाठवू शकते. याचिका अनुच्छेद 226 खाली उच्च न्यायालयात किंवा अनुच्छेद 32 खाली सर्वोच्च न्यायालयात दाखल केली जाते.
पालक अज्ञान मुलाची मालमत्ता विकू शकतो का?
केवळ न्यायालयाच्या पूर्वपरवानगीनेच. हिंदू नैसर्गिक पालकाने न्यायालयाच्या परवानगीशिवाय अज्ञानाची स्थावर मालमत्ता गहाण ठेवू नये, विकू नये, दान करू नये किंवा तिची अदलाबदल करू नये, किंवा ती पाच वर्षांपेक्षा अधिक काळासाठी अथवा अज्ञानाला अठरा वर्षे पूर्ण झाल्यानंतर एका वर्षापेक्षा पुढे जाणाऱ्या मुदतीसाठी भाड्याने देऊ नये (हिंदू अज्ञानत्व आणि पालकत्व अधिनियमाचे कलम 8). परवानगीशिवाय केलेली विक्री अज्ञानाच्या इच्छेनुसार रद्द करता येण्याजोगी (voidable) असते. न्यायालयाने नेमलेल्या पालकाला पालक आणि पाल्य अधिनियमाच्या कलम 29 खाली परवानगी लागते. याचिकेत अज्ञानासाठी असलेली आवश्यकता किंवा स्पष्ट लाभ दाखवावा लागतो.
आजी-आजोबा ताबा किंवा भेटीचे हक्क मागू शकतात का?
होय. अज्ञानाचा नातेवाईक किंवा मित्र पालक आणि पाल्य अधिनियमाच्या कलम 8 खाली अर्ज करू शकतो, आणि न्यायालय कलम 17 खाली नात्याची जवळीक आणि मुलाशी असलेले कोणतेही विद्यमान नाते विचारात घेते. एखाद्या पालकाचा मृत्यू झाला असेल किंवा तो मुलाची काळजी घेण्यास असमर्थ असेल तेथे आजी-आजोबा बहुतेकदा ताबा मागतात, आणि एखादा पालक संपर्क रोखत असेल तेथे भेटीचे हक्क मागतात. हयात असलेला पालक अयोग्य नसेल तर पालक म्हणून सामान्यतः त्यालाच प्राधान्य दिले जाते, पण तरीही व्यवस्था मुलाच्या कल्याणावरच अवलंबून असते.
ही उत्तरे शैक्षणिक स्वरूपाचे सारांश आहेत; ती कोणत्याही वैयक्तिक प्रकरणावरील कायदेशीर सल्ला नाहीत.
गंभीर प्रश्नासाठी नीट वाचलेली कागदपत्रे हवीत.
भेटी पूर्वनियोजित वेळ घेऊन G-46, Basement, Greater Kailash III, New Delhi येथे होतात. पत्रव्यवहार प्रमुख वकील वाचतात.
हे पान बार कौन्सिल ऑफ इंडिया नियमांनी (Bar Council of India Rules) दिलेल्या परवानगीनुसार Lokesh Bhardwaj Law Offices च्या कामाविषयी सर्वसाधारण माहिती देते. हा कायदेशीर सल्ला नाही, आणि यामुळे वकील-अशील संबंध निर्माण होत नाही. LBLO कोणत्याही प्रकरणात केवळ लेखी मान्य केलेल्या नियुक्तीच्या आधारेच काम पाहते.
शेवटचा आढावा: 16/11/2026. Lokesh Bhardwaj Law Offices.
16/11/2026 रोजीच्या स्थितीनुसार कायदा.
← सर्व कार्यक्षेत्रे