भारतातील दत्तक: HAMA, बाल न्याय अधिनियम आणि CARA, NRI दत्तक आणि पालकत्व
भारतात दत्तकाचे दोन कायदे आहेत, हिंदूंसाठी एक वैयक्तिक कायदा आणि सर्वांसाठी खुला एक धर्मनिरपेक्ष कायदा, आणि त्यांपैकी कोणता लागू होतो यावर दत्तक कोण घेऊ शकते, कोणाला दत्तक घेता येते आणि आदेशावर कोण स्वाक्षरी करते हे ठरते.
थोडक्यात
- दोन मार्ग. हिंदू, बौद्ध, जैन आणि शीख हिंदू दत्तक आणि पोटगी अधिनियम, 1956 (Hindu Adoptions and Maintenance Act, 1956) (HAMA) खाली मूल प्रत्यक्ष देऊन आणि घेऊन दत्तक घेऊ शकतात. कोणत्याही धर्माची कोणतीही व्यक्ती बाल न्याय (मुलांची काळजी आणि संरक्षण) अधिनियम, 2015 (Juvenile Justice (Care and Protection of Children) Act, 2015) (JJ Act) आणि केंद्रीय दत्तक संसाधन प्राधिकरण (Central Adoption Resource Authority) (CARA) ने तयार केलेले दत्तक नियम, 2022 (Adoption Regulations, 2022) यांखाली दत्तक घेऊ शकते.
- HAMA च्या अटी. मूल हिंदू, पंधरा वर्षांखालील आणि अविवाहित असले पाहिजे, प्रथेने वेगळी परवानगी दिली नसेल तर. दत्तक घेणाऱ्याला त्याच लिंगाचे जिवंत हिंदू अपत्य आधीपासून असता कामा नये. दत्तक घेणारी व्यक्ती आणि मूल भिन्न लिंगाचे असतील तर त्यांच्यात किमान 21 वर्षांचे अंतर असले पाहिजे. विवाहित व्यक्तीला दत्तक घेण्यासाठी जोडीदाराची संमती लागते.
- JJ Act खाली दत्तक. दत्तकासाठी कायदेशीररीत्या मुक्त घोषित केलेली अनाथ, सोडून दिलेली आणि स्वाधीन केलेली मुले CARINGS पोर्टलवरील नोंदणी, गृह अभ्यास (home study), मूल सुचवणे (referral) आणि दत्तकपूर्व पालनपोषण (pre-adoption foster care) या टप्प्यांतून दत्तक घेतली जातात.
- आदेश. 01/09/2022 पासून JJ Act खालील दत्तक आदेश न्यायालय नव्हे तर जिल्हा दंडाधिकारी देतात, आणि तो अर्ज दाखल झाल्यापासून दोन महिन्यांच्या आत दिला जावा (कलम 61).
- नातेवाईक आणि सावत्र पालक धर्म कोणताही असो JJ Act खाली दत्तक घेऊ शकतात (कलम 56(2)).
- NRI आणि आंतरदेशीय दत्तक. परदेशात राहणाऱ्या अर्जदारांमध्ये NRI, OCI कार्डधारक आणि भारतीय वंशाच्या व्यक्तींना प्राधान्य असते (कलम 59(2)). भारत आंतरदेशीय दत्तकाविषयीच्या 1993 च्या हेग कन्व्हेन्शनचा (Hague Convention on Intercountry Adoption) पक्षकार आहे.
- त्याऐवजी पालकत्व. मुस्लिम, ख्रिश्चन, पारशी आणि ज्यू यांचा स्वतःचा दत्तक कायदा नाही. अनेक जण पालक आणि पाल्य अधिनियम, 1890 (Guardians and Wards Act, 1890) खालील पालकत्वाचा वापर करतात, जे मूल अठरा वर्षांचे झाल्यावर संपते. JJ Act चा मार्ग त्यांच्यासाठी खुला आहे.
तुमच्या कानावर पडणाऱ्या संज्ञा
- दत्तक
- अशी प्रक्रिया जिच्याद्वारे मूल जैविक आईवडिलांपासून कायमचे वेगळे होते आणि जैविक अपत्याच्या सर्व हक्क व जबाबदाऱ्यांसह दत्तक आईवडिलांचे कायदेशीर अपत्य बनते (कलम 2(2), JJ Act).
- देणे आणि घेणे (Giving and taking)
- HAMA खाली आवश्यक असलेली कृती, ज्याद्वारे मूल देण्यास सक्षम असलेली व्यक्ती मुलाला एका कुटुंबातून दुसऱ्या कुटुंबात हस्तांतरित करण्याच्या उद्देशाने स्वाधीन करते (कलम 11(vi)).
- दत्तकासाठी कायदेशीररीत्या मुक्त (Legally free for adoption)
- अधिनियमाने आवश्यक केलेल्या चौकशीनंतर बाल कल्याण समितीने अनाथ, सोडून दिलेल्या किंवा स्वाधीन केलेल्या मुलासाठी घोषित केलेला दर्जा (कलम 38, JJ Act).
- CARA
- केंद्रीय दत्तक संसाधन प्राधिकरण (Central Adoption Resource Authority), देशांतर्गत आणि आंतरदेशीय दत्तकाचे नियमन करणारी आणि दत्तक नियम तयार करणारी वैधानिक संस्था.
- CARINGS
- बाल दत्तक संसाधन माहिती आणि मार्गदर्शन प्रणाली (Child Adoption Resource Information and Guidance System), ऑनलाइन पोर्टल ज्यावर इच्छुक दत्तक पालक नोंदणी करतात आणि मुले सुचवली जातात.
- विशेष दत्तक संस्था (Specialised Adoption Agency)
- दत्तकासाठीच्या मुलांना निवारा देणारी आणि त्यांची कागदपत्रे तयार करणारी मान्यताप्राप्त संस्था.
- गृह अभ्यास अहवाल (Home study report)
- सामाजिक कार्यकर्त्याने इच्छुक दत्तक पालकांच्या योग्यतेचे केलेले मूल्यमापन; तो तीन वर्षे वैध राहतो.
- दत्तकपूर्व पालनपोषण (Pre-adoption foster care)
- दत्तक आदेश होण्यापूर्वी सुचवलेले मूल इच्छुक दत्तक पालकांकडे सोपवणे.
- नातेवाइकाकडून दत्तक (Relative adoption)
- काका, मामा, आत्या, मावशी किंवा आजी-आजोबा यांसारख्या नातेवाइकाने धर्म कोणताही असो JJ Act खाली मूल दत्तक घेणे.
- NOC
- आंतरदेशीय दत्तकांसाठी CARA देत असलेले ना-हरकत प्रमाणपत्र (No Objection Certificate), ज्यात परदेशी जाणाऱ्या HAMA खाली दत्तक घेतलेल्या मुलाचाही समावेश आहे.
सविस्तर
HAMA खाली दत्तक
हिंदू दत्तक आणि पोटगी अधिनियम, 1956 हिंदू, बौद्ध, जैन आणि शीख यांना लागू होतो. तो मुस्लिम, ख्रिश्चन, पारशी किंवा ज्यू यांना लागू होत नाही (कलम 2). HAMA खालील दत्तक ही खासगी कृती आहे, जी कोणत्याही प्राधिकाऱ्याच्या आदेशाशिवाय देण्याघेण्याच्या विधीने पूर्ण होते. दत्तक घेणाऱ्या व्यक्तीकडे दत्तक घेण्याची क्षमता आणि हक्क असल्याशिवाय, देणाऱ्या व्यक्तीकडे तसे करण्याची क्षमता असल्याशिवाय, मूल दत्तक घेण्यायोग्य असल्याशिवाय, आणि कलम 11 च्या अटी पूर्ण झाल्याशिवाय कोणतेही दत्तक वैध नाही (कलम 6).
दत्तक कोण घेऊ शकते
- हिंदू पुरुष, जो स्वस्थ चित्ताचा आहे आणि अज्ञान नाही, पत्नी हयात असल्यास तिच्या संमतीने (कलम 7).
- हिंदू स्त्री, जी स्वस्थ चित्ताची आहे आणि अज्ञान नाही. 2010 च्या सुधारणेपासून विवाहित स्त्री पतीच्या संमतीने त्याच पातळीवर दत्तक घेऊ शकते (कलम 8).
दत्तक कोण देऊ शकते
केवळ मुलाचे वडील, आई किंवा पालकच मूल दत्तक देऊ शकतात (कलम 9). आईवडिलांपैकी प्रत्येकाला सामान्यतः दुसऱ्याची संमती लागते. पालक, यात आईवडील दोघेही मृत असतील किंवा त्यांनी मुलाला सोडून दिले असेल, किंवा मुलाचे आईवडील माहीत नसतील अशा स्थितींचाही समावेश आहे, न्यायालयाच्या पूर्वपरवानगीनेच मूल दत्तक देऊ शकतो (कलम 9(4)).
कोणाला दत्तक घेता येते, आणि अटी
मूल हिंदू असले पाहिजे, त्याला आधी दत्तक घेतलेले नसावे, ते विवाहित नसावे, आणि त्याने पंधरा वर्षे वय पूर्ण केलेले नसावे, पक्षकारांना लागू असलेली प्रथा किंवा रूढी वेगळी परवानगी देत नसेल तर (कलम 10). कलम 11 खाली:
- मुलगा दत्तक घेणाऱ्या व्यक्तीला त्या वेळी हिंदू मुलगा, मुलाचा मुलगा किंवा मुलाच्या मुलाचा मुलगा हयात असता कामा नये;
- मुलगी दत्तक घेणाऱ्या व्यक्तीला हिंदू मुलगी किंवा मुलाची मुलगी हयात असता कामा नये;
- स्त्री मूल दत्तक घेणारा पुरुष, किंवा पुरुष मूल दत्तक घेणारी स्त्री, मुलापेक्षा किमान एकवीस वर्षांनी मोठी असली पाहिजे;
- एकच मूल दोन किंवा अधिक व्यक्ती दत्तक घेऊ शकत नाहीत; आणि
- मुलाला जन्मदात्या कुटुंबातून हस्तांतरित करण्याच्या उद्देशाने ते प्रत्यक्ष दत्तक दिले आणि घेतले गेले पाहिजे.
परिणाम आणि पुरावा
दत्तकाच्या तारखेपासून मूल सर्व हेतूंसाठी दत्तक आईवडिलांचे अपत्य मानले जाते, आणि जन्मदात्या कुटुंबाशी असलेले संबंध तुटतात; मात्र मूल जन्मदात्या कुटुंबातील निषिद्ध नात्यांत विवाह करू शकत नाही आणि मुलाकडे आधीच निहित झालेली मालमत्ता कायम राहते (कलम 12). वैध दत्तक दत्तक आईवडील किंवा इतर कोणीही रद्द करू शकत नाही, आणि मूल त्याचा त्याग करू शकत नाही (कलम 15). दत्तकपत्राची नोंदणी सक्तीची नाही, पण दत्तकाची नोंद करणाऱ्या आणि देणाऱ्या व घेणाऱ्या व्यक्तीने स्वाक्षरी केलेल्या नोंदणीकृत दस्तऐवजाच्या बाबतीत, उलट सिद्ध होईपर्यंत दत्तक अधिनियमाचे पालन करून झाले असे न्यायालय गृहीत धरते (कलम 16). त्यामुळे नोंदणीकृत दस्त आणि विधीची छायाचित्रे हाच सहसा पुरावा असतो. HAMA खालील दत्तकाविषयीचे वाद घोषणेसाठीच्या दिवाणी दाव्याद्वारे ठरवले जातात, अनेकदा वर्षांनंतर वारसाहक्काच्या वादांत.
JJ Act आणि CARA खाली दत्तक
JJ Act चा मार्ग धर्मनिरपेक्ष आहे. तो अनाथ, सोडून दिलेल्या आणि स्वाधीन केलेल्या मुलांचे दत्तक, नातेवाइकाच्या मुलाचे दत्तक आणि सावत्र पालकाकडून दत्तक, तसेच सर्व आंतरदेशीय दत्तक यांचे नियमन करतो (कलम 56). HAMA खालील दत्तकांवर त्याचा परिणाम होत नाही (कलम 56(3)). Shabnam Hashmi v. Union of India, (2014) 4 SCC 1 मध्ये सर्वोच्च न्यायालयाने या अधिनियमाचे वर्णन, पालकाचा वैयक्तिक कायदा कोणताही असो, कोणत्याही इच्छुक पालकाला दत्तक घेण्याचा पर्याय देणारा सक्षमकारी कायदा असे केले, मात्र दत्तक हा मूलभूत हक्क असल्याचे घोषित करण्यास न्यायालयाने नकार दिला.
इच्छुक दत्तक पालकांची पात्रता
कलम 57 आणि दत्तक नियम, 2022 च्या नियम 5 खाली:
- अधिनियम आणि नियम सांगतात त्याप्रमाणे इच्छुक दत्तक पालक स्थिर आणि मुलाचे संगोपन करण्यास सक्षम असले पाहिजेत;
- जोडप्याला दोन्ही जोडीदारांची संमती आणि, नातेवाइकाकडून किंवा सावत्र पालकाकडून दत्तक वगळता, किमान दोन वर्षांचे स्थिर वैवाहिक नाते आवश्यक आहे;
- एकल किंवा घटस्फोटित व्यक्ती दत्तक घेऊ शकते, पण एकल पुरुष मुलगी दत्तक घेण्यास पात्र नाही;
- दोन किंवा अधिक मुले असलेल्या जोडप्यांचा विचार केवळ विशेष गरजा असलेल्या मुलांसाठी आणि कुटुंब मिळण्यास कठीण असलेल्या मुलांसाठीच होतो, मूल नातेवाइकाचे किंवा सावत्र अपत्य असेल तर वगळता;
- मूल आणि प्रत्येक इच्छुक दत्तक पालक यांच्यातील किमान वयाचे अंतर पंचवीस वर्षे आहे.
कमाल वयोमर्यादा मुलाच्या वयानुसार ठरतात:
- 2 वर्षांपर्यंतचे मूल: जोडप्याचे एकत्रित वय 85 पर्यंत, एकल पालक 40 पर्यंत;
- 2 वर्षांहून अधिक आणि 4 वर्षांपर्यंत: 90 आणि 45;
- 4 वर्षांहून अधिक आणि 8 वर्षांपर्यंत: 100 आणि 50;
- 8 वर्षांहून अधिक आणि 18 वर्षांपर्यंत: 110 आणि 55.
टप्पे
- नोंदणी CARINGS वर, नियमांत दिलेल्या कागदपत्रांसह, जसे ओळख, पत्ता, उत्पन्न आणि आरोग्य यांचे पुरावे, आणि विवाह प्रमाणपत्र किंवा घटस्फोटाचा हुकूमनामा.
- गृह अभ्यास सामाजिक कार्यकर्त्याकडून, सहसा विशेष दत्तक संस्थेच्या. अहवाल तीन वर्षे वैध असतो.
- मूल सुचवणे. नोंदणीच्या ज्येष्ठतेनुसार आणि पालकांच्या पसंतीनुसार मुले सुचवली जातात. भारतातील पालकांना सुचवलेले मूल राखून ठेवण्यासाठी अठ्ठेचाळीस तास मिळतात; परदेशात राहणाऱ्या पालकांना शहाण्णव तास.
- जुळवणी आणि दत्तकपूर्व पालनपोषण, पालकांनी मुलाला भेटून सुचवलेले मूल स्वीकारल्यानंतर.
- जिल्हा दंडाधिकाऱ्यांकडे अर्ज, जे कागदपत्रे आणि पक्षकार यांची तपासणी करून दत्तक आदेश देतात. जिल्हा दंडाधिकाऱ्यांनी अर्ज दाखल झाल्यापासून दोन महिन्यांच्या आत तो निकाली काढावा (कलम 61(2)). आदेशाविरुद्ध तीस दिवसांच्या आत विभागीय आयुक्तांकडे अपील करता येते (कलम 101(6)).
- दत्तकोत्तर पाठपुरावा, दत्तकपूर्व पालनपोषणासाठी मूल सोपवल्याच्या तारखेपासून दोन वर्षे दर सहा महिन्यांनी अहवाल दिला जातो.
बाल कल्याण समितीने मूल दत्तकासाठी कायदेशीररीत्या मुक्त असल्याचे घोषित केल्यानंतरच ते उपलब्ध होते (कलम 38). स्वाधीन केलेल्या मुलाच्या बाबतीत, घोषणा होण्यापूर्वी आईवडिलांना स्वाधीन केल्यानंतर पुनर्विचार करण्यासाठी काही कालावधी मिळतो.
कायद्याबाहेरील दत्तक
JJ Act चे पालन न करता केलेले अनाथ, सोडून दिलेल्या किंवा स्वाधीन केलेल्या मुलाचे दत्तक वैध दत्तक नाही, आणि अशा प्रकारे मूल घेतल्यास त्यात सहभागी प्रत्येकावर खटला चालू शकतो. अधिनियमाच्या तरतुदी किंवा प्रक्रिया न पाळता मूल दत्तक घेणे किंवा देणे यासाठी तीन वर्षांपर्यंत कारावास, किंवा एक लाख रुपये दंड, किंवा दोन्ही अशी शिक्षा आहे (कलम 80), आणि मुलांची विक्री व खरेदी हा वेगळा, अधिक गंभीर गुन्हा आहे (कलम 81). रुग्णालय, अनोळखी व्यक्तीचा नातेवाईक किंवा मध्यस्थ या प्रक्रियेबाहेर मूल दत्तकासाठी कायदेशीररीत्या सोपवू शकत नाही.
नातेवाइकाकडून आणि सावत्र पालकाकडून दत्तक
नातेवाईक (अधिनियमाच्या व्याख्येनुसार काका, मामा, आत्या, मावशी किंवा आजी-आजोबा) कलम 56(2) खाली नातेवाइकाचे मूल दत्तक घेऊ शकतो, आणि आई किंवा वडिलांचा जोडीदार सावत्र अपत्य दत्तक घेऊ शकतो. ही दत्तके जन्मदात्या आई किंवा वडिलांच्या किंवा दोघांच्या संमतीने, नियमांखालील लहान प्रक्रियेने होतात, आणि तीही जिल्हा दंडाधिकाऱ्यांच्या आदेशानेच पूर्ण होतात. कुटुंबातील मुलाचे संगोपन NRI नातेवाइकाने करायचे असेल तेव्हा यांचा वापर अनेकदा होतो.
आंतरदेशीय आणि NRI दत्तक
सर्व आंतरदेशीय दत्तके JJ Act खालीच झाली पाहिजेत (कलम 56(4)). भारताने आंतरदेशीय दत्तकाच्या बाबतीत मुलांचे संरक्षण आणि सहकार्य यांविषयीच्या हेग कन्व्हेन्शन, 1993 (Hague Convention on Protection of Children and Co-operation in Respect of Intercountry Adoption, 1993) वर 09/01/2003 रोजी स्वाक्षरी केली आणि 06/06/2003 रोजी त्याला मान्यता दिली, आणि ते भारतासाठी 01/10/2003 रोजी अंमलात आले. CARA हे कन्व्हेन्शनखाली भारताचे केंद्रीय प्राधिकरण आहे. त्याने आवश्यक केलेले संरक्षक उपाय सर्वप्रथम सर्वोच्च न्यायालयाने Lakshmi Kant Pandey v. Union of India, (1984) 2 SCC 244 मध्ये मांडले, त्या काळी कोणताही कायदा नव्हता आणि परदेशी पालक पालक आणि पाल्य अधिनियमाचा वापर करत.
"आंतरदेशीय" कोणाला म्हणतात
- NRI आणि OCI कार्डधारक. नियम 15 खाली NRI आणि OCI कार्डधारकांना दत्तकाच्या प्राधान्याच्या बाबतीत भारतात राहणाऱ्या भारतीयांच्या बरोबरीने वागवले जाते. कलम 59(2) खाली पात्र NRI, OCI कार्डधारक किंवा भारतीय वंशाच्या व्यक्तीला परदेशात राहणाऱ्या अर्जदारांमध्ये प्राधान्य दिले जाते.
- परदेशी नागरिक जे परदेशात राहतात ते, योग्य भारतीय किंवा NRI कुटुंब न मिळाल्यासच, त्यांच्या निवासाच्या देशातील अधिकृत संस्थेमार्फत किंवा केंद्रीय प्राधिकरणामार्फत मूल दत्तक घेऊ शकतात.
- भारतात राहणारे परदेशी आणि OCI नियमांनी त्यांच्यासाठी केलेल्या तरतुदींद्वारे अर्ज करतात.
परदेशात राहणाऱ्या पालकांसाठी प्रक्रिया
पालक त्यांच्या निवासाच्या देशातील अधिकृत दत्तक संस्थेमार्फत किंवा केंद्रीय प्राधिकरणामार्फत नोंदणी करतात, जी गृह अभ्यास तयार करते. CARA मूल सुचवते, पालक शहाण्णव तासांच्या आत ते स्वीकारतात, आणि जिल्हा दंडाधिकाऱ्यांच्या आदेशानंतर CARA ना-हरकत प्रमाणपत्र आणि कन्व्हेन्शनच्या अनुच्छेद 23 खालील अनुरूपता प्रमाणपत्र देते, जेणेकरून स्वीकारणाऱ्या देशात मुलाचा व्हिसा आणि दत्तकाची मान्यता मिळू शकेल. स्वीकारणाऱ्या देशाचे इमिग्रेशन आणि दत्तकाचे नियमही पूर्ण करावे लागतात, आणि काही देशांत तेथे नवा आदेश घ्यावा लागतो.
NRI हिंदूंनी HAMA खाली घेतलेले दत्तक
परदेशात राहणारे हिंदू कुटुंब वैध विधी आणि नोंदणीकृत दस्त यांद्वारे भारतात HAMA खाली नात्यातील मूल दत्तक घेऊ शकते. हे दत्तक भारतीय कायद्यात वैध असते, पण मूल परदेशी नेण्यासाठी HAMA खालील दत्तकांसाठी CARA चे ना-हरकत प्रमाणपत्र लागते (नियम 41(18) आणि नियमांचा अध्याय VIII), आणि स्वीकारणारा देश खासगी दत्तकाला मान्यता देईलच असे नाही. त्यामुळे HAMA आणि JJ Act खालील नातेवाइकाकडून दत्तक यांपैकी निवड स्वीकारणाऱ्या देशाचा कायदा लक्षात घेऊन करावी.
वैयक्तिक कायदा दत्तकाची परवानगी देत नाही तेथे पालकत्व
मुस्लिम, ख्रिश्चन, पारशी आणि ज्यू वैयक्तिक कायद्यांत कायदेशीर आईवडील आणि अपत्य असे नाते निर्माण करणाऱ्या अर्थाने दत्तकाची तरतूद नाही. या समुदायांतील कुटुंबांपुढे दोन पर्याय आहेत.
पालक आणि पाल्य अधिनियम, 1890 खाली पालकत्व
एखादी व्यक्ती मुलाच्या व्यक्तीची पालक म्हणून नेमणूक किंवा घोषणा व्हावी यासाठी कौटुंबिक न्यायालयाकडे अर्ज करू शकते (कलम 7). न्यायालय मुलाच्या वैयक्तिक कायद्याशी सुसंगत राहून मुलाच्या कल्याणाच्या आधारे निर्णय देते (कलम 17). पालकत्वाच्या आदेशाने पालकाला संगोपन, ताबा आणि मुलासाठी निर्णय घेण्याचा हक्क मिळतो, पण:
- त्याने मूल कायद्याच्या दृष्टीने पालकाचे अपत्य होत नाही, त्यामुळे मृत्युपत्र नसताना मुलाला पालकाकडून वारसा मिळत नाही; मृत्युपत्र, बक्षीसपत्र किंवा ट्रस्ट आवश्यक असतो;
- पाल्य अज्ञान राहणे बंद झाल्यावर पालकाचे अधिकार संपतात (कलम 41), आणि त्यानंतर त्या नात्याला कोणताही कायदेशीर आशय उरत नाही;
- मुलाच्या कल्याणाच्या आधारे न्यायालय पालकाला हटवू शकते किंवा व्यवस्था बदलू शकते; आणि
- मुलाच्या स्थावर मालमत्तेचा व्यवहार करण्यासाठी पालकाला न्यायालयाची परवानगी लागते (कलम 29).
JJ Act खाली दत्तक
मुस्लिम, ख्रिश्चन, पारशी किंवा ज्यू कुटुंब त्याऐवजी JJ Act खाली दत्तक घेऊ शकते, जो धर्म कोणताही असो आईवडील आणि अपत्य असे पूर्ण नाते देतो (Shabnam Hashmi v. Union of India, (2014) 4 SCC 1). दत्तक मूल त्या अधिनियमाखाली सर्व हेतूंसाठी दत्तक आईवडिलांचे कायदेशीर अपत्य बनते. कुटुंबाच्या वैयक्तिक कायद्याखालील उत्तराधिकाराचे प्रश्न सुरुवातीलाच विचारात घ्यावेत, आणि मृत्युपत्र केल्याने शंका दूर होते.
नेहमीच्या चुका
- रुग्णालय, ओळखीची व्यक्ती किंवा मध्यस्थ यांच्याकडून "अनौपचारिकपणे" मूल घेणे; ते दत्तक नाही आणि तो गुन्हा असू शकतो.
- छायाचित्रे किंवा साक्षीदार नसलेल्या, नोंदणी न केलेल्या HAMA विधीवर अवलंबून राहणे.
- पालकत्वाच्या आदेशामुळे मुलाला वारसा मिळतो असे गृहीत धरणे.
- CARA च्या ना-हरकत प्रमाणपत्राशिवाय मूल परदेशी नेणे.
लोक विचारतात ते प्रश्न
भारतात मूल दत्तक कोण घेऊ शकते?
बाल न्याय अधिनियम (Juvenile Justice Act) आणि दत्तक नियम, 2022 (Adoption Regulations, 2022) यांनुसार, शारीरिक, मानसिक आणि भावनिकदृष्ट्या स्थिर आणि आर्थिकदृष्ट्या सक्षम असलेली कोणतीही व्यक्ती, धर्म कोणताही असो, मूल दत्तक घेऊ शकते. जोडप्याला दोन्ही जोडीदारांची संमती आणि सामान्यतः दोन वर्षांचे स्थिर वैवाहिक जीवन आवश्यक असते. एकल स्त्री मुलगा किंवा मुलगी यांपैकी कोणतेही मूल दत्तक घेऊ शकते, पण एकल पुरुष मुलगी दत्तक घेऊ शकत नाही. वयोमर्यादा मुलाच्या वयावर अवलंबून असते, आणि मूल व प्रत्येक पालक यांच्यात किमान पंचवीस वर्षांचे अंतर असले पाहिजे. हिंदू हिंदू दत्तक आणि पोटगी अधिनियम (Hindu Adoptions and Maintenance Act) खालीही दत्तक घेऊ शकतात.
HAMA खालील दत्तक आणि JJ Act खालील दत्तक यांत काय फरक आहे?
HAMA केवळ हिंदू, बौद्ध, जैन आणि शीख यांना लागू होतो. आईवडील किंवा पालक आणि दत्तक घेणारी व्यक्ती यांच्यात मूल देण्याघेण्याच्या विधीने दत्तक पूर्ण होते, त्यासाठी कोणत्याही प्राधिकाऱ्याचा आदेश लागत नाही, आणि ते सहसा नोंदणीकृत दस्ताने सिद्ध केले जाते. JJ Act सर्वांना लागू होतो; त्यात अनाथ, सोडून दिलेली आणि स्वाधीन केलेली मुले, नातेवाइकाकडून आणि सावत्र पालकाकडून दत्तक, आणि सर्व आंतरदेशीय दत्तक येतात, आणि CARINGS वर नोंदणी झाल्यानंतर जिल्हा दंडाधिकाऱ्यांच्या आदेशाने ही प्रक्रिया पूर्ण होते. बालगृहातील मूल केवळ JJ Act खालीच दत्तक घेता येते.
CARA मार्फत दत्तक घेण्यास किती वेळ लागतो?
कायदा केवळ शेवटचा टप्पा ठरवतो: जिल्हा दंडाधिकाऱ्यांनी दत्तक अर्ज दाखल झाल्यापासून दोन महिन्यांच्या आत त्यावर निर्णय द्यावा. त्याआधीचा प्रतीक्षा कालावधी नोंदणीकृत पालकांची संख्या आणि अपेक्षित मुलाचे वय व स्वरूप यांवर अवलंबून असतो, आणि विशेष गरजा नसलेल्या अगदी लहान मुलांसाठीची प्रतीक्षा दीर्घ असू शकते. मोठी मुले, भावंडे किंवा विशेष गरजा असलेली मुले स्वीकारण्यास तयार असलेल्या पालकांना सहसा लवकर मूल सुचवले जाते. आदेशानंतर दोन वर्षे दर सहा महिन्यांनी पाठपुरावा होतो.
एकल स्त्री किंवा एकल पुरुष दत्तक घेऊ शकतो का?
होय. बाल न्याय अधिनियमाचे कलम 57 एकल किंवा घटस्फोटित व्यक्तीला दत्तक घेण्याची परवानगी देते. एकल स्त्री मुलगा किंवा मुलगी यांपैकी कोणतेही मूल दत्तक घेऊ शकते. एकल पुरुष मुलगी दत्तक घेण्यास पात्र नाही. HAMA खाली, अज्ञान नसलेली आणि स्वस्थ चित्ताची हिंदू स्त्री स्वतःच्या अधिकारात दत्तक घेऊ शकते; विवाहित स्त्रीला पतीची संमती लागते, आणि विवाहित पुरुषाला पत्नीची. एकल पालकाची कमाल वयोमर्यादा मुलाच्या वयानुसार 40 ते 55 दरम्यान असते.
आम्ही नातेवाइकाचे मूल दत्तक घेऊ शकतो का?
होय. बाल न्याय अधिनियमाच्या कलम 56(2) खाली काका, मामा, आत्या, मावशी किंवा आजी-आजोबा यांसारखा नातेवाईक, धर्म कोणताही असो, जन्मदात्या आईवडिलांच्या संमतीने, जिल्हा दंडाधिकाऱ्यांच्या आदेशाने संपणाऱ्या लहान प्रक्रियेद्वारे नातेवाइकाचे मूल दत्तक घेऊ शकतो. त्याऐवजी हिंदू कुटुंब, वय आणि आधीपासून असलेल्या मुलांविषयीच्या अटी पूर्ण होत असतील तर, वैध विधीने HAMA खाली दत्तक घेऊ शकते. मूल परदेशात राहणार असेल तर इमिग्रेशनच्या दृष्टीने JJ Act चा मार्ग सहसा अधिक सोपा ठरतो.
NRI किंवा OCI भारतातून मूल दत्तक घेऊ शकतात का?
होय. NRI, OCI कार्डधारक आणि परदेशात राहणाऱ्या भारतीय वंशाच्या व्यक्ती JJ Act खालील आंतरदेशीय मार्गाने, त्यांच्या निवासाच्या देशातील अधिकृत संस्थेमार्फत किंवा केंद्रीय प्राधिकरणामार्फत नोंदणी करून, दत्तक घेऊ शकतात. कलम 59(2) खाली परदेशात राहणाऱ्या अर्जदारांमध्ये त्यांना प्राधान्य असते, आणि नियम NRI आणि OCI कार्डधारकांना प्राधान्याच्या बाबतीत भारतातील रहिवाशांच्या बरोबरीने वागवतात. जिल्हा दंडाधिकाऱ्यांच्या आदेशानंतर CARA मुलाच्या व्हिसासाठी ना-हरकत प्रमाणपत्र (No Objection Certificate) आणि हेग कन्व्हेन्शन अनुरूपता प्रमाणपत्र देते.
मुस्लिम किंवा ख्रिश्चन जोडपे भारतात दत्तक घेऊ शकते का?
त्यांच्या वैयक्तिक कायद्यांत दत्तकाची तरतूद नाही, पण ते बाल न्याय अधिनियमाखाली दत्तक घेऊ शकतात; हा सर्वांसाठी खुला असलेला धर्मनिरपेक्ष कायदा आहे, असे सर्वोच्च न्यायालयाने Shabnam Hashmi v. Union of India मध्ये स्पष्ट केले. त्यानंतर ते मूल त्या अधिनियमाखाली त्यांचे कायदेशीर अपत्य ठरते. पर्याय म्हणून, ते पालक आणि पाल्य अधिनियम (Guardians and Wards Act) खाली पालक म्हणून नेमणुकीसाठी कौटुंबिक न्यायालयाकडे अर्ज करू शकतात; त्याने मूल अठरा वर्षांचे होईपर्यंत संगोपन आणि ताबा मिळतो, पण वारशासाठी आईवडील आणि अपत्य असे नाते निर्माण होत नाही.
पालकत्वाचा आदेश आणि दत्तक एकच आहेत का?
नाही. पालक आणि पाल्य अधिनियमाखाली नेमलेल्या पालकाकडे मुलाचे संगोपन आणि ताबा असतो आणि तो न्यायालयाच्या देखरेखीखाली मुलासाठी निर्णय घेऊ शकतो, पण कायद्याच्या दृष्टीने ते मूल पालकाचे अपत्य होत नाही. मूल अठरा वर्षांचे झाल्यावर पालकाचे अधिकार संपतात, आणि मृत्युपत्राशिवाय मुलाला पालकाकडून वारसा मिळत नाही. HAMA किंवा JJ Act खालील दत्तक कायमस्वरूपी असते, एकदा वैध झाल्यावर रद्द करता येत नाही, आणि मुलाला दत्तक कुटुंबाच्या अपत्याचा पूर्ण दर्जा देते.
दत्तक रद्द करता येते का?
HAMA खालील वैध दत्तक दत्तक आईवडील किंवा इतर कोणीही रद्द करू शकत नाही, आणि जन्मदात्या कुटुंबात परत जाण्यासाठी मूल त्याचा त्याग करू शकत नाही (कलम 15). JJ Act खाली दत्तक आदेशामुळे मूल कायमस्वरूपी दत्तक आईवडिलांचे कायदेशीर अपत्य होते, आणि जिल्हा दंडाधिकाऱ्यांच्या आदेशाविरुद्ध तीस दिवसांच्या आत विभागीय आयुक्तांकडे अपील करता येते. एखादे दत्तक मुळातच कधी वैध नव्हते, उदाहरणार्थ HAMA ची एखादी अट पूर्ण झाली नव्हती, तेथे न्यायालय दत्तक झालेच नाही असे घोषित करू शकते.
रुग्णालयातून किंवा ओळखीच्या व्यक्तीकडून बाळ घेऊन ते आपले म्हणून वाढवणे कायदेशीर आहे का?
नाही. अनाथ, सोडून दिलेले किंवा स्वाधीन केलेले मूल बाल कल्याण समितीने ते दत्तकासाठी कायदेशीररीत्या मुक्त (legally free for adoption) असल्याचे घोषित केल्यानंतरच, JJ Act च्या प्रक्रियेद्वारेच दत्तक घेता येते. त्या प्रक्रियेबाहेर मूल घेणे किंवा देणे हे दत्तक नाही, आणि अधिनियमाचे कलम 80 त्यासाठी तीन वर्षांपर्यंत कारावास, एक लाख रुपये दंड, किंवा दोन्ही अशी शिक्षा देते; मुलाची खरेदी किंवा विक्री हा वेगळा गुन्हा आहे. मुलाच्या जन्माची नोंद नव्या आईवडिलांच्या नावाने केल्याने ते कायदेशीर होत नाही.
ही उत्तरे शैक्षणिक स्वरूपाचे सारांश आहेत; ती कोणत्याही वैयक्तिक प्रकरणावरील कायदेशीर सल्ला नाहीत.
गंभीर प्रश्नासाठी नीट वाचलेली कागदपत्रे हवीत.
भेटी पूर्वनियोजित वेळ घेऊन G-46, Basement, Greater Kailash III, New Delhi येथे होतात. पत्रव्यवहार प्रमुख वकील वाचतात.
हे पान बार कौन्सिल ऑफ इंडिया नियमांनी (Bar Council of India Rules) दिलेल्या परवानगीनुसार Lokesh Bhardwaj Law Offices च्या कामाविषयी सर्वसाधारण माहिती देते. हा कायदेशीर सल्ला नाही, आणि यामुळे वकील-अशील संबंध निर्माण होत नाही. LBLO कोणत्याही प्रकरणात केवळ लेखी मान्य केलेल्या नियुक्तीच्या आधारेच काम पाहते.
शेवटचा आढावा: 16/11/2026. Lokesh Bhardwaj Law Offices.
16/11/2026 रोजीच्या स्थितीनुसार कायदा.
← सर्व कार्यक्षेत्रे