मृत्युपत्र, उत्तराधिकार, प्रोबेट, कौटुंबिक तडजोडी आणि संपत्ती नियोजन
मृत्यूनंतर व्यक्तीची मालमत्ता कोणाला मिळेल हे मृत्युपत्र ठरवते.
थोडक्यात
- मृत्यूनंतर व्यक्तीची मालमत्ता कोणाला मिळेल हे मृत्युपत्र ठरवते. त्यावर मृत्युपत्रकर्त्याची स्वाक्षरी आणि दोन साक्षीदारांचे साक्षांकन असलेच पाहिजे. नोंदणी ऐच्छिक आहे, पण करण्याची शिफारस केली जाते.
- मृत्युपत्र नसल्यास, मालमत्ता वैयक्तिक कायद्यानुसार जाते. हिंदू, बौद्ध, शीख आणि जैन यांच्यासाठी तो कायदा म्हणजे हिंदू उत्तराधिकार अधिनियम, 1956 (Hindu Succession Act, 1956).
- प्रोबेट (Probate) म्हणजे मृत्युपत्र खरे असल्याचे न्यायालयाचे प्रमाणपत्र. भारतीय उत्तराधिकार अधिनियम (Indian Succession Act) च्या कलम 213 ने काही मृत्युपत्रांसाठी प्रोबेट सक्तीचे केले होते, मुख्यतः कलम 57 मध्ये नमूद केलेल्या क्षेत्रांत (जुने बंगाल प्रदेश आणि मद्रास व मुंबई उच्च न्यायालयांचे मूळ दिवाणी अधिकारक्षेत्र) केलेली, किंवा त्या क्षेत्रांतील स्थावर मालमत्तेशी संबंधित मृत्युपत्रे. निरसन आणि सुधारणा अधिनियम, 2025 (Repealing and Amending Act, 2025) (2025 चा अधिनियम 37, संमती 20/12/2025) ने कलम 213 वगळले आणि कलम 370 मधील उत्तराधिकार प्रमाणपत्रांवरील संबंधित प्रतिबंधात बदल केला. दिल्लीत, दिल्लीतील मालमत्तेशी संबंधित हिंदू व्यक्तीच्या मृत्युपत्रासाठी प्रोबेट तसेही सक्तीचे नव्हते. अनेक संस्था अजूनही ते मागतात.
- नामनिर्देशन किंवा मृत्युपत्र नसलेल्या बँक शिल्लक, ठेवी आणि शेअर्स यांसाठी उत्तराधिकार प्रमाणपत्र (भारतीय उत्तराधिकार अधिनियम, भाग X) हा नेहमीचा मार्ग आहे.
- कौटुंबिक तडजोडीद्वारे न्यायालयाशिवाय कुटुंबातील सदस्यांमध्ये मालमत्तेची विभागणी करता येते. ती पूर्वीची व्यवस्था नोंदवत असेल तर तिला नोंदणीची गरज भासणार नाही असे होऊ शकते. ती स्थावर मालमत्तेत नवे हक्क निर्माण करत असेल तर तिची नोंदणी व्हायला हवी. कोणता प्रकार लागू होतो हे मसुदा ठरवतो.
- व्यवसायाचा उत्तराधिकार, विशेष गरजा असलेली अवलंबित व्यक्ती, किंवा NRI मुले यांसाठी खासगी ट्रस्ट आणि नीट रचलेले मृत्युपत्र उपयोगी पडतात.
- NRI भारतीय मालमत्तेचा वारसा घेऊ शकतात. विक्रीची रक्कम परदेशी नेण्यासाठी स्वतंत्र परकीय चलन नियम आणि कागदपत्रे लागतात.
तुमच्या कानावर पडणाऱ्या संज्ञा
- मृत्युपत्रकर्ता (Testator and testatrix)
- मृत्युपत्र करणारी व्यक्ती.
- मृत्युपत्र व्यवस्थापक (Executor)
- मृत्युपत्राची अंमलबजावणी करण्यासाठी नेमलेली व्यक्ती.
- लाभार्थी (Beneficiary, legatee)
- मृत्युपत्राखाली मालमत्ता मिळणारी व्यक्ती.
- पुरवणी मृत्युपत्र (Codicil)
- मृत्युपत्रात सुधारणा करणारा दस्तऐवज.
- साक्षांकन करणारा साक्षीदार (Attesting witness)
- मृत्युपत्रकर्त्याला स्वाक्षरी करताना पाहिलेली व्यक्ती. लाभार्थी साक्षांकन करणारा साक्षीदार असू नये.
- संशयास्पद परिस्थिती (Suspicious circumstances)
- न्यायालयाला मृत्युपत्राबाबत शंका निर्माण करणारी तथ्ये, जसे मुख्य लाभार्थ्यानेच मृत्युपत्राची व्यवस्था करणे, कारणाशिवाय नैसर्गिक वारसांना वगळणे, किंवा मृत्युपत्रकर्त्याच्या प्रकृतीबाबत शंका.
- प्रोबेट आणि प्रशासनपत्र (Probate and letters of administration)
- न्यायालयाची मंजुरी: मृत्युपत्रासह (प्रोबेट), किंवा मृत्युपत्र व्यवस्थापक नसल्यास किंवा मृत्युपत्रच नसल्यास (प्रशासनपत्र).
- उत्तराधिकार प्रमाणपत्र (Succession certificate)
- मृत व्यक्तीची येणी आणि प्रतिभूती (securities) वसूल करण्यासाठी न्यायालयाचे प्रमाणपत्र.
- कायदेशीर वारस प्रमाणपत्र (Legal heir certificate)
- महसूल प्राधिकरणांकडून दिले जाते. बँका आणि कार्यालये अनेकदा ते मागतात.
- फेरफार (Mutation)
- मृत्यूनंतर महापालिकेच्या किंवा महसुलाच्या नोंदीत नाव बदलणे. त्यातून ताबा आणि कराची जबाबदारी नोंदवली जाते. त्यातून मालकी हक्क मिळत नाही.
- सहदायिक आणि HUF (Coparcener and HUF)
- सहदायिकी मालमत्तेत जन्मसिद्ध हक्क असलेले हिंदू संयुक्त कुटुंबाचे सदस्य. 2005 च्या सुधारणेनंतर मुली स्वतःच्या हक्काने सहदायिक आहेत.
- नामनिर्देशन (Nomination)
- खाते किंवा विमा पॉलिसीची रक्कम मिळण्यासाठी एखाद्या व्यक्तीचे नाव देणे. एखाद्या कायद्याने वेगळे सांगितले असेल ते वगळता, नामनिर्देशित व्यक्ती सर्वसाधारणपणे कायदेशीर वारसांसाठी विश्वस्त असते, मालक नव्हे.
- हक्कत्याग पत्र आणि मुक्तता पत्र (Relinquishment deed and release deed)
- ज्याद्वारे वारस आपला हिस्सा दुसऱ्याच्या नावे सोडतो असा दस्तऐवज.
सविस्तर
1. टिकणारे मृत्युपत्र करणे.
- प्रत्येक मालमत्तेचे स्पष्ट वर्णन करा.
- मृत्युपत्र व्यवस्थापक आणि पर्यायी व्यवस्थापक नेमा.
- महत्त्वाच्या वगळण्यांचे कारण थोडक्यात आणि कटुता न ठेवता स्पष्ट करा.
- स्वतंत्र साक्षीदार वापरा; वय किंवा प्रकृती यांवरून नंतर प्रश्न उपस्थित होण्याची शक्यता असेल तेथे शक्यतो क्षमतेविषयी डॉक्टरांची टीपही ठेवा.
- मृत्युपत्राची नोंदणी करा.
- ते सुरक्षित ठेवा आणि ते कुठे आहे हे मृत्युपत्र व्यवस्थापकाला सांगा.
- आयुष्यातील मोठ्या घटनांनंतर त्याचा आढावा घ्या.
2. मृत्यूनंतर: दस्तऐवज.
- मृत्यू प्रमाणपत्र;
- मृत्युपत्र, असल्यास;
- कायदेशीर वारस प्रमाणपत्र किंवा वंशावळीचे प्रतिज्ञापत्र;
- मालमत्तेचे दस्तऐवज;
- बँक आणि डीमॅट खात्यांची विवरणपत्रे;
- विमा पॉलिसी.
कार्यालय मालमत्तांची अनुसूची आणि प्रत्येक मालमत्तेसाठीचा मार्ग तयार करते: हस्तांतरण (transmission), फेरफार, दावा किंवा न्यायालयीन मंजुरी.
3. दिल्लीतील प्रोबेट.
प्रोबेट याचिका जिल्हा न्यायाधीशांकडे, किंवा त्यांच्या आर्थिक मर्यादेपेक्षा जास्त मूल्य असल्यास दिल्ली उच्च न्यायालयाकडे जाते. कायदेशीर वारसांना नोटिसा जातात. हरकती आल्यास प्रकरण विरोधी दाव्यात रूपांतरित होते.
4. उत्तराधिकार प्रमाणपत्र.
येणी आणि प्रतिभूतींसाठी. न्यायालय सुरक्षा हमी (security) मागू शकते. प्रमाणपत्रात त्यात समाविष्ट विशिष्ट येणी आणि प्रतिभूती नमूद असतात.
5. कौटुंबिक तडजोडी.
चांगल्या तडजोड पत्रात:
- सध्याचा वाद किंवा दावा नोंदवलेला असतो;
- मालमत्ता आणि त्यांचे वाटप यांची यादी असते;
- परस्पर मुक्तता (cross-releases) असते;
- मुद्रांक शुल्क आणि नोंदणीची व्यवस्था असते;
- प्रलंबित खटल्यांचे काय होईल ते नमूद असते.
6. ट्रस्ट आणि व्यवसायाचा उत्तराधिकार.
कौटुंबिक कंपनीतील शेअर्ससाठी मृत्युपत्र आणि आर्टिकल्स ऑफ असोसिएशन एकमेकांशी सुसंगत असले पाहिजेत. आर्टिकल्समधील हस्तांतरणावरील निर्बंधांचा विचार केला नाही तर ते मृत्युपत्रातील दान निष्फळ करू शकतात.
7. NRI.
- भारतातील स्थावर मालमत्तेचा वारसा घेण्यास परवानगी आहे.
- विक्रीची रक्कम परदेशी नेणे परकीय चलन नियम आणि वार्षिक मर्यादा यांच्या अधीन आहे.
- परदेशात स्वाक्षरी केलेल्या दस्तऐवजांसाठी नोटरीकरण आणि अपॉस्टिल किंवा वकिलातीचे साक्षांकन आवश्यक असते.
- परदेशात मुखत्यारपत्र करून देणे हे अनेकदा व्यवहारातील पहिले पाऊल असते.
लोक विचारतात ते प्रश्न
हाताने लिहिलेले मृत्युपत्र वैध असते का?
होय, कायद्याने आवश्यक असल्याप्रमाणे त्यावर स्वाक्षरी झाली असेल आणि दोन साक्षीदारांनी साक्षांकन केले असेल तर.
माझ्या वडिलांच्या दिल्लीतील फ्लॅटसाठी मला प्रोबेट लागेल का?
दिल्लीत, दिल्लीतील मालमत्तेशी संबंधित हिंदू व्यक्तीच्या मृत्युपत्राचे प्रोबेट सक्तीचे नव्हते, आणि 2025 च्या सुधारणेने इतर ठिकाणचा सक्तीचा नियमही काढून टाकला. तरीही सोसायटी, बँक किंवा खरेदीदार ते मागू शकतात.
माझा भाऊ नामनिर्देशित (nominee) आहे. ठेवीचा मालक तो आहे का?
सर्वसाधारणपणे, नामनिर्देशित व्यक्ती ती रक्कम कायदेशीर वारसांसाठी विश्वस्त म्हणून स्वीकारते.
मुलगी वडिलोपार्जित मालमत्तेत हिस्सा मागू शकते का?
होय, मिताक्षरा कायद्याने चालणाऱ्या हिंदू संयुक्त कुटुंबाच्या सहदायिकी (coparcenary) मालमत्तेत. हिंदू उत्तराधिकार अधिनियम (Hindu Succession Act) च्या कलम 6 मधील 2005 च्या सुधारणेपासून मुलगी मुलाप्रमाणेच जन्मतः सहदायिक (coparcener) असते. 20/12/2004 पूर्वी नोंदणीकृत दस्तऐवजाद्वारे किंवा न्यायालयाच्या हुकूमनाम्याद्वारे झालेली वाटणी पुन्हा उघडली जात नाही.
परदेशात राहत असताना मी भारतातील मालमत्तेसाठी मृत्युपत्र करू शकतो का?
होय. साक्षांकनाच्या औपचारिकता पाळा आणि मृत्युपत्र व्यवस्थापक (executor) भारतात कसे काम करेल याचे नियोजन करा.
ही उत्तरे शैक्षणिक स्वरूपाचे सारांश आहेत; ती कोणत्याही वैयक्तिक प्रकरणावरील कायदेशीर सल्ला नाहीत.
गंभीर प्रश्नासाठी नीट वाचलेली कागदपत्रे हवीत.
भेटी पूर्वनियोजित वेळ घेऊन G-46, Basement, Greater Kailash III, New Delhi येथे होतात. पत्रव्यवहार प्रमुख वकील वाचतात.
हे पान बार कौन्सिल ऑफ इंडिया नियमांनी (Bar Council of India Rules) दिलेल्या परवानगीनुसार Lokesh Bhardwaj Law Offices च्या कामाविषयी सर्वसाधारण माहिती देते. हा कायदेशीर सल्ला नाही, आणि यामुळे वकील-अशील संबंध निर्माण होत नाही. LBLO कोणत्याही प्रकरणात केवळ लेखी मान्य केलेल्या नियुक्तीच्या आधारेच काम पाहते.
शेवटचा आढावा: 15/11/2026. Lokesh Bhardwaj Law Offices.
कायद्याची स्थिती 15/11/2026 रोजीची.
← सर्व कार्यक्षेत्रे