Lokesh Bhardwaj Law Offices ← എല്ലാ പ്രാക്ടീസ് മേഖലകളും

ഇംഗ്ലീഷിൽ എഴുതിയ ഒരു പേജിന്റെ വിവർത്തനമാണ് ഈ പേജ്. രണ്ടും തമ്മിൽ വ്യത്യാസമുള്ളിടത്ത് ഇംഗ്ലീഷ് പാഠത്തിനാണ് പ്രാബല്യം. ഇംഗ്ലീഷ് പേജ് വായിക്കുക

Lokesh Bhardwaj Law Offices · അഭിഭാഷകരും നിയമ കൺസൾട്ടന്റുമാരും, ന്യൂഡൽഹി · lokeshbhardwajlawoffices.com
പ്രാക്ടീസ് മേഖല

ഇന്ത്യയിലെ ദത്തെടുക്കൽ: HAMA, ബാലനീതി നിയമം, CARA, NRI ദത്തെടുക്കൽ, രക്ഷാകർതൃത്വം

ഇന്ത്യയിൽ രണ്ട് ദത്തെടുക്കൽ നിയമങ്ങളുണ്ട്, ഹിന്ദുക്കൾക്കുള്ള ഒരു വ്യക്തിനിയമവും എല്ലാവർക്കും തുറന്ന ഒരു മതനിരപേക്ഷ നിയമവും; ഏതാണ് ബാധകം എന്നതാണ് ആർക്ക് ദത്തെടുക്കാം, ആരെ ദത്തെടുക്കാം, ആര് ഉത്തരവിൽ ഒപ്പിടുന്നു എന്നിവ നിശ്ചയിക്കുന്നത്.

ചുരുക്കത്തിൽ

നിങ്ങൾ കേൾക്കാനിടയുള്ള പദങ്ങൾ

ദത്തെടുക്കൽ
ഒരു കുട്ടി ജൈവിക മാതാപിതാക്കളിൽ നിന്ന് സ്ഥിരമായി വേർപെടുകയും, ജൈവിക കുട്ടിയുടെ എല്ലാ അവകാശങ്ങളോടും ഉത്തരവാദിത്തങ്ങളോടും കൂടി, ദത്തെടുക്കുന്ന മാതാപിതാക്കളുടെ നിയമാനുസൃത കുട്ടിയാകുകയും ചെയ്യുന്ന പ്രക്രിയ (വകുപ്പ് 2(2), JJ Act).
നൽകലും സ്വീകരിക്കലും (Giving and taking)
കുട്ടിയെ നൽകാൻ കഴിവുള്ള വ്യക്തി, കുട്ടിയെ ഒരു കുടുംബത്തിൽ നിന്ന് മറ്റൊന്നിലേക്ക് മാറ്റാനുള്ള ഉദ്ദേശ്യത്തോടെ കുട്ടിയെ കൈമാറുന്ന, HAMA പ്രകാരം ആവശ്യമായ പ്രവൃത്തി (വകുപ്പ് 11(vi)).
നിയമപരമായി ദത്തെടുക്കലിന് സ്വതന്ത്രം (Legally free for adoption)
നിയമം ആവശ്യപ്പെടുന്ന അന്വേഷണത്തിനു ശേഷം, അനാഥനോ ഉപേക്ഷിക്കപ്പെട്ടതോ വിട്ടുകൊടുക്കപ്പെട്ടതോ ആയ കുട്ടിക്ക് ശിശുക്ഷേമ സമിതി പ്രഖ്യാപിക്കുന്ന പദവി (വകുപ്പ് 38, JJ Act).
CARA
സെൻട്രൽ അഡോപ്ഷൻ റിസോഴ്സ് അതോറിറ്റി (Central Adoption Resource Authority); രാജ്യത്തിനകത്തുള്ളതും രാജ്യാന്തരവുമായ ദത്തെടുക്കൽ നിയന്ത്രിക്കുകയും ദത്തെടുക്കൽ ചട്ടങ്ങൾ രൂപീകരിക്കുകയും ചെയ്യുന്ന നിയമാനുസൃത സ്ഥാപനം.
CARINGS
ചൈൽഡ് അഡോപ്ഷൻ റിസോഴ്സ് ഇൻഫർമേഷൻ ആൻഡ് ഗൈഡൻസ് സിസ്റ്റം (Child Adoption Resource Information and Guidance System); ദത്തെടുക്കാൻ ഉദ്ദേശിക്കുന്ന മാതാപിതാക്കൾ രജിസ്റ്റർ ചെയ്യുകയും കുട്ടികളെ റഫർ ചെയ്യുകയും ചെയ്യുന്ന ഓൺലൈൻ പോർട്ടൽ.
സ്പെഷ്യലൈസ്ഡ് അഡോപ്ഷൻ ഏജൻസി (Specialised Adoption Agency)
ദത്തെടുക്കലിനുള്ള കുട്ടികളെ പാർപ്പിക്കുകയും അവരുടെ രേഖകൾ തയ്യാറാക്കുകയും ചെയ്യുന്ന അംഗീകൃത സ്ഥാപനം.
ഹോം സ്റ്റഡി റിപ്പോർട്ട് (Home study report)
ദത്തെടുക്കാൻ ഉദ്ദേശിക്കുന്ന മാതാപിതാക്കളുടെ അനുയോജ്യതയെക്കുറിച്ച് ഒരു സാമൂഹിക പ്രവർത്തകൻ നടത്തുന്ന വിലയിരുത്തൽ; അത് മൂന്നു വർഷത്തേക്ക് സാധുവാണ്.
ദത്തെടുക്കലിനു മുമ്പുള്ള ഫോസ്റ്റർ കെയർ (Pre-adoption foster care)
ദത്തെടുക്കൽ ഉത്തരവ് പുറപ്പെടുവിക്കുന്നതിനു മുമ്പ്, റഫർ ചെയ്ത കുട്ടിയെ ദത്തെടുക്കാൻ ഉദ്ദേശിക്കുന്ന മാതാപിതാക്കളോടൊപ്പം പാർപ്പിക്കൽ.
ബന്ധു ദത്തെടുക്കൽ (Relative adoption)
മതം പരിഗണിക്കാതെ, JJ Act പ്രകാരം അമ്മാവൻ, അമ്മായി, മുത്തശ്ശൻ അല്ലെങ്കിൽ മുത്തശ്ശി പോലുള്ള ഒരു ബന്ധു ഒരു കുട്ടിയെ ദത്തെടുക്കൽ.
NOC
രാജ്യാന്തര ദത്തെടുക്കലുകൾക്ക് CARA നൽകുന്ന നിരാക്ഷേപ സർട്ടിഫിക്കറ്റ് (No Objection Certificate); വിദേശത്തേക്കു പോകാനിരിക്കുന്ന, HAMA പ്രകാരം ദത്തെടുത്ത കുട്ടിക്കും ഉൾപ്പെടെ.

വിശദമായി

HAMA പ്രകാരമുള്ള ദത്തെടുക്കൽ

ഹിന്ദു ദത്തെടുക്കൽ, ജീവനാംശ നിയമം, 1956 ഹിന്ദുക്കൾ, ബുദ്ധമതക്കാർ, ജൈനർ, സിഖുകാർ എന്നിവർക്കു ബാധകമാണ്. മുസ്ലിംകൾ, ക്രിസ്ത്യാനികൾ, പാഴ്സികൾ, ജൂതർ എന്നിവർക്ക് അത് ബാധകമല്ല (വകുപ്പ് 2). HAMA ദത്തെടുക്കൽ ഏതെങ്കിലും അധികാരിയുടെ ഉത്തരവില്ലാതെ, നൽകലിന്റെയും സ്വീകരിക്കലിന്റെയും ചടങ്ങിലൂടെ പൂർത്തിയാകുന്ന ഒരു സ്വകാര്യ പ്രവൃത്തിയാണ്. ദത്തെടുക്കുന്നയാൾക്ക് ദത്തെടുക്കാനുള്ള ശേഷിയും അവകാശവും, നൽകുന്നയാൾക്ക് നൽകാനുള്ള ശേഷിയും ഉണ്ടായിരിക്കുകയും, കുട്ടി ദത്തെടുക്കപ്പെടാൻ യോഗ്യനായിരിക്കുകയും, വകുപ്പ് 11-ലെ വ്യവസ്ഥകൾ പാലിക്കുകയും ചെയ്തില്ലെങ്കിൽ ഒരു ദത്തെടുക്കലും സാധുവല്ല (വകുപ്പ് 6).

ആർക്ക് ദത്തെടുക്കാം

ആർക്ക് നൽകാം

കുട്ടിയുടെ പിതാവിനോ മാതാവിനോ രക്ഷിതാവിനോ മാത്രമേ കുട്ടിയെ ദത്തു നൽകാനാകൂ (വകുപ്പ് 9). ഏതു രക്ഷിതാവിനും സാധാരണ മറ്റേയാളുടെ സമ്മതം വേണം. മാതാപിതാക്കൾ ഇരുവരും മരിച്ചിടത്തോ കുട്ടിയെ ഉപേക്ഷിച്ചിടത്തോ കുട്ടിയുടെ മാതാപിതാക്കൾ ആരെന്ന് അറിയാത്തിടത്തോ ഉൾപ്പെടെ, ഒരു രക്ഷിതാവിന് കോടതിയുടെ മുൻകൂർ അനുമതിയോടെ മാത്രമേ കുട്ടിയെ നൽകാനാകൂ (വകുപ്പ് 9(4)).

ആരെ ദത്തെടുക്കാം, വ്യവസ്ഥകൾ

കക്ഷികൾക്ക് ബാധകമായ ആചാരമോ കീഴ്‌വഴക്കമോ മറിച്ച് അനുവദിക്കുന്നില്ലെങ്കിൽ, കുട്ടി ഒരു ഹിന്ദുവായിരിക്കണം, മുമ്പ് ദത്തെടുക്കപ്പെട്ടിരിക്കരുത്, വിവാഹിതനായിരിക്കരുത്, പതിനഞ്ചു വയസ്സ് പൂർത്തിയാക്കിയിരിക്കരുത് (വകുപ്പ് 10). വകുപ്പ് 11 പ്രകാരം:

ഫലവും തെളിവും

ദത്തെടുത്ത തീയതി മുതൽ എല്ലാ ആവശ്യങ്ങൾക്കും കുട്ടി ദത്തെടുത്ത മാതാപിതാക്കളുടെ കുട്ടിയായി കണക്കാക്കപ്പെടുന്നു; ജന്മകുടുംബവുമായുള്ള ബന്ധങ്ങൾ വേർപെടുന്നു; എന്നാൽ ജന്മകുടുംബത്തിലെ നിരോധിത ബന്ധുത്വ പരിധിക്കുള്ളിൽ കുട്ടിക്ക് വിവാഹം ചെയ്യാനാവില്ല, കുട്ടിയിൽ ഇതിനകം നിക്ഷിപ്തമായ ഏതു സ്വത്തും തുടരുന്നു (വകുപ്പ് 12). സാധുവായ ദത്തെടുക്കൽ ദത്തെടുത്ത മാതാപിതാക്കൾക്കോ മറ്റാർക്കെങ്കിലുമോ റദ്ദാക്കാനാവില്ല, കുട്ടിക്ക് അത് ഉപേക്ഷിക്കാനുമാവില്ല (വകുപ്പ് 15). ദത്താധാരത്തിന്റെ രജിസ്ട്രേഷൻ നിർബന്ധമല്ല; എന്നാൽ ദത്തെടുക്കൽ രേഖപ്പെടുത്തുന്നതും നൽകുന്നയാളും സ്വീകരിക്കുന്നയാളും ഒപ്പിട്ടതുമായ രജിസ്റ്റർ ചെയ്ത രേഖയുള്ളിടത്ത്, മറിച്ച് തെളിയിക്കപ്പെടുന്നില്ലെങ്കിൽ, ദത്തെടുക്കൽ നിയമം പാലിച്ചാണ് നടന്നതെന്ന് കോടതി അനുമാനിക്കുന്നു (വകുപ്പ് 16). അതിനാൽ രജിസ്റ്റർ ചെയ്ത ആധാരവും ചടങ്ങിന്റെ ഫോട്ടോകളുമാണ് സാധാരണ തെളിവ്. HAMA ദത്തെടുക്കലിനെക്കുറിച്ചുള്ള തർക്കങ്ങൾ പ്രഖ്യാപനത്തിനുള്ള സിവിൽ കേസിലൂടെയാണ് തീരുമാനിക്കുന്നത്; പലപ്പോഴും വർഷങ്ങൾക്കു ശേഷം പിന്തുടർച്ചാ തർക്കങ്ങളിൽ.

JJ Act, CARA എന്നിവ പ്രകാരമുള്ള ദത്തെടുക്കൽ

JJ Act വഴി മതനിരപേക്ഷമാണ്. അനാഥരും ഉപേക്ഷിക്കപ്പെട്ടവരും വിട്ടുകൊടുക്കപ്പെട്ടവരുമായ കുട്ടികളുടെ ദത്തെടുക്കൽ, ബന്ധുവിന്റെ കുട്ടിയുടെ ദത്തെടുക്കൽ, രണ്ടാനച്ഛൻ/രണ്ടാനമ്മ ദത്തെടുക്കൽ, എല്ലാ രാജ്യാന്തര ദത്തെടുക്കലുകൾ എന്നിവ അത് നിയന്ത്രിക്കുന്നു (വകുപ്പ് 56). HAMA പ്രകാരമുള്ള ദത്തെടുക്കലുകളെ അത് ബാധിക്കുന്നില്ല (വകുപ്പ് 56(3)). Shabnam Hashmi v. Union of India, (2014) 4 SCC 1-ൽ, രക്ഷിതാവിന്റെ വ്യക്തിനിയമം ഏതായാലും, ദത്തെടുക്കാൻ ഉദ്ദേശിക്കുന്ന ഏതൊരു രക്ഷിതാവിനും ദത്തെടുക്കാനുള്ള അവസരം നൽകുന്ന പ്രാപ്തമാക്കുന്ന നിയമമായി സുപ്രീം കോടതി ഈ നിയമത്തെ വിശേഷിപ്പിച്ചു; എന്നാൽ ദത്തെടുക്കലിനെ മൗലികാവകാശമായി പ്രഖ്യാപിക്കാൻ വിസമ്മതിച്ചു.

ദത്തെടുക്കാൻ ഉദ്ദേശിക്കുന്ന മാതാപിതാക്കളുടെ യോഗ്യത

വകുപ്പ് 57, ദത്തെടുക്കൽ ചട്ടങ്ങൾ, 2022-ലെ ചട്ടം 5 എന്നിവ പ്രകാരം:

പരമാവധി പ്രായങ്ങൾ കുട്ടിയുടെ പ്രായമനുസരിച്ചാണ് നിശ്ചയിക്കുന്നത്:

ഘട്ടങ്ങൾ

  1. തിരിച്ചറിയൽ, വിലാസം, വരുമാനം, ആരോഗ്യം എന്നിവയുടെ തെളിവും വിവാഹ സർട്ടിഫിക്കറ്റോ വിവാഹമോചന ഡിക്രിയോ പോലുള്ള, ചട്ടങ്ങൾ പട്ടികപ്പെടുത്തുന്ന രേഖകൾ സഹിതം CARINGS-ൽ രജിസ്ട്രേഷൻ.
  2. ഒരു സാമൂഹിക പ്രവർത്തകൻ, സാധാരണ ഒരു സ്പെഷ്യലൈസ്ഡ് അഡോപ്ഷൻ ഏജൻസിയിലേത്, നടത്തുന്ന ഹോം സ്റ്റഡി. റിപ്പോർട്ട് മൂന്നു വർഷത്തേക്ക് സാധുവാണ്.
  3. റഫറൽ. രജിസ്ട്രേഷന്റെ സീനിയോറിറ്റി ക്രമത്തിലും മാതാപിതാക്കളുടെ മുൻഗണനകൾ അനുസരിച്ചുമാണ് കുട്ടികളെ റഫർ ചെയ്യുന്നത്. റഫർ ചെയ്ത കുട്ടിയെ റിസർവ് ചെയ്യാൻ ഇന്ത്യയിലുള്ള മാതാപിതാക്കൾക്ക് നാൽപ്പത്തെട്ടു മണിക്കൂർ ഉണ്ട്; വിദേശത്ത് താമസിക്കുന്ന മാതാപിതാക്കൾക്ക് തൊണ്ണൂറ്റാറു മണിക്കൂർ.
  4. മാതാപിതാക്കൾ കുട്ടിയെ കാണുകയും റഫറൽ സ്വീകരിക്കുകയും ചെയ്ത ശേഷം, പൊരുത്തപ്പെടുത്തലും ദത്തെടുക്കലിനു മുമ്പുള്ള ഫോസ്റ്റർ കെയറും.
  5. രേഖകളും കക്ഷികളെയും പരിശോധിച്ച് ദത്തെടുക്കൽ ഉത്തരവ് പുറപ്പെടുവിക്കുന്ന ജില്ലാ മജിസ്ട്രേറ്റിനുള്ള അപേക്ഷ. ഫയൽ ചെയ്ത് രണ്ടു മാസത്തിനുള്ളിൽ ജില്ലാ മജിസ്ട്രേറ്റ് അപേക്ഷ തീർപ്പാക്കണം (വകുപ്പ് 61(2)). ഉത്തരവിനെതിരെ മുപ്പതു ദിവസത്തിനുള്ളിൽ ഡിവിഷണൽ കമ്മീഷണർക്ക് അപ്പീൽ നൽകാം (വകുപ്പ് 101(6)).
  6. ദത്തെടുക്കലിനു മുമ്പുള്ള ഫോസ്റ്റർ പ്ലേസ്മെന്റ് തീയതി മുതൽ രണ്ടു വർഷത്തേക്ക് ഓരോ ആറു മാസത്തിലും റിപ്പോർട്ട് ചെയ്യുന്ന ദത്തെടുക്കലിനു ശേഷമുള്ള തുടർനിരീക്ഷണം.

ശിശുക്ഷേമ സമിതി കുട്ടിയെ നിയമപരമായി ദത്തെടുക്കലിന് സ്വതന്ത്രമെന്ന് പ്രഖ്യാപിച്ച ശേഷം മാത്രമേ കുട്ടി ലഭ്യമാകൂ (വകുപ്പ് 38). വിട്ടുകൊടുക്കപ്പെട്ട കുട്ടിയുടെ കാര്യത്തിൽ, പ്രഖ്യാപനം നടത്തുന്നതിനു മുമ്പ്, വിട്ടുകൊടുത്ത ശേഷം പുനർവിചിന്തനം ചെയ്യാൻ മാതാപിതാക്കൾക്ക് ഒരു കാലയളവുണ്ട്.

നിയമത്തിനു പുറത്തുള്ള ദത്തെടുക്കൽ

JJ Act പാലിക്കാത്ത, അനാഥനോ ഉപേക്ഷിക്കപ്പെട്ടതോ വിട്ടുകൊടുക്കപ്പെട്ടതോ ആയ കുട്ടിയുടെ ദത്തെടുക്കൽ സാധുവായ ദത്തെടുക്കലല്ല; ആ രീതിയിൽ കുട്ടിയെ എടുക്കുന്നത് ഉൾപ്പെട്ട എല്ലാവരെയും പ്രോസിക്യൂഷനു വിധേയരാക്കുന്നു. നിയമത്തിലെ വ്യവസ്ഥകളോ നടപടിക്രമമോ പാലിക്കാതെ കുട്ടിയെ ദത്തെടുക്കുന്നതോ നൽകുന്നതോ മൂന്നു വർഷം വരെ തടവോ ഒരു ലക്ഷം രൂപ പിഴയോ രണ്ടും കൂടിയോ ലഭിക്കാവുന്ന കുറ്റമാണ് (വകുപ്പ് 80); കുട്ടികളുടെ വിൽപ്പനയും വാങ്ങലും പ്രത്യേകവും കൂടുതൽ ഗുരുതരവുമായ കുറ്റമാണ് (വകുപ്പ് 81). ഒരു ആശുപത്രിക്കോ അപരിചിതന്റെ ബന്ധുവിനോ ഇടനിലക്കാരനോ ഈ പ്രക്രിയയ്ക്കു പുറത്ത് ദത്തെടുക്കലിനായി ഒരു കുട്ടിയെ നിയമപരമായി കൈമാറാനാവില്ല.

ബന്ധു ദത്തെടുക്കലും രണ്ടാനച്ഛൻ/രണ്ടാനമ്മ ദത്തെടുക്കലും

ഒരു ബന്ധുവിന് (നിയമം നിർവചിക്കുന്ന പ്രകാരം, പിതൃപക്ഷത്തെയോ മാതൃപക്ഷത്തെയോ അമ്മാവൻ അല്ലെങ്കിൽ അമ്മായി, അല്ലെങ്കിൽ മുത്തശ്ശൻ/മുത്തശ്ശി) വകുപ്പ് 56(2) പ്രകാരം ബന്ധുവിന്റെ കുട്ടിയെ ദത്തെടുക്കാം; ഒരു രക്ഷിതാവിന്റെ പങ്കാളിക്ക് രണ്ടാനച്ഛൻ/രണ്ടാനമ്മ എന്ന നിലയിൽ കുട്ടിയെ ദത്തെടുക്കാം. ഈ ദത്തെടുക്കലുകൾ ജന്മം നൽകിയ രക്ഷിതാവിന്റെയോ മാതാപിതാക്കളുടെയോ സമ്മതത്തോടെ, ചട്ടങ്ങൾ പ്രകാരമുള്ള ഹ്രസ്വമായ നടപടിക്രമം പിന്തുടരുന്നു; ഇവയും ജില്ലാ മജിസ്ട്രേറ്റിന്റെ ഉത്തരവോടെ അവസാനിക്കുന്നു. കുടുംബത്തിലെ ഒരു കുട്ടിയെ NRI ബന്ധു വളർത്താനിരിക്കുന്നിടത്ത് ഇവ പലപ്പോഴും ഉപയോഗിക്കുന്നു.

രാജ്യാന്തര ദത്തെടുക്കലും NRI ദത്തെടുക്കലും

എല്ലാ രാജ്യാന്തര ദത്തെടുക്കലുകളും JJ Act പ്രകാരം നടത്തണം (വകുപ്പ് 56(4)). കുട്ടികളുടെ സംരക്ഷണവും രാജ്യാന്തര ദത്തെടുക്കലിലെ സഹകരണവും സംബന്ധിച്ച ഹേഗ് കൺവെൻഷൻ, 1993 (Hague Convention on Protection of Children and Co-operation in Respect of Intercountry Adoption, 1993) ഇന്ത്യ 09/01/2003-ന് ഒപ്പുവയ്ക്കുകയും 06/06/2003-ന് അംഗീകരിക്കുകയും ചെയ്തു; 01/10/2003-ന് അത് ഇന്ത്യയ്ക്ക് പ്രാബല്യത്തിൽ വന്നു. കൺവെൻഷൻ പ്രകാരം ഇന്ത്യയുടെ സെൻട്രൽ അതോറിറ്റി CARA ആണ്. നിയമമൊന്നും ഇല്ലാതിരിക്കുകയും വിദേശ മാതാപിതാക്കൾ ഗാർഡിയൻസ് ആൻഡ് വാർഡ്സ് ആക്ട് ഉപയോഗിക്കുകയും ചെയ്തിരുന്ന കാലത്ത്, അത് ആവശ്യപ്പെട്ട സുരക്ഷകൾ ആദ്യം നിർദ്ദേശിച്ചത് Lakshmi Kant Pandey v. Union of India, (1984) 2 SCC 244-ൽ സുപ്രീം കോടതിയാണ്.

"രാജ്യാന്തര" എന്നതിൽ ആരൊക്കെ ഉൾപ്പെടുന്നു

വിദേശത്ത് താമസിക്കുന്ന മാതാപിതാക്കൾക്കുള്ള നടപടിക്രമം

മാതാപിതാക്കൾ താമസിക്കുന്ന രാജ്യത്തെ അംഗീകൃത ദത്തെടുക്കൽ ഏജൻസി അല്ലെങ്കിൽ സെൻട്രൽ അതോറിറ്റി മുഖേന രജിസ്റ്റർ ചെയ്യുന്നു; അതാണ് ഹോം സ്റ്റഡി തയ്യാറാക്കുന്നത്. CARA ഒരു കുട്ടിയെ റഫർ ചെയ്യുന്നു, മാതാപിതാക്കൾ തൊണ്ണൂറ്റാറു മണിക്കൂറിനുള്ളിൽ സ്വീകരിക്കുന്നു; ജില്ലാ മജിസ്ട്രേറ്റിന്റെ ഉത്തരവിനു ശേഷം CARA ഒരു നിരാക്ഷേപ സർട്ടിഫിക്കറ്റും കൺവെൻഷനിലെ ആർട്ടിക്കിൾ 23 പ്രകാരമുള്ള അനുരൂപതാ സർട്ടിഫിക്കറ്റും നൽകുന്നു; അങ്ങനെ സ്വീകരിക്കുന്ന രാജ്യത്ത് കുട്ടിയുടെ വിസയും ദത്തെടുക്കലിന്റെ അംഗീകാരവും തുടർന്നു ലഭിക്കുന്നു. സ്വീകരിക്കുന്ന രാജ്യത്തിന്റെ കുടിയേറ്റ, ദത്തെടുക്കൽ നിയമങ്ങളും പാലിക്കണം; ചില രാജ്യങ്ങൾ അവിടെ പുതിയൊരു ഉത്തരവ് ആവശ്യപ്പെടുന്നു.

NRI ഹിന്ദുക്കളുടെ HAMA ദത്തെടുക്കലുകൾ

വിദേശത്ത് താമസിക്കുന്ന ഒരു ഹിന്ദു കുടുംബത്തിന് സാധുവായ ചടങ്ങിലൂടെയും രജിസ്റ്റർ ചെയ്ത ആധാരത്തിലൂടെയും ഇന്ത്യയിൽ HAMA പ്രകാരം ബന്ധുവായ ഒരു കുട്ടിയെ ദത്തെടുക്കാം. ദത്തെടുക്കൽ ഇന്ത്യൻ നിയമത്തിൽ സാധുവാണ്; എന്നാൽ കുട്ടിയെ വിദേശത്തേക്കു കൊണ്ടുപോകാൻ HAMA പ്രകാരമുള്ള ദത്തെടുക്കലുകൾക്ക് CARA-യിൽ നിന്നുള്ള നിരാക്ഷേപ സർട്ടിഫിക്കറ്റ് ആവശ്യമാണ് (ചട്ടം 41(18), ചട്ടങ്ങളുടെ അധ്യായം VIII); സ്വീകരിക്കുന്ന രാജ്യം ഒരു സ്വകാര്യ ദത്തെടുക്കലിനെ അംഗീകരിച്ചേക്കാം, അംഗീകരിക്കാതിരിക്കാം. അതിനാൽ HAMA-യും JJ Act പ്രകാരമുള്ള ബന്ധു ദത്തെടുക്കലും തമ്മിലുള്ള തിരഞ്ഞെടുപ്പ് സ്വീകരിക്കുന്ന രാജ്യത്തിന്റെ നിയമം കണക്കിലെടുത്തു വേണം.

വ്യക്തിനിയമം ദത്തെടുക്കൽ അനുവദിക്കാത്തിടത്ത് രക്ഷാകർതൃത്വം

നിയമപരമായ മാതാപിതാ-കുട്ടി ബന്ധം സൃഷ്ടിക്കുക എന്ന അർത്ഥത്തിലുള്ള ദത്തെടുക്കലിന് മുസ്ലിം, ക്രിസ്ത്യൻ, പാഴ്സി, ജൂത വ്യക്തിനിയമങ്ങൾ വ്യവസ്ഥ ചെയ്യുന്നില്ല. ഈ സമുദായങ്ങളിലെ കുടുംബങ്ങൾക്ക് രണ്ടു വഴികളുണ്ട്.

ഗാർഡിയൻസ് ആൻഡ് വാർഡ്സ് ആക്ട്, 1890 പ്രകാരമുള്ള രക്ഷാകർതൃത്വം

കുട്ടിയുടെ വ്യക്തിയുടെ രക്ഷിതാവായി നിയമിക്കപ്പെടാനോ പ്രഖ്യാപിക്കപ്പെടാനോ ഒരാൾക്ക് കുടുംബ കോടതിയിൽ അപേക്ഷിക്കാം (വകുപ്പ് 7). കുട്ടിയുടെ വ്യക്തിനിയമത്തിന് അനുസൃതമായി, കുട്ടിയുടെ ക്ഷേമത്തിന്റെ അടിസ്ഥാനത്തിൽ കോടതി തീരുമാനിക്കുന്നു (വകുപ്പ് 17). രക്ഷാകർതൃത്വ ഉത്തരവ് രക്ഷിതാവിന് പരിചരണവും കസ്റ്റഡിയും കുട്ടിക്കുവേണ്ടി തീരുമാനങ്ങൾ എടുക്കാനുള്ള അവകാശവും നൽകുന്നു, എന്നാൽ:

JJ Act പ്രകാരമുള്ള ദത്തെടുക്കൽ

പകരം, ഒരു മുസ്ലിം, ക്രിസ്ത്യൻ, പാഴ്സി അല്ലെങ്കിൽ ജൂത കുടുംബത്തിന് JJ Act പ്രകാരം ദത്തെടുക്കാം; അത് മതം പരിഗണിക്കാതെ പൂർണമായ മാതാപിതാ-കുട്ടി ബന്ധം നൽകുന്നു (Shabnam Hashmi v. Union of India, (2014) 4 SCC 1). ആ നിയമപ്രകാരം എല്ലാ ആവശ്യങ്ങൾക്കും ദത്തെടുത്ത കുട്ടി ദത്തെടുത്ത മാതാപിതാക്കളുടെ നിയമാനുസൃത കുട്ടിയാകുന്നു. കുടുംബത്തിന്റെ വ്യക്തിനിയമപ്രകാരമുള്ള പിന്തുടർച്ചാ ചോദ്യങ്ങൾ തുടക്കത്തിൽ തന്നെ പരിഗണിക്കണം; ഒരു വിൽപ്പത്രം സംശയം നീക്കുന്നു.

സാധാരണ പറ്റുന്ന തെറ്റുകൾ

ആളുകൾ ചോദിക്കുന്ന ചോദ്യങ്ങൾ

ഇന്ത്യയിൽ ആർക്കൊക്കെ ഒരു കുട്ടിയെ ദത്തെടുക്കാം?

ബാലനീതി (കുട്ടികളുടെ പരിചരണവും സംരക്ഷണവും) നിയമം, 2015 (Juvenile Justice (Care and Protection of Children) Act, 2015), ദത്തെടുക്കൽ ചട്ടങ്ങൾ, 2022 (Adoption Regulations, 2022) എന്നിവ പ്രകാരം, ശാരീരികമായും മാനസികമായും വൈകാരികമായും സ്ഥിരതയുള്ളവരും സാമ്പത്തികശേഷിയുള്ളവരുമായ ഏതൊരാൾക്കും, മതം ഏതായാലും, ദത്തെടുക്കാം. ദമ്പതികൾക്ക് ഇരു പങ്കാളികളുടെയും സമ്മതവും, സാധാരണഗതിയിൽ, രണ്ടു വർഷത്തെ സ്ഥിരതയുള്ള ദാമ്പത്യവും വേണം. അവിവാഹിതയായ സ്ത്രീക്ക് ഏതു ലിംഗത്തിലുള്ള കുട്ടിയെയും ദത്തെടുക്കാം, എന്നാൽ അവിവാഹിതനായ പുരുഷന് പെൺകുട്ടിയെ ദത്തെടുക്കാനാവില്ല. പ്രായപരിധികൾ കുട്ടിയുടെ പ്രായത്തെ ആശ്രയിച്ചിരിക്കുന്നു; കുട്ടിയും ഓരോ രക്ഷിതാവും തമ്മിൽ കുറഞ്ഞത് ഇരുപത്തഞ്ചു വർഷത്തെ വ്യത്യാസം വേണം. ഹിന്ദുക്കൾക്ക് ഹിന്ദു ദത്തെടുക്കൽ, ജീവനാംശ നിയമം, 1956 (Hindu Adoptions and Maintenance Act, 1956) പ്രകാരവും ദത്തെടുക്കാം.

HAMA പ്രകാരമുള്ള ദത്തെടുക്കലും JJ Act പ്രകാരമുള്ളതും തമ്മിലുള്ള വ്യത്യാസം എന്ത്?

HAMA ബാധകമാകുന്നത് ഹിന്ദുക്കൾ, ബുദ്ധമതക്കാർ, ജൈനർ, സിഖുകാർ എന്നിവർക്കു മാത്രമാണ്. ഏതെങ്കിലും അധികാരിയുടെ ഉത്തരവില്ലാതെ, മാതാപിതാക്കളോ രക്ഷിതാവോ ദത്തെടുക്കുന്നയാളും തമ്മിലുള്ള നൽകലിന്റെയും സ്വീകരിക്കലിന്റെയും ചടങ്ങിലൂടെയാണ് ദത്തെടുക്കൽ പൂർത്തിയാകുന്നത്; സാധാരണ രജിസ്റ്റർ ചെയ്ത ആധാരത്തിലൂടെയാണ് അത് തെളിയിക്കുന്നത്. JJ Act എല്ലാവർക്കും ബാധകമാണ്; അനാഥരും ഉപേക്ഷിക്കപ്പെട്ടവരും വിട്ടുകൊടുക്കപ്പെട്ടവരുമായ കുട്ടികൾ, ബന്ധു ദത്തെടുക്കലും രണ്ടാനച്ഛൻ/രണ്ടാനമ്മ ദത്തെടുക്കലും, എല്ലാ രാജ്യാന്തര ദത്തെടുക്കലും അത് ഉൾക്കൊള്ളുന്നു; CARINGS-ൽ രജിസ്റ്റർ ചെയ്ത ശേഷം ജില്ലാ മജിസ്ട്രേറ്റിന്റെ ഉത്തരവോടെ അത് അവസാനിക്കുന്നു. ചിൽഡ്രൻസ് ഹോമിലുള്ള കുട്ടിയെ JJ Act പ്രകാരം മാത്രമേ ദത്തെടുക്കാനാകൂ.

CARA മുഖേനയുള്ള ദത്തെടുക്കലിന് എത്ര സമയമെടുക്കും?

നിയമം അവസാന ഘട്ടം മാത്രമാണ് നിശ്ചയിക്കുന്നത്: ദത്തെടുക്കൽ അപേക്ഷ ഫയൽ ചെയ്ത് രണ്ടു മാസത്തിനുള്ളിൽ ജില്ലാ മജിസ്ട്രേറ്റ് തീരുമാനിക്കണം. അതിനു മുമ്പുള്ള കാത്തിരിപ്പ് സമയം രജിസ്റ്റർ ചെയ്ത രക്ഷിതാക്കളുടെ എണ്ണത്തെയും ആവശ്യപ്പെടുന്ന കുട്ടിയുടെ പ്രായത്തെയും പ്രൊഫൈലിനെയും ആശ്രയിച്ചിരിക്കുന്നു; പ്രത്യേക ആവശ്യങ്ങളില്ലാത്ത വളരെ ചെറിയ കുട്ടികൾക്കുള്ള കാത്തിരിപ്പ് നീണ്ടതാകാം. മുതിർന്ന കുട്ടികളെയോ സഹോദരങ്ങളെയോ പ്രത്യേക ആവശ്യങ്ങളുള്ള കുട്ടികളെയോ സ്വീകരിക്കാൻ തയ്യാറുള്ള രക്ഷിതാക്കൾക്ക് സാധാരണ നേരത്തേ റഫറൽ ലഭിക്കുന്നു. ഉത്തരവിനു ശേഷം രണ്ടു വർഷത്തേക്ക് ഓരോ ആറു മാസത്തിലും തുടർനിരീക്ഷണമുണ്ട്.

അവിവാഹിതയായ സ്ത്രീക്കോ അവിവാഹിതനായ പുരുഷനോ ദത്തെടുക്കാനാകുമോ?

ആകും. അവിവാഹിതനോ വിവാഹമോചിതനോ ആയ ഒരാൾക്ക് ദത്തെടുക്കാൻ ബാലനീതി നിയമത്തിലെ വകുപ്പ് 57 അനുവദിക്കുന്നു. അവിവാഹിതയായ സ്ത്രീക്ക് ഏതു ലിംഗത്തിലുള്ള കുട്ടിയെയും ദത്തെടുക്കാം. അവിവാഹിതനായ പുരുഷന് പെൺകുട്ടിയെ ദത്തെടുക്കാൻ യോഗ്യതയില്ല. HAMA പ്രകാരം, മാനസികനില ശരിയായതും പ്രായപൂർത്തിയായതുമായ ഒരു ഹിന്ദു സ്ത്രീക്ക് സ്വന്തം നിലയിൽ ദത്തെടുക്കാം; വിവാഹിതയായ സ്ത്രീക്ക് ഭർത്താവിന്റെ സമ്മതവും വിവാഹിതനായ പുരുഷന് ഭാര്യയുടെ സമ്മതവും വേണം. അവിവാഹിതരായ രക്ഷിതാവിനുള്ള പരമാവധി പ്രായം, കുട്ടിയുടെ പ്രായമനുസരിച്ച്, 40 മുതൽ 55 വരെയാണ്.

ഒരു ബന്ധുവിന്റെ കുട്ടിയെ ഞങ്ങൾക്ക് ദത്തെടുക്കാനാകുമോ?

ആകും. ബാലനീതി നിയമത്തിലെ വകുപ്പ് 56(2) പ്രകാരം, അമ്മാവൻ, അമ്മായി, മുത്തശ്ശൻ അല്ലെങ്കിൽ മുത്തശ്ശി പോലുള്ള ഒരു ബന്ധുവിന്, മതം പരിഗണിക്കാതെ, ജന്മം നൽകിയ മാതാപിതാക്കളുടെ സമ്മതത്തോടെ, ജില്ലാ മജിസ്ട്രേറ്റിന്റെ ഉത്തരവിൽ അവസാനിക്കുന്ന ഹ്രസ്വമായ നടപടിക്രമത്തിലൂടെ, ബന്ധുവിന്റെ കുട്ടിയെ ദത്തെടുക്കാം. പകരം, പ്രായവും നിലവിലുള്ള കുട്ടികളും സംബന്ധിച്ച വ്യവസ്ഥകൾ പാലിക്കുന്നുവെങ്കിൽ, ഒരു ഹിന്ദു കുടുംബത്തിന് സാധുവായ ചടങ്ങിലൂടെ HAMA പ്രകാരം ദത്തെടുക്കാം. കുട്ടി വിദേശത്ത് താമസിക്കാനിരിക്കുന്നിടത്ത്, കുടിയേറ്റ ആവശ്യങ്ങൾക്ക് JJ Act വഴിയാണ് സാധാരണ എളുപ്പം.

ഒരു NRI-ക്കോ OCI-ക്കോ ഇന്ത്യയിൽ നിന്ന് ഒരു കുട്ടിയെ ദത്തെടുക്കാനാകുമോ?

ആകും. NRI-കൾക്കും OCI കാർഡ് ഉടമകൾക്കും വിദേശത്ത് താമസിക്കുന്ന ഇന്ത്യൻ വംശജർക്കും, താമസിക്കുന്ന രാജ്യത്തെ അംഗീകൃത ഏജൻസി അല്ലെങ്കിൽ സെൻട്രൽ അതോറിറ്റി മുഖേന രജിസ്റ്റർ ചെയ്ത്, JJ Act പ്രകാരമുള്ള രാജ്യാന്തര വഴിയിലൂടെ ദത്തെടുക്കാം. വകുപ്പ് 59(2) പ്രകാരം വിദേശത്ത് താമസിക്കുന്ന അപേക്ഷകരിൽ അവർക്ക് മുൻഗണനയുണ്ട്; മുൻഗണനയുടെ കാര്യത്തിൽ NRI-കളെയും OCI കാർഡ് ഉടമകളെയും ചട്ടങ്ങൾ ഇന്ത്യയിൽ താമസിക്കുന്നവർക്കു തുല്യമായി കണക്കാക്കുന്നു. ജില്ലാ മജിസ്ട്രേറ്റിന്റെ ഉത്തരവിനു ശേഷം, കുട്ടിയുടെ വിസയ്ക്കായി CARA ഒരു നിരാക്ഷേപ സർട്ടിഫിക്കറ്റും (No Objection Certificate) ഹേഗ് കൺവെൻഷൻ അനുരൂപതാ സർട്ടിഫിക്കറ്റും നൽകുന്നു.

ഒരു മുസ്ലിം അല്ലെങ്കിൽ ക്രിസ്ത്യൻ ദമ്പതികൾക്ക് ഇന്ത്യയിൽ ദത്തെടുക്കാനാകുമോ?

അവരുടെ വ്യക്തിനിയമങ്ങൾ ദത്തെടുക്കലിന് വ്യവസ്ഥ ചെയ്യുന്നില്ല; എന്നാൽ Shabnam Hashmi v. Union of India-ൽ സുപ്രീം കോടതി സ്ഥിരീകരിച്ചതുപോലെ, എല്ലാവർക്കും തുറന്ന മതനിരപേക്ഷ നിയമമായ ബാലനീതി നിയമപ്രകാരം അവർക്ക് ദത്തെടുക്കാം. അപ്പോൾ ആ നിയമപ്രകാരം കുട്ടി അവരുടെ നിയമാനുസൃത കുട്ടിയാകുന്നു. പകരം, ഗാർഡിയൻസ് ആൻഡ് വാർഡ്സ് ആക്ട്, 1890 (Guardians and Wards Act, 1890) പ്രകാരം രക്ഷിതാവായി നിയമിക്കപ്പെടാൻ അവർക്ക് കുടുംബ കോടതിയിൽ അപേക്ഷിക്കാം; അത് കുട്ടിക്ക് പതിനെട്ടു വയസ്സ് തികയുന്നതുവരെ പരിചരണവും കസ്റ്റഡിയും നൽകുന്നു, എന്നാൽ അനന്തരാവകാശത്തിനുള്ള മാതാപിതാ-കുട്ടി ബന്ധം സൃഷ്ടിക്കുന്നില്ല.

രക്ഷാകർതൃത്വ ഉത്തരവും ദത്തെടുക്കലും ഒന്നാണോ?

അല്ല. ഗാർഡിയൻസ് ആൻഡ് വാർഡ്സ് ആക്ട് പ്രകാരം നിയമിക്കപ്പെട്ട രക്ഷിതാവിന് കുട്ടിയുടെ പരിചരണവും കസ്റ്റഡിയുമുണ്ട്, കോടതിയുടെ മേൽനോട്ടത്തിൽ കുട്ടിക്കുവേണ്ടി തീരുമാനങ്ങൾ എടുക്കാം; എന്നാൽ നിയമത്തിൽ കുട്ടി രക്ഷിതാവിന്റെ കുട്ടിയാകുന്നില്ല. കുട്ടിക്ക് പതിനെട്ടു വയസ്സ് തികയുമ്പോൾ രക്ഷിതാവിന്റെ അധികാരങ്ങൾ അവസാനിക്കുന്നു; വിൽപ്പത്രമില്ലാതെ കുട്ടിക്ക് രക്ഷിതാവിൽ നിന്ന് അനന്തരാവകാശം ലഭിക്കുന്നില്ല. HAMA അല്ലെങ്കിൽ JJ Act പ്രകാരമുള്ള ദത്തെടുക്കൽ സ്ഥിരമാണ്, സാധുവായാൽ റദ്ദാക്കാനാവില്ല; ദത്തെടുക്കുന്ന കുടുംബത്തിലെ കുട്ടിയുടെ പൂർണ പദവി അത് കുട്ടിക്ക് നൽകുന്നു.

ഒരു ദത്തെടുക്കൽ റദ്ദാക്കാനാകുമോ?

HAMA പ്രകാരമുള്ള സാധുവായ ദത്തെടുക്കൽ ദത്തെടുത്ത മാതാപിതാക്കൾക്കോ മറ്റാർക്കെങ്കിലുമോ റദ്ദാക്കാനാവില്ല; ജന്മകുടുംബത്തിലേക്ക് മടങ്ങാൻ കുട്ടിക്ക് അത് ഉപേക്ഷിക്കാനുമാവില്ല (വകുപ്പ് 15). JJ Act പ്രകാരം, ദത്തെടുക്കൽ ഉത്തരവ് കുട്ടിയെ സ്ഥിരമായി ദത്തെടുത്ത മാതാപിതാക്കളുടെ നിയമാനുസൃത കുട്ടിയാക്കുന്നു; ജില്ലാ മജിസ്ട്രേറ്റിന്റെ ഉത്തരവിനെതിരെ മുപ്പതു ദിവസത്തിനുള്ളിൽ ഡിവിഷണൽ കമ്മീഷണർക്ക് അപ്പീൽ നൽകാം. ഒരു ദത്തെടുക്കൽ ഒരിക്കലും സാധുവായിരുന്നില്ലാത്തിടത്ത്, ഉദാഹരണത്തിന് HAMA-യിലെ ഒരു വ്യവസ്ഥ പാലിക്കാത്തതിനാൽ, ദത്തെടുക്കൽ നടന്നിട്ടില്ലെന്ന് കോടതിക്ക് പ്രഖ്യാപിക്കാം.

ആശുപത്രിയിൽ നിന്നോ പരിചയക്കാരനിൽ നിന്നോ ഒരു കുഞ്ഞിനെ എടുത്ത് സ്വന്തം കുഞ്ഞായി വളർത്തുന്നത് നിയമപരമാണോ?

അല്ല. അനാഥനോ ഉപേക്ഷിക്കപ്പെട്ടതോ വിട്ടുകൊടുക്കപ്പെട്ടതോ ആയ കുട്ടിയെ, ശിശുക്ഷേമ സമിതി (Child Welfare Committee) കുട്ടിയെ നിയമപരമായി ദത്തെടുക്കലിന് സ്വതന്ത്രമെന്ന് പ്രഖ്യാപിച്ച ശേഷം, JJ Act നടപടിക്രമത്തിലൂടെ മാത്രമേ ദത്തെടുക്കാനാകൂ. ആ നടപടിക്രമത്തിനു പുറത്ത് കുട്ടിയെ എടുക്കുന്നതോ നൽകുന്നതോ ദത്തെടുക്കലല്ല; നിയമത്തിലെ വകുപ്പ് 80 അതിനെ മൂന്നു വർഷം വരെ തടവോ ഒരു ലക്ഷം രൂപ പിഴയോ രണ്ടും കൂടിയോ നൽകി ശിക്ഷിക്കുന്നു; കുട്ടിയെ വാങ്ങുന്നതോ വിൽക്കുന്നതോ പ്രത്യേക കുറ്റമാണ്. കുട്ടിയുടെ ജനനം പുതിയ മാതാപിതാക്കളുടെ പേരിൽ രജിസ്റ്റർ ചെയ്യുന്നത് അതിനെ നിയമപരമാക്കുന്നില്ല.

ഈ ഉത്തരങ്ങൾ വിജ്ഞാനപരമായ സംഗ്രഹങ്ങളാണ്; ഏതെങ്കിലും വ്യക്തിഗത കേസിനെക്കുറിച്ചുള്ള നിയമോപദേശമല്ല.

എൻഗേജ്മെന്റ്

ഗൗരവമുള്ള ചോദ്യത്തിന് വേണ്ടത് വായിച്ചു പഠിച്ച ബ്രീഫ് ആണ്.

കോൺഫറൻസുകൾ മുൻകൂട്ടി നിശ്ചയിച്ച സമയത്ത്, G-46, Basement, Greater Kailash III, New Delhi എന്ന വിലാസത്തിലാണ്. കത്തിടപാടുകൾ പ്രിൻസിപ്പൽ തന്നെ വായിക്കുന്നു.

നിരാകരണം ഓഫീസ് ജോലി സ്വീകരിക്കുന്ന മേഖലകളാണ് ഈ പേജ് വിവരിക്കുന്നത്; ഇത് വിവരങ്ങൾ നൽകാൻ മാത്രമുള്ളതാണ്, ബാർ കൗൺസിൽ ഓഫ് ഇന്ത്യ ചട്ടങ്ങൾ, അധ്യായം II, ഭാഗം VI, ചട്ടം 36 പാലിച്ചാണ് പ്രസിദ്ധീകരിച്ചിരിക്കുന്നത്, ഇത് പരസ്യമോ കക്ഷികളെ തേടലോ അല്ല. ഇവിടെയുള്ളതൊന്നും നിയമോപദേശമല്ല; ഇത് വായിക്കുന്നതുകൊണ്ട് അഭിഭാഷക-കക്ഷി ബന്ധം ഉണ്ടാകുന്നുമില്ല.

ബാർ കൗൺസിൽ ഓഫ് ഇന്ത്യ ചട്ടങ്ങൾ അനുവദിക്കുന്ന പ്രകാരം, Lokesh Bhardwaj Law Offices-ന്റെ ജോലിയെക്കുറിച്ചുള്ള പൊതുവിവരങ്ങളാണ് ഈ പേജ് നൽകുന്നത്. ഇത് നിയമോപദേശമല്ല; ഇത് അഭിഭാഷക-കക്ഷി ബന്ധം സൃഷ്ടിക്കുന്നുമില്ല. രേഖാമൂലം സമ്മതിച്ച എൻഗേജ്മെന്റിന്റെ അടിസ്ഥാനത്തിൽ മാത്രമേ LBLO ഒരു വിഷയത്തിൽ പ്രവർത്തിക്കൂ.

അവസാനം പരിശോധിച്ചത്: 16/11/2026. Lokesh Bhardwaj Law Offices.

16/11/2026-ലെ നിയമസ്ഥിതി.

WhatsApp