Lokesh Bhardwaj Law Offices ← બધાં કાર્યક્ષેત્રો

આ પાનું અંગ્રેજીમાં લખાયેલા પાનાનો અનુવાદ છે. બંનેમાં ફરક હોય ત્યાં અંગ્રેજી લખાણ માન્ય ગણાશે. અંગ્રેજી પાનું વાંચો

Lokesh Bhardwaj Law Offices · એડવોકેટ્સ અને કાનૂની સલાહકારો, નવી દિલ્હી · lokeshbhardwajlawoffices.com
કાર્યક્ષેત્ર

તબીબી બેદરકારી: ગ્રાહક, દીવાની અને ફોજદારી ઉપાયો, સારવારનું ધોરણ અને મેડિકલ કાઉન્સિલ

સારવારમાં કંઈ ખોટું થાય ત્યારે કાયદો ચાર અલગ માર્ગ આપે છે: ગ્રાહક ફરિયાદ, નુકસાની માટે દીવાની દાવો, ફોજદારી કેસ, અને મેડિકલ કાઉન્સિલને ફરિયાદ; દરેકની પોતાની કસોટી અને પોતાના પુરાવા છે.

ટૂંકમાં

તમે સાંભળશો એવા શબ્દો

ખામી (Deficiency)
સેવાના કામની ગુણવત્તા, પ્રકાર અને રીતમાં કોઈ પણ દોષ, અપૂર્ણતા, ઊણપ કે અપૂરતાપણું, જેમાં ગ્રાહકને નુકસાન કે ઈજા પહોંચાડતા બેદરકારીના કોઈ પણ કૃત્યનો સમાવેશ થાય છે (ગ્રાહક સુરક્ષા અધિનિયમ, 2019 ની કલમ 2(11)).
Bolam test (બોલમ કસોટી)
ડૉક્ટરે તે કળામાં કુશળ તબીબોના જવાબદાર સમૂહે યોગ્ય ગણેલી પદ્ધતિ મુજબ કામ કર્યું હોય તો તે બેદરકાર નથી; આ કસોટી 1957 ના એક અંગ્રેજી કેસમાંથી આવી છે અને Jacob Mathew માં અપનાવાઈ છે.
ઘોર બેદરકારી (Gross negligence)
ખૂબ ઊંચી માત્રાની બેદરકારી, જેના પર જ ફોજદારી જવાબદારી ટકી શકે; સાદી કાળજીની ઊણપ પર ફક્ત દીવાની જવાબદારી ટકી શકે.
Res ipsa loquitur (વસ્તુ પોતે જ બોલે છે)
'વસ્તુ પોતે જ બોલે છે': યોગ્ય કાળજી સાથે સામાન્ય રીતે ન થાય એવું નુકસાન થાય, જેમ કે અંદર રહી ગયેલો સ્વેબ, ત્યાં કાળજી લેવાઈ હતી તે બતાવવાનો બોજ ડૉક્ટર કે હોસ્પિટલ પર આવે છે. ફોજદારી કેસોમાં તેનો ઉપયોગ મર્યાદિત છે.
કેસ શીટ અને ડિસ્ચાર્જ સારાંશ (Case sheet and discharge summary)
દાખલ થવા, નોંધો, આદેશો, તપાસો, પ્રક્રિયાઓ અને રજા આપવાનો હોસ્પિટલનો રેકર્ડ, જે મેળવવાનો દર્દીને અધિકાર છે.
નિષ્ણાતનો અભિપ્રાય (Specialist opinion)
સંબંધિત શાખાના સ્વતંત્ર ડૉક્ટરનો અભિપ્રાય કે સારવાર સ્વીકૃત ધોરણ મુજબની હતી કે નહીં.
મેડિકલ બોર્ડ (Medical board)
ડૉક્ટરોની પેનલ, સામાન્ય રીતે કોઈ સરકારી સંસ્થાની, જેને અદાલત, પંચ કે પોલીસ અભિપ્રાય માટે રેકર્ડ મોકલી શકે.
રાજ્ય મેડિકલ કાઉન્સિલ (State Medical Council)
રાજ્યનું મેડિકલ રજિસ્ટર રાખનારી અને વ્યાવસાયિક કે નૈતિક ગેરવર્તણૂક માટે શિસ્તનાં પગલાં લેનારી સંસ્થા; દિલ્હીમાં, દિલ્હી મેડિકલ કાઉન્સિલ.
એથિક્સ એન્ડ મેડિકલ રજિસ્ટ્રેશન બોર્ડ (Ethics and Medical Registration Board)
રાષ્ટ્રીય તબીબી આયોગનું સ્વાયત્ત બોર્ડ, જે રાજ્ય મેડિકલ કાઉન્સિલનાં પગલાં સામે તબીબી વ્યવસાયીઓની અપીલ સાંભળે છે (રાષ્ટ્રીય તબીબી આયોગ અધિનિયમ, 2019 ની કલમ 30(3)).

વિગતવાર

આ માર્ગદર્શિકા ચાર માર્ગ, બેદરકારીની કાનૂની કસોટી, બેદરકારી કેવી રીતે સાબિત થાય છે, અને શિસ્ત અંગેની ફરિયાદ સમજાવે છે. સામાન્ય ગ્રાહક ફરિયાદોની વાત ગ્રાહક કેસોના પાના પર છે, અને એકઠા કરવાના દસ્તાવેજો ગ્રાહક ફરિયાદની ચેકલિસ્ટ માં છે.

ગ્રાહક, દીવાની અને ફોજદારી ફોરમમાં તબીબી બેદરકારી

ગ્રાહક ફરિયાદ

Indian Medical Association v. V.P. Shantha, (1995) 6 SCC 651 માં સુપ્રીમ કોર્ટે ઠરાવ્યું કે તબીબી વ્યવસાયીઓ અને હોસ્પિટલો મોબદલા સામે આપે તે સેવાઓ ગ્રાહક સુરક્ષા કાયદા હેઠળની "સેવા" છે, જ્યારે સંપૂર્ણપણે મફત આપેલી સેવાઓ, અને વ્યક્તિગત સેવાના કરારો, તેની બહાર છે. આ સિદ્ધાંત ગ્રાહક સુરક્ષા અધિનિયમ, 2019 હેઠળ પણ લાગુ થતો રહે છે. ફેબ્રુઆરી 2026 માં સુપ્રીમ કોર્ટે તબીબી સેવાઓને 2019 ના અધિનિયમમાંથી બાકાત રાખવાની માગણી કરતી જાહેર હિતની અરજી પર નોટિસ કાઢી; મોટી બેન્ચ જુદો નિર્ણય ન આપે ત્યાં સુધી V.P. Shantha બંધનકર્તા રહે છે.

ફરિયાદ ચૂકવેલી સેવાઓની કિંમત મુજબ જિલ્લા, રાજ્ય કે રાષ્ટ્રીય પંચમાં દાખલ થાય છે: Rs. 50 લાખ સુધી, Rs. 50 લાખથી વધુ અને Rs. 2 કરોડ સુધી, અને Rs. 2 કરોડથી વધુ. તે દાવાનું કારણ ઊભું થયાના બે વર્ષમાં દાખલ કરવી જ પડે, પૂરતા કારણે વિલંબ માફ થઈ શકે (કલમ 69; જુઓ ગ્રાહક કેસોની મુદતનું પાનું). બેદરકારીની અસર છુપી હોય ત્યાં દાવાનું કારણ ત્યારે ઊભું થાય છે જ્યારે દર્દીને નુકસાનની જાણ થાય અથવા વાજબી કાળજીથી જાણ થઈ શકી હોત; અસર પ્રત્યક્ષ હોય ત્યાં, તે કૃત્યની તારીખે ઊભું થાય છે (V.N. Shrikhande v. Anita Sena Fernandes, (2011) 1 SCC 53). ફાઇલિંગ ફી ગ્રાહક સુરક્ષા (ગ્રાહક વિવાદ નિવારણ પંચો) નિયમો, 2020 (Consumer Protection (Consumer Disputes Redressal Commissions) Rules, 2020) ના નિયમ 7 થી નક્કી થાય છે: ચૂકવેલી રકમ Rs. 5 લાખ સુધી હોય ત્યાં કોઈ ફી નથી, અને તે તબક્કાવાર વધીને Rs. 10 કરોડથી વધુ માટે Rs. 7,500 થાય છે.

ફરિયાદ સામાન્ય રીતે સારવાર કરનાર ડૉક્ટર અને હોસ્પિટલ બંને સામે થાય છે, અને હોસ્પિટલની વીમા કંપનીને ઘણી વાર પક્ષકાર બનાવાય છે. તેમાં તારીખવાર હકીકતો, આક્ષેપ કરાયેલી ચોક્કસ નિષ્ફળતાઓ, નુકસાન અને માગેલું વળતર જણાવાય છે, અને રેકર્ડ જોડવામાં આવે છે.

નુકસાની માટે દીવાની દાવો

ટોર્ટ (અપકૃત્ય) હેઠળ નુકસાનીનો દાવો દીવાની અદાલતમાં દાખલ થાય છે. કેસમાં વ્યાપક મૌખિક પુરાવા માગી લે એવા જટિલ પ્રશ્નો હોય, દાવો મોટો હોય, અથવા સેવા મફત હતી અને તેથી ગ્રાહક કાયદાની બહાર હોય, ત્યાં આ માર્ગ પસંદ કરાય છે. સુપ્રીમ કોર્ટે V.P. Shantha માં સ્વીકાર્યું કે જટિલ કેસોમાં ફરિયાદીને દીવાની અદાલતમાં જવાનું કહી શકાય. દાવા પર માગેલી રકમ મુજબ કોર્ટ ફી લાગે છે અને તે ગ્રાહક ફરિયાદ કરતાં ધીમો ચાલે છે, પણ અદાલત સાક્ષીઓને વિસ્તારથી તપાસી શકે છે.

ફોજદારી ફરિયાદ

ઉતાવળિયા કે બેદરકાર કૃત્યથી નિપજેલું મૃત્યુ ભારતીય ન્યાય સંહિતા, 2023 ની કલમ 106(1) (અગાઉ IPC ની કલમ 304A) હેઠળ પાંચ વર્ષ સુધીની કેદ અને દંડથી શિક્ષાપાત્ર છે; કૃત્ય નોંધાયેલા તબીબી વ્યવસાયીએ તબીબી પ્રક્રિયા કરતી વખતે કર્યું હોય ત્યાં સજા બે વર્ષ સુધીની હોઈ શકે, દંડ સાથે. નોંધાયેલો તબીબી વ્યવસાયી એટલે માન્ય લાયકાત ધરાવનાર, જેનું નામ રાષ્ટ્રીય કે કોઈ રાજ્યના મેડિકલ રજિસ્ટરમાં હોય (કલમ 106(1) નું સ્પષ્ટીકરણ).

Jacob Mathew v. State of Punjab, (2005) 6 SCC 1 માં સુપ્રીમ કોર્ટે ઠરાવ્યું કે ફોજદારી જવાબદારી માટે બેદરકારી ઘોર હોવી જોઈએ, અને એવી માર્ગદર્શિકાઓ ઘડી જે આજે પણ લાગુ પડે છે:

FIR કેવી રીતે નોંધાવવી કે ફરિયાદ પર કાર્યવાહી કેવી રીતે કરાવવી તે ફરિયાદીઓ માટેના પાના પર સમજાવ્યું છે.

માર્ગ પસંદ કરવો અને જોડવો

આ માર્ગ જુદા જુદા પ્રશ્નોના જવાબ આપે છે. ગ્રાહક અને દીવાની માર્ગ દીવાની ધોરણે વળતરનો નિર્ણય કરે છે. ફોજદારી માર્ગ ફોજદારી ધોરણે અને ઘોર બેદરકારીની ઊંચી મર્યાદાએ દોષનો નિર્ણય કરે છે. કાઉન્સિલ વ્યાવસાયિક ગેરવર્તણૂકનો નિર્ણય કરે છે. તે સાથે સાથે ચલાવી શકાય, અને એકનું તારણ બીજામાં આપોઆપ બંધનકર્તા નથી, જો કે એકનો રેકર્ડ ઘણી વાર બીજામાં વપરાય છે. પસંદગી પુરાવા, રકમ, અત્યાર સુધી વીતેલો સમય અને પરિવાર આ પ્રક્રિયામાંથી શું ઇચ્છે છે તેના પર આધાર રાખે છે.

સારવારની કાળજીનું ધોરણ

કસોટી

Jacob Mathew એ કાયદાનો સાર આપ્યો. વ્યાવસાયિકને બેમાંથી એક તારણ પર બેદરકારી માટે જવાબદાર ઠેરવી શકાય: કે તેની પાસે તે કુશળતા ન હતી જેનો તેણે દાવો કર્યો હતો, અથવા કે તેની પાસે જે કુશળતા હતી તે તેણે તે કેસમાં વાજબી સક્ષમતાથી વાપરી નહીં. ધોરણ તે વ્યવસાયમાં સામાન્ય કુશળતા વાપરતી સામાન્ય સક્ષમ વ્યક્તિનું છે, સૌથી કુશળ તબીબનું નહીં. Bolam test ભારતમાં લાગુ પડે છે: ડૉક્ટરે તે કળામાં કુશળ તબીબી અભિપ્રાયના જવાબદાર સમૂહે યોગ્ય ગણેલી પદ્ધતિ મુજબ કામ કર્યું હોય તો તે બેદરકાર નથી.

નિર્ણય માટે અવકાશ

V. Kishan Rao v. Nikhil Super Speciality Hospital, Civil Appeal No. 2641 of 2010, જેનો નિર્ણય 08/03/2010 ના રોજ થયો, તેમાં સુપ્રીમ કોર્ટે Jacob Mathew અને Bolam test ને અનુસર્યા, અને નોંધ્યું કે નિદાન અને સારવારમાં પ્રામાણિક મતભેદ માટે પૂરતો અવકાશ છે; ડૉક્ટરનું તારણ બીજા ડૉક્ટરોથી જુદું પડે એટલા માત્રથી તે બેદરકાર નથી. પ્રશ્ન એ છે કે તે એવી રીતે નિષ્ફળ ગયો કે નહીં જે રીતે સામાન્ય કાળજી રાખતો સામાન્ય કુશળતાવાળો કોઈ ડૉક્ટર નિષ્ફળ ન જાય. કાળજીની ફરજમાં કેસ હાથમાં લેવો કે નહીં તે નક્કી કરવું, કઈ સારવાર આપવી તે નક્કી કરવું, અને તે સારવાર આપવી, એ બધું આવે છે.

દીવાની અને ફોજદારી બેદરકારી

દીવાની કાયદામાં જે બેદરકારી છે તે ફોજદારી કાયદામાં બેદરકારી હોય જ એવું નથી. ગુના માટે બેદરકારી ઘોર કે ખૂબ ઊંચી માત્રાની હોવી જોઈએ, અને આરોપીએ એવું કંઈક કર્યું હોવું જોઈએ, અથવા કરવામાં નિષ્ફળ ગયો હોવો જોઈએ, જે સામાન્ય સમજ અને સમજદારીવાળો કોઈ તબીબી વ્યાવસાયિક ન કરે કે કરવામાં નિષ્ફળ ન જાય (Jacob Mathew). જે કેસ ફોજદારી કાર્યવાહી તરીકે નિષ્ફળ જાય તે વળતરના દાવા તરીકે હજુ સફળ થઈ શકે.

સામાન્ય આક્ષેપો

પુરાવા અને મેડિકલ બોર્ડ

પહેલાં રેકર્ડ

કેસ શીટ, ડૉક્ટરો અને નર્સોની નોંધો, સંમતિપત્રો, તપાસના રિપોર્ટ, ઓપરેશન અને એનેસ્થેશિયાની નોંધો, ડિસ્ચાર્જ સારાંશ કે મૃત્યુ સારાંશ, બિલો અને, મૃત્યુના કેસમાં, પોસ્ટમોર્ટમ રિપોર્ટ મોટા ભાગના કેસોનો નિર્ણય કરે છે. રેકર્ડ શક્ય તેટલા જલદી લેખિતમાં માગો અને વિનંતીનો પુરાવો રાખો. ભારતીય તબીબી પરિષદ (વ્યાવસાયિક આચરણ, શિષ્ટાચાર અને નીતિશાસ્ત્ર) વિનિયમો, 2002 ના વિનિયમ 1.3.2 હેઠળ દર્દી, અધિકૃત સંભાળ લેનાર કે કાનૂની સત્તાવાળાઓ તબીબી રેકર્ડ માગે તો વિનંતીની પહોંચ આપવી અને દસ્તાવેજો 72 કલાકમાં આપવા જ પડે; વિનિયમ 1.3.1 મુજબ દાખલ દર્દીઓના રેકર્ડ સારવાર શરૂ થયાથી ત્રણ વર્ષ સુધી રાખવા પડે. આ 2002 ના વિનિયમો અમલમાં રહે છે, કારણ કે રાષ્ટ્રીય તબીબી આયોગના 2023 ના આચરણ વિનિયમો ઓગસ્ટ 2023 માં સ્થગિત કરાયા હતા.

નિષ્ણાતનો અભિપ્રાય (Specialist opinion)

નિષ્ણાતનો અભિપ્રાય જરૂરી છે કે નહીં તે ફોરમ અને હકીકતો પર આધાર રાખે છે. ગ્રાહક કેસમાં V. Kishan Rao ઠરાવે છે કે પંચે પહેલાં નક્કી કરવું પડે કે કેસ એટલો જટિલ છે કે તેની જરૂર પડે; દરેક કેસમાં નિષ્ણાતનો પુરાવો જોઈએ એવો યાંત્રિક નિયમ ઉપાયને ભ્રામક બનાવી દે. પંચ કોઈ પણ પક્ષને આવો પુરાવો રજૂ કરવા દઈ શકે, તે સ્વીકારવા બંધાયેલું નથી, અને આ પ્રશ્નનો નિર્ણય હકીકત અને કાયદાના પ્રશ્ન તરીકે કરે છે. ફોજદારી કેસમાં Jacob Mathew મુજબ ખાનગી ફરિયાદ સાથે બીજા સક્ષમ ડૉક્ટરનો વિશ્વસનીય અભિપ્રાય, અને પોલીસ આગળ વધે તે પહેલાં સ્વતંત્ર અભિપ્રાય જોઈએ. દિલ્હીમાં પોલીસ સામાન્ય રીતે આવી ફરિયાદો અભિપ્રાય માટે દિલ્હી મેડિકલ કાઉન્સિલને મોકલે છે.

મેડિકલ બોર્ડ

અદાલત, પંચ કે પોલીસ સારવાર અંગે અભિપ્રાય માટે રેકર્ડ ડૉક્ટરોના બોર્ડને, સામાન્ય રીતે કોઈ સરકારી સંસ્થાના બોર્ડને, મોકલી શકે. બોર્ડનો અભિપ્રાય પુરાવો છે, ચુકાદો નહીં; તેને પડકારી શકાય, અને ફોરમ મંજૂરી આપે ત્યાં તેના સભ્યોની જુબાની લઈ શકાય. બોર્ડને સંપૂર્ણ રેકર્ડ અને પ્રશ્નોની સ્પષ્ટ યાદી આપવાથી તેનો રિપોર્ટ વધુ ઉપયોગી બને છે.

Res ipsa loquitur (વસ્તુ પોતે જ બોલે છે)

જ્યાં બેદરકારી દેખીતી હોય, જેમ કે મેળ વગરનું લોહી ચડાવવું કે પેટમાં રહી ગયેલો સ્વેબ, ત્યાં res ipsa loquitur નો સિદ્ધાંત લાગુ પડે છે: વસ્તુ પોતે જ બોલે છે, અને ડૉક્ટર કે હોસ્પિટલે બતાવવું પડે કે યોગ્ય કાળજી લેવાઈ હતી (V. Kishan Rao, અગાઉના નિર્ણયોને અનુસરીને). ફોજદારી કાયદામાં તેનો ઉપયોગ મર્યાદિત છે (Jacob Mathew).

સામાન્ય ભૂલો

મેડિકલ કાઉન્સિલને ફરિયાદો

માળખું

રાષ્ટ્રીય તબીબી આયોગ અધિનિયમ, 2019 વ્યાવસાયિક કે નૈતિક ગેરવર્તણૂક માટેનાં શિસ્તનાં પગલાં રાજ્ય મેડિકલ કાઉન્સિલો પર છોડે છે, જ્યાં રાજ્યનો કાયદો તેમને તે સત્તા આપતો હોય, અને તે 2019 ના અધિનિયમ હેઠળના વિનિયમો અને માર્ગદર્શિકાઓ મુજબ કામ કરે છે (કલમ 30(2)). જ્યાં રાજ્ય મેડિકલ કાઉન્સિલ ન હોય ત્યાં ફરિયાદો એથિક્સ એન્ડ મેડિકલ રજિસ્ટ્રેશન બોર્ડ સ્વીકારે છે. કોઈ પણ પગલું લેતાં પહેલાં, નાણાકીય દંડ સહિત, તબીબી વ્યવસાયીને સુનાવણી આપવી જ પડે (કલમ 30(2) ના પરંતુકો).

દિલ્હીમાં

દિલ્હીમાં નોંધાયેલા ડૉક્ટરો સામેની ફરિયાદો દિલ્હી મેડિકલ કાઉન્સિલ અધિનિયમ, 1997 (Delhi Medical Council Act, 1997) હેઠળ રચાયેલી દિલ્હી મેડિકલ કાઉન્સિલને કરાય છે. તેની શિસ્ત સમિતિ ડૉક્ટર અને હોસ્પિટલનાં લેખિત નિવેદનો સાથે ફરિયાદ તપાસે છે, અને તેનો નિર્ણય, જેમ કે ચેતવણી કે ડૉક્ટરનું નામ અમુક સમય માટે રાજ્ય મેડિકલ રજિસ્ટરમાંથી કાઢી નાખવું, બહાલી માટે કાઉન્સિલ સમક્ષ મુકાય છે. કાઉન્સિલ તેને મોકલાયેલી બેદરકારીની ફરિયાદો પર પોલીસને અભિપ્રાય પણ આપે છે.

અપીલ

રાજ્ય મેડિકલ કાઉન્સિલનાં પગલાંથી નારાજ તબીબી વ્યવસાયી એથિક્સ એન્ડ મેડિકલ રજિસ્ટ્રેશન બોર્ડ સમક્ષ અપીલ કરી શકે, જેનો નિર્ણય બીજી અપીલ ન થાય તો રાજ્ય કાઉન્સિલને બંધનકર્તા છે (કલમ 30(3)). તે પછીની અપીલ બોર્ડનો નિર્ણય જણાવાયાના સાઠ દિવસમાં રાષ્ટ્રીય તબીબી આયોગ સમક્ષ થાય છે (કલમ 30(4)). બંને પેટાકલમો અપીલ તબીબી વ્યવસાયી કે પ્રોફેશનલને આપે છે; કાઉન્સિલના નિર્ણયથી અસંતુષ્ટ ફરિયાદીએ હાઈકોર્ટના રિટ અધિકારક્ષેત્રનો ઉપયોગ કર્યો છે.

કાઉન્સિલ શું કરી શકે અને શું ન કરી શકે

કાઉન્સિલ નક્કી કરે છે કે ડૉક્ટરે વ્યાવસાયિક ગેરવર્તણૂક કરી છે કે નહીં, અને ચેતવણી આપી શકે, સસ્પેન્ડ કરી શકે કે ડૉક્ટરનું નામ રજિસ્ટરમાંથી કાઢી શકે. તે દર્દીને વળતર આપતી નથી. તેનાં તારણો ગ્રાહક પંચ કે અદાલતને બંધનકર્તા નથી, પણ તેનો રેકર્ડ અને કારણો ઘણી વાર તેમની સમક્ષ મુકાય છે.

લોકો પૂછે છે તે પ્રશ્નો

તબીબી બેદરકારી માટે શું હું હોસ્પિટલ સામે ગ્રાહક કેસ દાખલ કરી શકું?

હા, જો સારવાર મોબદલા સામે આપેલી સેવા હોય તો. Indian Medical Association v. V.P. Shantha, (1995) 6 SCC 651 માં સુપ્રીમ કોર્ટે ઠરાવ્યું કે પૈસા લઈને આપેલી તબીબી સેવાઓ ગ્રાહક કાયદા હેઠળની સેવા છે, જ્યારે સંપૂર્ણપણે મફત આપેલી સેવાઓ તેની બહાર છે. ચૂકવેલી રકમ Rs. 50 લાખ સુધીની હોય ત્યાં ફરિયાદ જિલ્લા પંચમાં જાય છે, તેનાથી વધુ અને Rs. 2 કરોડ સુધીની હોય ત્યાં રાજ્ય પંચમાં, અને Rs. 2 કરોડથી વધુ હોય ત્યાં રાષ્ટ્રીય પંચમાં. તમારે સેવામાં ખામી બતાવવી પડે, એટલે કે વાજબી રીતે સક્ષમ તબીબના ધોરણ સુધી પહોંચવામાં નિષ્ફળતા, જે સામાન્ય રીતે રેકર્ડ અને તબીબી અભિપ્રાય દ્વારા બતાવાય છે.

તબીબી બેદરકારીની ફરિયાદ માટે કોઈ સમયમર્યાદા છે?

ગ્રાહક ફરિયાદ દાવાનું કારણ ઊભું થાય તે તારીખથી બે વર્ષની અંદર દાખલ કરવી જ પડે (ગ્રાહક સુરક્ષા અધિનિયમ, 2019 (Consumer Protection Act, 2019) ની કલમ 69), અને તે પછી ફક્ત પૂરતું કારણ હોય તો જ. તબીબી કેસોમાં સુપ્રીમ કોર્ટે V.N. Shrikhande v. Anita Sena Fernandes, (2011) 1 SCC 53 માં ઠરાવ્યું કે બેદરકારીની અસર પ્રત્યક્ષ હોય ત્યાં સમય કૃત્યથી ગણાય છે; અસર છુપી હોય ત્યાં, દર્દીને નુકસાનની જાણ થઈ તે તારીખથી, અથવા વાજબી કાળજી રાખી હોત તો જાણ થઈ શકી હોત તે તારીખથી. તે કેસમાં નવ વર્ષ સુધી કોઈની સલાહ લીધા વગર પીડા સહન કરનાર દર્દી પાછળથી થયેલી જાણનો આધાર લઈ શક્યો નહીં.

કેસ દાખલ કરતાં પહેલાં મારે બીજા ડૉક્ટરનો અભિપ્રાય લેવો જરૂરી છે?

તે કયો માર્ગ લો છો તેના પર આધાર રાખે છે. ડૉક્ટર સામેની ફોજદારી ફરિયાદ માટે Jacob Mathew v. State of Punjab, (2005) 6 SCC 1 મુજબ ફરિયાદીએ આરોપને ટેકો આપતો બીજા સક્ષમ ડૉક્ટરનો વિશ્વસનીય અભિપ્રાય રજૂ કરવો પડે, અને પોલીસે આગળ વધતાં પહેલાં સ્વતંત્ર તબીબી અભિપ્રાય મેળવવો પડે. ગ્રાહક ફરિયાદ માટે V. Kishan Rao v. Nikhil Super Speciality Hospital ઠરાવે છે કે નિષ્ણાતના પુરાવાની જરૂર ફક્ત ત્યારે છે જ્યારે કેસ જટિલ હોય; સ્પષ્ટ દેખાતી નિષ્ફળતાઓનો નિર્ણય રેકર્ડ પરથી થઈ શકે. વ્યવહારમાં, દાખલ કરતાં પહેલાં મેળવેલો સ્વતંત્ર અભિપ્રાય દરેક ફોરમમાં મદદરૂપ થાય છે.

ઓપરેશન દરમિયાન દર્દીનું મૃત્યુ થાય તો શું ડૉક્ટરની ધરપકડ થઈ શકે?

ફક્ત કડક શરતોએ. Jacob Mathew v. State of Punjab, (2005) 6 SCC 1 માં સુપ્રીમ કોર્ટે ઠરાવ્યું કે ઉતાવળ કે બેદરકારીના આરોપી ડૉક્ટરની ધરપકડ માત્ર આરોપ મુકાયો છે એટલે નિયમિત રીતે ન કરવી જોઈએ, પણ ફક્ત ત્યારે જ કરવી જોઈએ જ્યારે તપાસ માટે અથવા ડૉક્ટરની હાજરી સુનિશ્ચિત કરવા ધરપકડ જરૂરી હોય. તપાસ અધિકારીએ પહેલાં Bolam test લાગુ કરતો સ્વતંત્ર તબીબી અભિપ્રાય મેળવવો જોઈએ. ફોજદારી જવાબદારી માટે ઘોર બેદરકારી જોઈએ, એટલી હદની કે કોઈ સામાન્ય સમજદાર ડૉક્ટર ન દાખવે; નિર્ણયની ભૂલ કે કમનસીબ પરિણામ પૂરતું નથી.

તબીબી બેદરકારીથી થયેલા મૃત્યુ માટે BNS શી સજા ઠરાવે છે?

ભારતીય ન્યાય સંહિતા, 2023 (Bharatiya Nyaya Sanhita, 2023) ની કલમ 106(1), જેણે IPC ની કલમ 304A નું સ્થાન લીધું, સાપરાધ મનુષ્યવધ ન ગણાય એવા ઉતાવળિયા કે બેદરકાર કૃત્યથી મૃત્યુ નિપજાવવા બદલ પાંચ વર્ષ સુધીની કેદ અને દંડની સજા ઠરાવે છે. કૃત્ય નોંધાયેલા તબીબી વ્યવસાયીએ તબીબી પ્રક્રિયા કરતી વખતે કર્યું હોય ત્યાં કેદ બે વર્ષ સુધીની હોઈ શકે, દંડ સાથે. નોંધાયેલો તબીબી વ્યવસાયી એટલે જેની પાસે રાષ્ટ્રીય તબીબી આયોગ અધિનિયમ, 2019 (National Medical Commission Act, 2019) હેઠળ માન્ય લાયકાત હોય અને જેનું નામ રાષ્ટ્રીય કે કોઈ રાજ્યના મેડિકલ રજિસ્ટરમાં હોય. ફરિયાદ અને ધરપકડ અંગેની Jacob Mathew ની સલામતીઓ લાગુ રહે છે.

હોસ્પિટલ પાસેથી મારા તબીબી રેકર્ડ કેવી રીતે મેળવું?

હોસ્પિટલને લેખિત વિનંતી કરો, જેના પર દર્દીની સહી હોય અથવા, મૃત્યુ પછી, પરિવારના સભ્યની સહી હોય, અને પહોંચાડ્યાનો પુરાવો રાખો. ભારતીય તબીબી પરિષદ (વ્યાવસાયિક આચરણ, શિષ્ટાચાર અને નીતિશાસ્ત્ર) વિનિયમો, 2002 (Indian Medical Council (Professional Conduct, Etiquette and Ethics) Regulations, 2002) નો વિનિયમ 1.3.2 ઠરાવે છે કે દર્દી, અધિકૃત સંભાળ લેનાર અથવા કાનૂની સત્તાવાળાઓ રેકર્ડ માગે તો વિનંતીની પહોંચ આપવી અને દસ્તાવેજો 72 કલાકમાં આપવા. સંપૂર્ણ કેસ શીટ, નોંધો, સંમતિપત્રો, તપાસના રિપોર્ટ, ઓપરેશન નોંધો અને ડિસ્ચાર્જ કે મૃત્યુ સારાંશ માગો. ઇનકાર પોતે પણ મેડિકલ કાઉન્સિલ અને ગ્રાહક ફોરમ સમક્ષ ઉઠાવી શકાય.

શું હોસ્પિટલ તેના ડૉક્ટરો અને નર્સોની બેદરકારી માટે જવાબદાર છે?

સામાન્ય રીતે હા. હોસ્પિટલ પોતે રોકેલા ડૉક્ટરો, નર્સો અને સ્ટાફની તેમના કામ દરમિયાનની બેદરકારી માટે જવાબદાર છે, અને પોતાની નિષ્ફળતાઓ માટે સીધી જવાબદાર છે, જેમ કે અપૂરતો સ્ટાફ, સાધનો, દેખરેખ કે કટોકટીની વ્યવસ્થા. આથી ગ્રાહક ફરિયાદ કે દાવો સામાન્ય રીતે હોસ્પિટલ અને સારવાર કરનાર ડૉક્ટર બંને સામે દાખલ થાય છે. ડૉક્ટર વિઝિટિંગ કન્સલ્ટન્ટ હોય ત્યાં તેમને રોકવાની શરતો અને દાખલ થવાના કાગળો મહત્ત્વના બને છે. હોસ્પિટલની વીમા કંપનીને ઘણી વાર પક્ષકાર બનાવાય છે, અને દર્દીને કોણે અને ક્યારે જોયો તેનો હોસ્પિટલનો પોતાનો રેકર્ડ મુખ્ય પુરાવો બને છે.

મારી ફરિયાદ પર દિલ્હી મેડિકલ કાઉન્સિલ શું કરી શકે?

દિલ્હી મેડિકલ કાઉન્સિલ (Delhi Medical Council) દિલ્હીમાં નોંધાયેલા ડૉક્ટરો સામે વ્યાવસાયિક કે નૈતિક ગેરવર્તણૂકની ફરિયાદો સંભાળે છે. તેની શિસ્ત સમિતિ ડૉક્ટર અને હોસ્પિટલનાં લેખિત નિવેદનો સાથે ફરિયાદ તપાસે છે અને ગેરવર્તણૂક સાબિત થાય છે કે નહીં તે નક્કી કરે છે; તેના નિર્ણયો, જેમ કે ચેતવણી કે ડૉક્ટરનું નામ અમુક સમય માટે રજિસ્ટરમાંથી કાઢી નાખવું, કાઉન્સિલ બહાલ કરે છે. કાઉન્સિલ વળતર આપતી નથી. કોઈ પણ પગલું લેતાં પહેલાં ડૉક્ટરને સાંભળવા જ પડે (રાષ્ટ્રીય તબીબી આયોગ અધિનિયમ, 2019 ની કલમ 30(2)), અને વળતર અલગથી ગ્રાહક પંચ કે દીવાની અદાલત સમક્ષ માગવું પડે.

મેડિકલ કાઉન્સિલ મારી ફરિયાદ નકારી દે તો શું હું અપીલ કરી શકું?

રાષ્ટ્રીય તબીબી આયોગ અધિનિયમ, 2019 ની કલમ 30(3) અને (4) કાઉન્સિલના પગલાથી નારાજ તબીબી વ્યવસાયી કે પ્રોફેશનલને એથિક્સ એન્ડ મેડિકલ રજિસ્ટ્રેશન બોર્ડ (Ethics and Medical Registration Board) સમક્ષ, અને પછી સાઠ દિવસમાં રાષ્ટ્રીય તબીબી આયોગ (National Medical Commission) સમક્ષ અપીલનો અધિકાર આપે છે. તે સ્પષ્ટ શબ્દોમાં ફરિયાદીને અપીલનો અધિકાર આપતી નથી. કાઉન્સિલના નિર્ણયથી અસંતુષ્ટ ફરિયાદીઓ અનુચ્છેદ 226 હેઠળ હાઈકોર્ટમાં ગયા છે. ફરિયાદ નકારાય તેથી ગ્રાહક ફરિયાદ કે દીવાની દાવો અટકતો નથી; તેનો નિર્ણય તેના પોતાના પુરાવા પર થાય છે.

તબીબી બેદરકારીના કેસમાં res ipsa loquitur નો અર્થ શું છે?

તેનો અર્થ છે 'વસ્તુ પોતે જ બોલે છે'. જ્યાં નુકસાન એવા પ્રકારનું હોય કે યોગ્ય કાળજી લેવાઈ હોય તો સામાન્ય રીતે ન થાય, જેમ કે ઓપરેશન પછી અંદર રહી ગયેલો સ્વેબ કે સાધન, અથવા મેળ વગરનું લોહી ચડાવવું, ત્યાં બેદરકારી માની લેવાય છે અને ડૉક્ટર કે હોસ્પિટલે બતાવવું પડે કે યોગ્ય કાળજી લેવાઈ હતી. સુપ્રીમ કોર્ટે આ સિદ્ધાંત ગ્રાહક કેસોમાં V. Kishan Rao v. Nikhil Super Speciality Hospital માં લાગુ કર્યો, જેનો નિર્ણય 08/03/2010 ના રોજ થયો. ફોજદારી કેસોમાં, Jacob Mathew એ ઠરાવ્યું કે તેનો ઉપયોગ મર્યાદિત છે અને તે એકલો ફોજદારી બેદરકારી સાબિત કરી શકતો નથી.

આ જવાબો શૈક્ષણિક સારાંશ છે; તે કોઈ પણ વ્યક્તિગત બાબત અંગેની કાનૂની સલાહ નથી.

કામ સોંપવું

ગંભીર પ્રશ્ન માટે કાગળો પૂરેપૂરા વંચાય તે જરૂરી છે.

રૂબરૂ મુલાકાત (કોન્ફરન્સ) અગાઉથી સમય લઈને G-46, Basement, Greater Kailash III, New Delhi ખાતે થાય છે. પત્રવ્યવહાર પ્રિન્સિપાલ પોતે વાંચે છે.

અસ્વીકરણ આ પાનું એ ક્ષેત્રોનું વર્ણન કરે છે જેમાં ઑફિસ કામ સ્વીકારે છે; તે માહિતી માટે છે, બાર કાઉન્સિલ ઑફ ઇન્ડિયાના નિયમો (Bar Council of India Rules) ના પ્રકરણ II, ભાગ VI, નિયમ 36 ના પાલનમાં પ્રસિદ્ધ કરાયું છે, અને તે જાહેરાત કે કામ મેળવવાનો પ્રયાસ નથી. અહીંનું કશું કાનૂની સલાહ નથી, અને તે વાંચવાથી વકીલ અને અસીલનો કોઈ સંબંધ ઊભો થતો નથી.

આ પાનું Lokesh Bhardwaj Law Offices ના કામ વિશે, બાર કાઉન્સિલ ઑફ ઇન્ડિયાના નિયમો (Bar Council of India Rules) હેઠળ માન્ય હોય તે રીતે, સામાન્ય માહિતી આપે છે. તે કાનૂની સલાહ નથી, અને તે વકીલ અને અસીલનો સંબંધ ઊભો કરતું નથી. LBLO કોઈ બાબતમાં ફક્ત લેખિતમાં નક્કી થયેલી નિમણૂક (engagement) પર જ કામ કરે છે.

16/11/2026 ના રોજનો કાયદો દર્શાવ્યો છે.

WhatsApp