Lokesh Bhardwaj Law Offices ← બધાં કાર્યક્ષેત્રો

આ પાનું અંગ્રેજીમાં લખાયેલા પાનાનો અનુવાદ છે. બંનેમાં ફરક હોય ત્યાં અંગ્રેજી લખાણ માન્ય ગણાશે. અંગ્રેજી પાનું વાંચો

Lokesh Bhardwaj Law Offices · એડવોકેટ્સ અને કાનૂની સલાહકારો, નવી દિલ્હી · lokeshbhardwajlawoffices.com
કાર્યક્ષેત્ર

લાઇસન્સ ફી, AGR અને સ્પેક્ટ્રમ: લાઇસન્સ આપનાર સાથેના વિવાદો અને દૂરસંચાર અધિનિયમ, 2023 તરફનું પરિવર્તન

ટેલિકોમ ઓપરેટરની સૌથી મોટી નિયમનકારી ચુકવણીઓ લાઇસન્સ ફી, જે તેની સમાયોજિત કુલ આવકનો હિસ્સો છે, અને તેની પાસેના સ્પેક્ટ્રમની કિંમત અને ચાર્જ છે. તેમના વિશેના વિવાદો લાઇસન્સધારક અને લાઇસન્સ આપનાર વચ્ચેના વિવાદો છે, અને સંસદે તેમના માટે રચેલો મંચ ટેલિકોમ વિવાદ સમાધાન અને અપીલ ટ્રિબ્યુનલ (TDSAT) છે.

લાઇસન્સ આપનાર અને લાઇસન્સધારક કે સેવા પ્રદાતાઓ વચ્ચેનો વિવાદ, કલમ 14 હેઠળ અરજી, સુનાવણી, આદેશ, કલમ 18 હેઠળ સુપ્રીમ કોર્ટમાં અપીલ.
TDSAT સમક્ષના વિવાદો

ટૂંકમાં

તમે સાંભળશો તે શબ્દો

કુલ આવક અને AGR (Gross revenue and AGR)
કુલ આવક એટલે લાઇસન્સ વ્યાખ્યાયિત કરે તે રીતની લાઇસન્સધારકની આવક. સમાયોજિત કુલ આવક એટલે લાઇસન્સ જે કપાતની છૂટ આપે તે બાદ કર્યા પછીની કુલ આવક. લાઇસન્સ ફી AGR ની ટકાવારી છે.
સ્પેક્ટ્રમ વપરાશ ચાર્જ (Spectrum usage charge, SUC)
સ્પેક્ટ્રમ માટેનો ચાર્જ, AGR ની ટકાવારી તરીકે ગણાયેલો, જે શરતોમાં તેની જોગવાઈ હોય તે શરતો પર ધરાવાતા સ્પેક્ટ્રમ પર ચૂકવવાપાત્ર. સપ્ટેમ્બર 2021 ના સુધારાઓ પછી થયેલી હરાજીઓમાં મેળવેલા સ્પેક્ટ્રમ પર કોઈ SUC નથી.
અનામત કિંમત (Reserve price)
હરાજીમાં સ્પેક્ટ્રમનો બ્લૉક જે લઘુતમ કિંમતે ઓફર થાય તે. હરાજી પહેલાં સરકાર મૂલ્યાંકન અને અનામત કિંમત અંગે ભારતીય ટેલિકોમ નિયમનકારી સત્તામંડળ (TRAI) ની ભલામણો માગે છે.
લાઇસન્સ આપનાર અને લાઇસન્સધારક (Licensor and licensee)
DoT મારફતે કામ કરતી કેન્દ્ર સરકાર, જે લાઇસન્સ આપે છે, અને તે ધરાવનાર ઓપરેટર. તેમની વચ્ચેના વિવાદો TDSAT માં જાય છે.
ઑથોરાઇઝેશન (Authorisation)
દૂરસંચાર સેવાઓ પૂરી પાડવા, દૂરસંચાર નેટવર્ક ચલાવવા કે રેડિયો સાધનો રાખવા માટે, લાઇસન્સને બદલે, દૂરસંચાર અધિનિયમ, 2023 જે પરવાનગી માગે છે તે (કલમ 3).
માઇગ્રેશન (Migration)
2023 ના અધિનિયમની કલમ 3(6) હેઠળ હાલના લાઇસન્સધારકને પોતાના લાઇસન્સની શરતોમાંથી સંબંધિત ઑથોરાઇઝેશનની શરતોમાં જવાનો વિકલ્પ.
ડિજિટલ ભારત નિધિ (Digital Bharat Nidhi)
2023 ના અધિનિયમની કલમ 24 હેઠળ યુનિવર્સલ સર્વિસ ઓબ્લિગેશન ફંડ (Universal Service Obligation Fund) નું નવું નામ. જૂનાં લાઇસન્સ હેઠળ ચૂકવવાપાત્ર યુનિવર્સલ સર્વિસની રકમો તેને ચૂકવવાપાત્ર ગણાય છે (કલમ 24(4)).

વિગતવાર

લાઇસન્સ ફી અને AGR ની માગણીઓ

લાઇસન્સ ફી કેવી રીતે ગણાય છે

ટેલિકોમ લાઇસન્સ કેન્દ્ર સરકાર ભારતીય ટેલિગ્રાફ અધિનિયમ, 1885 હેઠળ આપે છે, અને તે લાઇસન્સ ફી સમાયોજિત કુલ આવકની ટકાવારી તરીકે નક્કી કરે છે. લાઇસન્સ પોતે કુલ આવકની વ્યાખ્યા આપે છે, તેને AGR માં ફેરવતી કપાતોની યાદી આપે છે, અને લાઇસન્સધારક કેવી રીતે ચુકવણી કરે, અહેવાલ આપે અને તેની આકારણી થાય તે નક્કી કરે છે. તેથી લાઇસન્સ ફીનો દરેક વિવાદ ચોક્કસ લાઇસન્સ અને તેના સુધારાના પાઠથી શરૂ થાય છે.

લાઇસન્સધારક પોતાની ગણતરી પર ચુકવણી કરે છે અને આવકનાં સ્ટેટમેન્ટ દાખલ કરે છે. DoT તે તપાસે છે અને ઘટ માટે, લાઇસન્સની શરતો હેઠળના વ્યાજ સાથે, માગણી કાઢી શકે છે, સામાન્ય રીતે પાછાં ઉમેરાયેલાં મથાળાં અને નામંજૂર થયેલી કપાતો બતાવતાં ગણતરીનાં પત્રકો સાથે. જે માગણી મથાળા દીઠ લાઇસન્સની કોઈ કલમ સુધી પહોંચાડી ન શકાય, તે પડકારનો પહેલો મુદ્દો છે.

AGR નો ચુકાદો અને તેના પછી શું થયું

ઓપરેટરો લાંબા સમયથી દલીલ કરતા હતા કે ફક્ત લાઇસન્સવાળી ટેલિકોમ પ્રવૃત્તિઓની આવક જ કુલ આવકનો ભાગ બને છે. DoT લાઇસન્સની વ્યાખ્યામાં બીજી પ્રવૃત્તિઓની આવકને પણ સામેલ ગણતો હતો. AGR વિવાદ પરના 24/10/2019 ના ચુકાદામાં સુપ્રીમ કોર્ટે લાઇસન્સની વ્યાખ્યાનો DoT નો અર્થ સ્વીકાર્યો (કેસનું નામ ઑફિસના મુખ્ય ટેલિકોમ પાના પર આપેલું છે). એ ચુકાદા પછી કાઢવામાં આવેલી માગણીઓ તેની સામે તપાસવામાં આવે છે.

15/09/2021 ના રોજ કેન્દ્રીય કેબિનેટે ટેલિકોમ સુધારાઓનો એક સમૂહ મંજૂર કર્યો. લાઇસન્સ ફી અને AGR ને સંબંધિત સુધારા આ છે:

બિન-ટેલિકોમ આવકની બાકાતી ભવિષ્યલક્ષી હોવાથી, માગણી જે સમયગાળાને લગતી હોય તે નક્કી કરે છે કે કઈ વ્યાખ્યા લાગુ પડે.

માગણીને પડકારવી

માગણી સામે વિવાદ કરનાર લાઇસન્સધારક TRAI અધિનિયમની કલમ 14(a)(i) હેઠળ TDSAT સમક્ષ પિટિશન દાખલ કરે છે. પિટિશનમાં લાઇસન્સની કલમ, લાઇસન્સધારક સ્વીકારે છે તે ગણતરી, તે જે મથાળાં સામે વિવાદ કરે છે તે અને કારણો જણાવવામાં આવે છે. જ્યાં વસૂલાત, બેંક ગેરંટી વટાવવી કે લાઇસન્સ સામેનું પગલું નજીક હોય, ત્યાં પિટિશન સાથે વચગાળાના રક્ષણ માટેની અરજી દાખલ કરવામાં આવે છે, અને ટ્રિબ્યુનલ ઘણી વાર શરતો પર, જેમ કે રકમના અમુક ભાગની ડિપોઝિટ, રક્ષણ આપે છે. બળજબરીનાં પગલાં ટાળવા કરેલી ચુકવણી, તે પાછી મેળવવાનો હક અનામત રાખતા લેખિત વિરોધ (protest) હેઠળ કરવી જોઈએ.

કલમ 14A(3) માંની 30 દિવસની મર્યાદા TRAI ના હુકમો સામેની અપીલોને લાગુ પડે છે, લાઇસન્સ આપનાર અને લાઇસન્સધારક વચ્ચેના વિવાદ પરની પિટિશનને નહીં, જેનો સમય દાવા પોતાની સામે તપાસવામાં આવે છે. કોઈ પણ સંજોગમાં વિલંબ મોંઘો પડે છે, કારણ કે ન ચૂકવાયેલી માગણી પર લાઇસન્સ હેઠળનું વ્યાજ ચાલુ રહે છે.

સ્પેક્ટ્રમ ચાર્જ અને અનામત કિંમત

આજે સ્પેક્ટ્રમની કિંમત કેવી રીતે નક્કી થાય છે

વાણિજ્યિક મોબાઇલ સેવાઓ માટેનું સ્પેક્ટ્રમ હરાજીથી ફાળવવામાં આવ્યું છે, એવી શરતો પર જે કિંમત, શરૂઆતની અને મુલતવી ચુકવણીઓ, અવધિ અને કોઈ સ્પેક્ટ્રમ વપરાશ ચાર્જ નક્કી કરે છે. સપ્ટેમ્બર 2021 ના સુધારાઓએ એ નિર્ણય પછી થયેલી હરાજીઓ માટેની શરતો બદલી: સ્પેક્ટ્રમ 20 ને બદલે 30 વર્ષ માટે ફાળવાય છે, તે 10 વર્ષ પછી સોંપી (surrender) શકાય છે, તેના પર કોઈ સ્પેક્ટ્રમ વપરાશ ચાર્જ ચૂકવવાપાત્ર નથી, હપ્તાની સુરક્ષા માટે કોઈ બેંક ગેરંટી જરૂરી નથી, અને સ્પેક્ટ્રમની વહેંચણી માટેનો વધારાનો 0.5% વપરાશ ચાર્જ દૂર કરવામાં આવ્યો. ઓપરેટરોને અગાઉની હરાજીઓમાં (2021 ની હરાજી સિવાય) ખરીદેલા સ્પેક્ટ્રમની ચુકવણી પર, હરાજીના વ્યાજ દરે ચોખ્ખું વર્તમાન મૂલ્ય સુરક્ષિત રાખીને, ચાર વર્ષ સુધીની મુલતવી પણ ઓફર કરવામાં આવી.

અનામત કિંમત

હરાજી પહેલાં, સરકાર ઓફર કરવાના સ્પેક્ટ્રમના મૂલ્યાંકન અને અનામત કિંમત અંગે TRAI ની ભલામણો માગે છે. TRAI પરામર્શ પત્ર અને ઉદ્યોગના પ્રતિભાવો પછી, TRAI અધિનિયમની કલમ 11(1)(a) હેઠળ તે કરે છે, જેમાં ઉપલબ્ધ સ્પેક્ટ્રમનું કાર્યક્ષમ સંચાલન સામેલ છે. ભલામણો સરકારને બંધનકર્તા નથી. જ્યાં સરકાર કોઈ ભલામણ ન સ્વીકારે, ત્યાં તે તેને TRAI ને પાછી મોકલે છે, જે કલમ 11 માન્ય રાખે તે સમયગાળામાં વધુ ભલામણો મોકલી શકે છે (હાલના પાઠ હેઠળ 15 દિવસ; 2023 ના અધિનિયમની કલમ 59(c) શરૂ થાય પછી 30 દિવસ). આખરી અનામત કિંમત સરકારનો નિર્ણય છે અને હરાજીની શરતો સાથે પ્રકાશિત થાય છે.

અનામત કિંમત નીતિવિષયક નિર્ણય છે અને સામાન્ય રીતે લાઇસન્સધારકના વિવાદમાં ફરી ખોલવામાં આવતી નથી. મુકદ્દમો હરાજી અને ફાળવણીની શરતો કોઈ ચોક્કસ ઓપરેટરને કેવી રીતે લાગુ પડે તેનો થાય છે: માગેલી રકમ, લગાડેલું વ્યાજ, સોંપણી, વેપાર કે વહેંચણીની વ્યવસ્થાની અસર, અને બેંક ગેરંટી સામેનાં વસૂલાતનાં પગલાં.

2023 ના અધિનિયમ હેઠળ સ્પેક્ટ્રમ

દૂરસંચાર અધિનિયમ, 2023 ની કલમ 6 થી 8 અમલમાં છે: સ્પેક્ટ્રમનો ટેક્નોલૉજીથી તટસ્થ ઉપયોગ, ગૌણ ફાળવણી, અપૂરતાં કારણોસર ન વપરાયેલી ફાળવણીની સુનાવણી પછી સમાપ્તિ, અને નિર્ધારિત શરતો પર સ્પેક્ટ્રમની વહેંચણી, વેપાર, ભાડાપટ્ટો અને સોંપણી. કલમ 4, જે કેન્દ્ર સરકારને લોકો વતી સ્પેક્ટ્રમની માલિક જાહેર કરે છે અને પ્રથમ અનુસૂચિમાં યાદી આપેલા ઉપયોગો સિવાય હરાજીથી ફાળવણી ફરજિયાત બનાવે છે, 16/11/2026 ના રોજ ચકાસ્યા મુજબ અમલમાં મુકાઈ ન હતી. તે શરૂ થાય ત્યારે, નિયત દિવસ પહેલાં હરાજી થયેલું સ્પેક્ટ્રમ તેની મૂળ શરતો પર માન્ય રહે છે (કલમ 4(9)), અને વહીવટી રીતે ફાળવાયેલું સ્પેક્ટ્રમ નિયત દિવસથી પાંચ વર્ષ સુધી અથવા ફાળવણીની મુદત પૂરી થાય ત્યાં સુધી, બેમાંથી જે વહેલું હોય ત્યાં સુધી, માન્ય રહે છે (કલમ 4(8)). વહીવટી ફાળવણી માટેના ઉપયોગોની યાદી આપતી પ્રથમ અનુસૂચિમાં અમુક ઉપગ્રહ આધારિત સેવાઓ સામેલ છે.

લાઇસન્સધારકો અને DoT વચ્ચેના વિવાદો

ટ્રિબ્યુનલ શું નક્કી કરે છે

TRAI અધિનિયમની કલમ 14(a)(i) લાઇસન્સ આપનાર અને લાઇસન્સધારક વચ્ચેના કોઈ પણ વિવાદ પર TDSAT ને હકૂમત આપે છે. સામાન્ય વિવાદો આ છે:

કલમ 15 દીવાની અદાલતોને ટ્રિબ્યુનલ જે બાબતનો નિર્ણય કરવા સત્તા ધરાવે છે તે બાબત પરનો કોઈ દાવો કે કાર્યવાહી સાંભળવા પર, અને એવી બાબત પર મનાઈહુકમ આપવા પર, પ્રતિબંધ મૂકે છે. ટ્રિબ્યુનલ સંસદે રચેલો મંચ હોવાથી, લાઇસન્સના વિવાદમાં હાઈકોર્ટમાં રિટ પિટિશન સામાન્ય રીતે પહેલું પગલું નથી.

કલમ 14 નું પરંતુક કેટલીક બાબતોને બહાર રાખે છે: મોનોપોલીઝ ઍન્ડ રિસ્ટ્રિક્ટિવ ટ્રેડ પ્રૅક્ટિસિસ કમિશન (Monopolies and Restrictive Trade Practices Commission) ની હકૂમતમાંની બાબતો, ગ્રાહક મંચ નક્કી કરી શકે તેવી વ્યક્તિગત ગ્રાહકની ફરિયાદો, અને ભારતીય ટેલિગ્રાફ અધિનિયમ, 1885 ની કલમ 7B હેઠળના વિવાદો (ટેલિગ્રાફ લાઇનો, ઉપકરણો અને સાધનો અંગેના વિવાદોની અધિનિયમની પોતાની લવાદી).

નિયમન એ ન્યાયનિર્ણય નથી

નિયમનકાર TRAI વિવાદોનો નિર્ણય કરતું નથી. Telecom Regulatory Authority of India v. Polimer Cable Network, 2026 INSC 742, 24/07/2026 ના રોજ નિર્ણીત, માં સુપ્રીમ કોર્ટે ઠરાવ્યું કે TRAI પોતાનાં રેગ્યુલેશન અને લાઇસન્સની શરતોનું પાલન કરાવવા નિર્દેશો આપી શકે છે, અને નિર્દેશનો ઇરાદાપૂર્વક અનાદર થાય ત્યાં મેજિસ્ટ્રેટ સમક્ષ ફરિયાદી તરીકે કામ કરી શકે છે, પરંતુ પક્ષકારોના હકોનો આખરી નિર્ણય કરી શકતું નથી, નુકસાન વળતર આપી શકતું નથી કે બાકી રકમ નક્કી કરી શકતું નથી; એ કાર્યો TDSAT નાં છે. TRAI ના નિર્દેશનો સામનો કરતો લાઇસન્સધારક તે મળ્યાથી 30 દિવસમાં ટ્રિબ્યુનલમાં અપીલ કરે છે (કલમ 14A(2) અને (3)); DoT ની માગણીનો સામનો કરતો લાઇસન્સધારક કલમ 14(a)(i) હેઠળ વિવાદ દાખલ કરે છે.

પ્રક્રિયા અને અપીલ

ટ્રિબ્યુનલ દીવાની કાર્યવાહી સંહિતા, 1908 થી બંધાયેલી નથી, નૈસર્ગિક ન્યાયના સિદ્ધાંતોનું પાલન કરે છે અને દીવાની અદાલતની યાદી આપેલી સત્તાઓ ધરાવે છે, રિવ્યૂ સહિત (કલમ 16). કલમ 14A તેને 90 દિવસમાં બાબતનો નિકાલ કરવાનો પ્રયત્ન કરવા કહે છે. તેના હુકમો હુકમનામાની જેમ અમલમાં મુકાવી શકાય છે (કલમ 19), અને ઇરાદાપૂર્વક પાલન ન કરવું સજાપાત્ર છે (કલમ 20).

ટ્રિબ્યુનલના વચગાળાના ન હોય તેવા કોઈ પણ હુકમ સામે, દીવાની કાર્યવાહી સંહિતા, 1908 ની કલમ 100 માંનાં એક કે વધુ કારણો પર, જેનો વ્યવહારમાં અર્થ કાયદાનો સારભૂત પ્રશ્ન છે, સુપ્રીમ કોર્ટમાં અપીલ થઈ શકે છે. તે હુકમથી 90 દિવસમાં દાખલ કરવી જ પડે, અને પૂરતું કારણ હોય તો કોર્ટ તેને પાછળથી પણ સ્વીકારી શકે છે. પક્ષકારોની સંમતિથી કરાયેલા હુકમ સામે કોઈ અપીલ થઈ શકતી નથી (કલમ 18).

દૂરસંચાર અધિનિયમ, 2023 તરફનું પરિવર્તન

શું અમલમાં છે

દૂરસંચાર અધિનિયમ, 2023 (2023 નો અધિનિયમ 44) જુદી જુદી જોગવાઈઓને જુદી જુદી તારીખે અમલમાં આવવા દે છે (કલમ 1(3)). 16/11/2026 ના રોજ ચકાસ્યા મુજબ, અત્યાર સુધી અમલમાં મુકાયેલી જોગવાઈઓ આ છે:

23/06/2026 ના રોજ DoT એ કલમ 3(1)(a) હેઠળ દૂરસંચાર સેવાઓ પૂરી પાડવાના ઑથોરાઇઝેશન માટેના નિયમો અને કલમ 3(6) હેઠળ હાલનાં લાઇસન્સના માઇગ્રેશન માટેના નિયમો પણ જાહેર કર્યા, અને 25/06/2026 થી તેણે Telecom eServices Portal પર ઑથોરાઇઝેશન અને માઇગ્રેશનની અરજીઓ સ્વીકારવાનું શરૂ કર્યું. નવું માળખું આવે ત્યાં સુધી, તેણે 10/11/2025 થી યુનિફાઇડ લાઇસન્સ અને બીજાં લાઇસન્સ, નોંધણીઓ અને પરવાનગીઓ માટેની નવી અરજીઓ મોકૂફ રાખી હતી.

હાલનાં લાઇસન્સ

કલમ 3(6) નિયત દિવસ પહેલાં અપાયેલાં લાઇસન્સનું રક્ષણ કરે છે. નિશ્ચિત માન્યતા અવધિવાળું લાઇસન્સ તેની પોતાની શરતો પર તેની પૂરી અવધિ માટે ચાલુ રહે છે, અથવા લાઇસન્સધારક સંબંધિત ઑથોરાઇઝેશનની શરતોમાં જઈ શકે છે. નિશ્ચિત અવધિ વગરનું લાઇસન્સ નિયત દિવસથી પાંચ વર્ષ માટે તેની શરતો પર ચાલુ રહે છે, અથવા માઇગ્રેટ થઈ શકે છે. માઇગ્રેટ કરવું કે નહીં તે વ્યાપારી અને કાનૂની નિર્ણય છે: તે લાઇસન્સની સરખામણીમાં ઑથોરાઇઝેશનની ફી અને બીજી શરતો પર, લાઇસન્સ અંગેના પડતર વિવાદો પર, અને માઇગ્રેશનના નિયમો લાઇસન્સધારકને શું છોડવા કે સ્વીકારવા કહે છે તેના પર આધાર રાખે છે. કલમ 3(5) ઉમેરે છે કે મર્જર, ડીમર્જર કે સંપાદનમાંથી ઊભી થતી ઑથોરાઇઝ્ડ સંસ્થાએ મૂળ સંસ્થાને લાગુ પડતી શરતો, ફી સહિત, પાળવી જ પડે.

હજુ શું શરૂ થયું નથી

16/11/2026 ના રોજ ચકાસ્યા મુજબ, આ જોગવાઈઓ અમલમાં લાવતું કોઈ જાહેરનામું મળ્યું ન હતું: કલમ 4 (સ્પેક્ટ્રમની ફાળવણી), કલમ 5, કલમ 9 (મોકૂફી કે રદબાતલી પર ફીનું રિફંડ નહીં), પ્રકરણ VIII (કલમ 31 થી 41, ભંગનો ન્યાયનિર્ણય), કલમ 45, કલમ 49, કલમ 59 ના બાકીના ખંડો (TRAI અધિનિયમમાં સુધારા) અથવા કલમ 60 (ભારતીય ટેલિગ્રાફ અધિનિયમ, 1885 અને ભારતીય વાયરલેસ ટેલિગ્રાફી અધિનિયમ, 1933 ની રદબાતલી). કલમ 60 શરૂ થાય ત્યાં સુધી એ અધિનિયમો રદ થયા નથી. દરેક બાબત માટે, ફરિયાદ કરાયેલા કૃત્યની તારીખે, અમલની સ્થિતિ ગેઝેટ સામે તપાસવી જોઈએ.

આવનારી ન્યાયનિર્ણયની વ્યવસ્થા

પ્રકરણ VIII શરૂ થાય ત્યારે, ઑથોરાઇઝેશન કે ફાળવણીની શરતોના ભંગની તપાસ ઓછામાં ઓછા જોઇન્ટ સેક્રેટરીના દરજ્જાના ન્યાયનિર્ણાયક અધિકારી કરશે (કલમ 32 અને 35). અધિકારી પાલનનો નિર્દેશ આપી શકે છે, બીજી અનુસૂચિ હેઠળ દીવાની દંડ કરી શકે છે (ગંભીર ભંગ માટે રૂ. 5 કરોડ સુધી, મોટા ભંગ માટે રૂ. 1 કરોડ, મધ્યમ ભંગ માટે રૂ. 10 લાખ, નાના ભંગ માટે રૂ. 1 લાખ, અને ગંભીર ન હોય તેવા ભંગ માટે લેખિત ચેતવણી) અને કેન્દ્ર સરકારને મોકૂફી, ઘટાડો કે રદબાતલીની ભલામણ કરી શકે છે. કલમ 32(3) તોલવાનાં પરિબળોની યાદી આપે છે, જેમાં ગંભીરતા, નુકસાન, ઇરાદો, પુનરાવર્તન, હળવાશનાં કારણો અને આવકનું નુકસાન સામેલ છે, અને કલમ 34 સ્વૈચ્છિક બાંયધરી (voluntary undertaking) ની છૂટ આપે છે. હુકમ મળ્યાથી 30 દિવસમાં નિયુક્ત અપીલ સમિતિમાં અપીલ થઈ શકે છે (કલમ 36), અને ઑથોરાઇઝેશનની શરતોના ભંગ પર 30 દિવસમાં TDSAT માં આગળની અપીલ થઈ શકે છે (કલમ 39).

કલમ 59(d), શરૂ થાય ત્યારે, લાઇસન્સ આપનાર અને લાઇસન્સધારક વચ્ચેના વિવાદોને ટ્રિબ્યુનલની મૂળ હકૂમતમાંથી દૂર કરશે, ન્યાયનિર્ણાયક અધિકારી અને સમિતિ માટેની બાબતોને બાકાત કરશે, અને કલમ 39 ની અપીલો ઉમેરશે; નિયત દિવસે ટ્રિબ્યુનલ સમક્ષ પડતર કાર્યવાહીઓનો નિર્ણય, જાણે અધિનિયમ પસાર થયો જ ન હોય તેમ, ચાલુ રહેશે. ત્યાં સુધી, લાઇસન્સ આપનાર અને લાઇસન્સધારક વચ્ચેનો વિવાદ કલમ 14(a)(i) હેઠળ TDSAT માં જ જતો રહે છે.

લાઇસન્સમાંની લવાદી કલમો

કાયદાકીય મંચ અને લવાદી

ટેલિકોમમાં લવાદી કલમો ત્રણ સ્થળે આવે છે: લાઇસન્સમાં અને લાઇસન્સ આપનાર સાથેના જૂના કરારોમાં, ઓપરેટરો વચ્ચેના કરારોમાં (ઇન્ટરકનેક્શન, રોમિંગ, ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચરની વહેંચણી અને ક્ષમતાના કરારો), અને ઓપરેટરો અને સેવા પ્રદાતા ન હોય તેવા પક્ષકારો, જેમ કે વેન્ડરો અને કૉન્ટ્રાક્ટરો, વચ્ચેના કરારોમાં. દરેક કિસ્સામાં પ્રશ્ન એ છે કે વિવાદ એવો છે કે નહીં જેને કલમ 14 TDSAT માં મોકલે છે અને કલમ 15 દીવાની અદાલતોથી બહાર રાખે છે.

લવાદી અને સમાધાન અધિનિયમ, 1996 (Arbitration and Conciliation Act, 1996) ની કલમ 2(3) એવા કોઈ પણ બીજા કાયદાને જાળવી રાખે છે જે હેઠળ અમુક વિવાદો લવાદીમાં મોકલી શકાતા નથી. જ્યાં સંસદે વિશિષ્ટ હકૂમતવાળી ટ્રિબ્યુનલ રચી હોય અને દીવાની અદાલતો પર પ્રતિબંધ મૂક્યો હોય, ત્યાં લવાદી કલમ વિવાદને એ મંચમાંથી બહાર લઈ જઈ શકતી નથી; જ્યાં વિવાદ કલમ 14 ની બહાર હોય, ઉદાહરણ તરીકે સેવા પ્રદાતા ન હોય તેવા વેન્ડર સાથેનો કરાર, ત્યાં કલમ સામાન્ય રીતે કામ કરે છે. ભારતીય ટેલિગ્રાફ અધિનિયમ, 1885 ની કલમ 7B માંની કાયદાકીય લવાદી હેઠળના વિવાદો, કલમ 14 ના પરંતુકથી, ટ્રિબ્યુનલની બિલકુલ બહાર છે. જવાબ પહેલી નોટિસ મોકલાય તે પહેલાં નક્કી કરવામાં આવે છે, કારણ કે ખોટા મંચમાં જવાથી એવો સમય વેડફાય છે જે મુદત પાછો આપતી નથી.

લવાદી ક્યાં લાગુ પડે છે

જ્યાં ટેલિકોમ વિવાદ લવાદીપાત્ર હોય, ત્યાં પગલાં કોઈ પણ લવાદી જેવાં જ છે: કલમ 21 હેઠળ લવાદી શરૂ કરતી નોટિસ, સામો પક્ષ સહકાર ન આપે તો કલમ 11 હેઠળ ટ્રિબ્યુનલની નિમણૂક, અને કલમ 9 અને 17 હેઠળનાં વચગાળાનાં પગલાં. આ બાબતો ઑફિસનાં લવાદી શરૂ કરવી અને વચગાળાનાં પગલાં અંગેનાં પાનાં પર સમજાવી છે.

લોકો પૂછે છે તે પ્રશ્નો

AGR શું છે, અને તે લાઇસન્સ ફી કેમ નક્કી કરે છે?

AGR, એટલે કે સમાયોજિત કુલ આવક (adjusted gross revenue), લાઇસન્સધારકના લાઇસન્સમાં વ્યાખ્યાયિત કુલ આવકમાંથી લાઇસન્સ જે કપાતની છૂટ આપે તે બાદ કર્યા પછીની રકમ છે. લાઇસન્સ ફી, અને લાગુ પડે ત્યાં સ્પેક્ટ્રમ વપરાશ ચાર્જ, AGR ની ટકાવારી હોય છે, તેથી કુલ આવકમાં ગણાતો દરેક રૂપિયો ફી વધારે છે. વ્યાખ્યા લાઇસન્સમાં છે, કોઈ કાયદામાં નહીં. 2019 માં સુપ્રીમ કોર્ટે એ વ્યાખ્યાનો દૂરસંચાર વિભાગ (Department of Telecommunications) નો અર્થ સ્વીકાર્યો, જેમાં લાઇસન્સવાળી ટેલિકોમ સેવાઓ સિવાયની પ્રવૃત્તિઓની આવક સામેલ હતી. સપ્ટેમ્બર 2021 માં સરકારે બિન-ટેલિકોમ આવકને AGR માંથી બાકાત કરી, પરંતુ ફક્ત ભવિષ્ય માટે.

DoT ની લાઇસન્સ ફીની માગણીને હું ક્યાં પડકારું?

ટેલિકોમ વિવાદ સમાધાન અને અપીલ ટ્રિબ્યુનલ (Telecom Disputes Settlement and Appellate Tribunal) સમક્ષ, TRAI અધિનિયમ, 1997 ની કલમ 14(a)(i) હેઠળ, જે લાઇસન્સ આપનાર અને લાઇસન્સધારક વચ્ચેના વિવાદોને આવરી લે છે. દીવાની અદાલત આ વિવાદ સાંભળી શકતી નથી (કલમ 15). પિટિશનમાં લાઇસન્સની કલમ, લાઇસન્સધારક સ્વીકારે છે તે ગણતરી, તે જે મથાળાં સામે વિવાદ કરે છે તે અને કારણો જણાવવાં જોઈએ. જો વસૂલાત કે બેંક ગેરંટી વટાવવાનું નજીક હોય, તો તેની સાથે વચગાળાના રક્ષણ માટેની અરજી દાખલ કરવામાં આવે છે. ટ્રિબ્યુનલના આખરી હુકમ સામે કાયદાના સારભૂત પ્રશ્ન પર 90 દિવસમાં સુપ્રીમ કોર્ટમાં અપીલ થઈ શકે છે (કલમ 18).

શું 2021 ના ટેલિકોમ સુધારાઓએ AGR નાં ભૂતકાળનાં લેણાં ઘટાડ્યાં?

મુદ્દલ નહીં. 15/09/2021 ના કેબિનેટના નિર્ણયે બિન-ટેલિકોમ આવકને ભવિષ્યલક્ષી ધોરણે AGR માંથી બાકાત કરી, તેથી તે સુપ્રીમ કોર્ટના 2019 ના ચુકાદા પછીનાં અગાઉના સમયગાળાનાં લેણાં ફરી ખોલતો નથી. તેણે ચુકવણીની શરતો બદલી: 01/10/2021 થી મોડી લાઇસન્સ ફી અને સ્પેક્ટ્રમ ચાર્જ પર MCLR વત્તા 2% વ્યાજ, વાર્ષિક ચક્રવૃદ્ધિ, દંડ અને દંડ પરનું વ્યાજ દૂર, બેંક ગેરંટીમાં 80% ઘટાડો, અને ચોખ્ખું વર્તમાન મૂલ્ય (net present value) સુરક્ષિત રાખીને AGR નાં લેણાંની વાર્ષિક ચુકવણી ચાર વર્ષ સુધી મુલતવી રાખવાનો વિકલ્પ.

સ્પેક્ટ્રમની હરાજીમાં અનામત કિંમત (reserve price) કોણ નક્કી કરે છે?

કેન્દ્ર સરકાર, ભારતીય ટેલિકોમ નિયમનકારી સત્તામંડળ (Telecom Regulatory Authority of India) ની ભલામણો માગ્યા પછી. TRAI ઉદ્યોગ સાથે પરામર્શ કરે છે અને TRAI અધિનિયમની કલમ 11(1)(a) હેઠળ મૂલ્યાંકન અને અનામત કિંમત અંગે ભલામણો કરે છે. સરકાર તેનાથી બંધાયેલી નથી; જો તે અસંમત હોય, તો તે તેમને પાછી મોકલે છે, અને કલમ 11 માન્ય રાખે તે સમયગાળામાં TRAI વધુ ભલામણો મોકલી શકે છે. પછી અનામત કિંમત હરાજીની શરતોમાં નક્કી થાય છે. તે નીતિવિષયક નિર્ણય છે, તેથી પાછળના વિવાદો સામાન્ય રીતે હરાજી અને ફાળવણીની શરતો કોઈ ઓપરેટરને કેવી રીતે લાગુ પડે છે તે અંગેના હોય છે, અનામત કિંમત પોતે અંગે નહીં.

શું હવે સ્પેક્ટ્રમ દૂરસંચાર અધિનિયમ, 2023 (Telecommunications Act, 2023) હેઠળ ફાળવવામાં આવે છે?

અંશતઃ. 2023 ના અધિનિયમની કલમ 6, 7 અને 8, જે ટેક્નોલૉજીથી તટસ્થ ઉપયોગ, ગૌણ ફાળવણી (secondary assignment), ન વપરાયેલા સ્પેક્ટ્રમની ફાળવણીની સમાપ્તિ, અને વહેંચણી, વેપાર, ભાડાપટ્ટો અને સોંપણી (surrender) અંગે છે, 05/07/2024 થી અમલમાં છે. કલમ 4, જે પ્રથમ અનુસૂચિમાંના ઉપયોગો સિવાય હરાજીથી ફાળવણી ફરજિયાત બનાવે છે, 16/11/2026 ના રોજ ચકાસ્યા મુજબ અમલમાં મુકાઈ ન હતી. તે શરૂ થાય ત્યારે, પહેલેથી હરાજી થયેલું સ્પેક્ટ્રમ તેની મૂળ શરતો પર માન્ય રહે છે, અને વહીવટી રીતે ફાળવાયેલું સ્પેક્ટ્રમ પાંચ વર્ષ સુધી અથવા તેની મુદત પૂરી થાય ત્યાં સુધી, બેમાંથી જે વહેલું હોય ત્યાં સુધી, માન્ય રહે છે.

શું હાલના ટેલિકોમ લાઇસન્સને ઑથોરાઇઝેશનમાં ફેરવવું (migrate) જ પડે?

ના. 23/06/2026 થી અમલમાંની દૂરસંચાર અધિનિયમ, 2023 ની કલમ 3(6) નિશ્ચિત માન્યતા અવધિવાળા લાઇસન્સને તેની પોતાની શરતો પર તેની પૂરી અવધિ માટે ચાલુ રહેવા દે છે, અને નિશ્ચિત અવધિ વગરના લાઇસન્સને નિયત દિવસથી પાંચ વર્ષ માટે ચાલુ રહેવા દે છે. બંનેમાંથી કોઈ પણ કિસ્સામાં લાઇસન્સધારક તેને બદલે 23/06/2026 ના રોજ જાહેર થયેલા માઇગ્રેશન નિયમો હેઠળ સંબંધિત ઑથોરાઇઝેશન (authorisation) ની શરતોમાં જઈ શકે છે. પસંદગી તુલનાત્મક ફી અને શરતો પર અને લાઇસન્સ અંગેના કોઈ પડતર વિવાદ પર આધાર રાખે છે, અને નિયમો પૂરેપૂરા વાંચ્યા પછી કરવી જોઈએ.

શું ભારતીય ટેલિગ્રાફ અધિનિયમ, 1885 રદ થયો છે?

હજુ નહીં. દૂરસંચાર અધિનિયમ, 2023 ની કલમ 60 ભારતીય ટેલિગ્રાફ અધિનિયમ, 1885 (Indian Telegraph Act, 1885) અને ભારતીય વાયરલેસ ટેલિગ્રાફી અધિનિયમ, 1933 (Indian Wireless Telegraphy Act, 1933) રદ કરે છે, લાઇસન્સ, હુકમો અને પડતર કાર્યવાહીઓ માટે બચાવની જોગવાઈઓ સાથે, પરંતુ 16/11/2026 ના રોજ ચકાસ્યા મુજબ કલમ 60 ને અમલમાં લાવતું કોઈ જાહેરનામું મળ્યું ન હતું. 2023 ના અધિનિયમના બીજા ભાગો અમલમાં છે, જેમાં 23/06/2026 થી કલમ 3(1) હેઠળનું ઑથોરાઇઝેશન અને કલમ 3(6) હેઠળ લાઇસન્સનું ચાલુ રહેવું અને માઇગ્રેશન સામેલ છે. કોઈ ચોક્કસ કૃત્યને કયો કાયદો લાગુ પડે તે એ કૃત્યની તારીખે અમલમાંનાં અમલ શરૂ કરવાનાં જાહેરનામાં પર આધાર રાખે છે.

2023 ના અધિનિયમ હેઠળ ઑથોરાઇઝેશનના ભંગ માટે દંડ કોણ કરશે?

ઓછામાં ઓછા જોઇન્ટ સેક્રેટરીના દરજ્જાના ન્યાયનિર્ણાયક અધિકારી (Adjudicating Officer), તપાસ પછી, કલમ 32 અને 35 હેઠળ, બીજી અનુસૂચિ હેઠળ ગંભીર ભંગ માટે રૂ. 5 કરોડ સુધીના દીવાની દંડ સાથે. હુકમ મળ્યાથી 30 દિવસમાં નિયુક્ત અપીલ સમિતિ (Designated Appeals Committee) માં, અને પછી 30 દિવસમાં TDSAT માં, અપીલ થઈ શકે છે (કલમ 36 અને 39). 16/11/2026 ના રોજ ચકાસ્યા મુજબ આ પ્રકરણ (કલમ 31 થી 41) અમલમાં મુકાયું ન હતું, તેથી હાલનાં લાઇસન્સના ભંગ હજુ લાઇસન્સની શરતો હેઠળ સંભાળવામાં આવે છે અને તેના વિવાદ TDSAT સમક્ષ થાય છે.

લાઇસન્સ હેઠળ DoT સાથેનો વિવાદ શું લવાદીમાં મોકલી શકાય?

તે વિવાદ પર આધાર રાખે છે. TRAI અધિનિયમની કલમ 14 લાઇસન્સ આપનાર અને લાઇસન્સધારક વચ્ચેના વિવાદો પર TDSAT ને હકૂમત આપે છે, અને કલમ 15 દીવાની અદાલતો પર પ્રતિબંધ મૂકે છે. લવાદી અધિનિયમની કલમ 2(3) એવા કાયદાઓને જાળવી રાખે છે જે હેઠળ અમુક વિવાદો લવાદીમાં મોકલી શકાતા નથી. તેથી ટ્રિબ્યુનલની કાયદાકીય હકૂમતમાં આવતો વિવાદ, કરાર ગમે તે કહે, સામાન્ય રીતે ત્યાં જ લઈ જવાય છે. સેવા પ્રદાતા ન હોય તેવા પક્ષકારો, જેમ કે વેન્ડરો, સાથેના કરારો કલમ 14 ની બહાર છે અને તેમની લવાદી કલમો સામાન્ય રીતે કામ કરે છે. પહેલી નોટિસ મોકલતાં પહેલાં કલમ અને પક્ષકારોની તપાસ કરવી જ જોઈએ.

TDSAT ના હુકમ સામે સુપ્રીમ કોર્ટમાં અપીલ કરવા મારી પાસે કેટલો સમય છે?

TRAI અધિનિયમ, 1997 ની કલમ 18(3) હેઠળ, ટ્રિબ્યુનલના હુકમની તારીખથી નેવું દિવસ. વિલંબ માટે પૂરતું કારણ હતું એવો સંતોષ થાય તો સુપ્રીમ કોર્ટ મોડી અપીલ પણ સ્વીકારી શકે છે. અપીલ ફક્ત વચગાળાનો ન હોય તેવા હુકમ સામે જ થઈ શકે છે, અને ફક્ત દીવાની કાર્યવાહી સંહિતા, 1908 (Code of Civil Procedure, 1908) ની કલમ 100 માં નિર્દિષ્ટ કારણો પર જ, જેનો વ્યવહારમાં અર્થ એ છે કે અપીલમાં કાયદાનો સારભૂત પ્રશ્ન ઉઠાવવો જ પડે. પક્ષકારોની સંમતિથી કરાયેલા હુકમ સામે કોઈ અપીલ થઈ શકતી નથી.

આ જવાબો શૈક્ષણિક સારાંશ છે; તે કોઈ પણ વ્યક્તિગત બાબત અંગેની કાનૂની સલાહ નથી.

કામ સોંપવું

ગંભીર પ્રશ્ન માટે કાગળો પૂરેપૂરા વંચાય તે જરૂરી છે.

રૂબરૂ મુલાકાત (કોન્ફરન્સ) અગાઉથી સમય લઈને G-46, Basement, Greater Kailash III, New Delhi ખાતે થાય છે. પત્રવ્યવહાર પ્રિન્સિપાલ પોતે વાંચે છે.

અસ્વીકરણ આ પાનું એ ક્ષેત્રોનું વર્ણન કરે છે જેમાં ઑફિસ કામ સ્વીકારે છે; તે માહિતી માટે છે, બાર કાઉન્સિલ ઑફ ઇન્ડિયાના નિયમો (Bar Council of India Rules) ના પ્રકરણ II, ભાગ VI, નિયમ 36 ના પાલનમાં પ્રસિદ્ધ કરાયું છે, અને તે જાહેરાત કે કામ મેળવવાનો પ્રયાસ નથી. અહીંનું કશું કાનૂની સલાહ નથી, અને તે વાંચવાથી વકીલ અને અસીલનો કોઈ સંબંધ ઊભો થતો નથી.

આ પાનું Lokesh Bhardwaj Law Offices ના કામ વિશે, બાર કાઉન્સિલ ઑફ ઇન્ડિયાના નિયમો (Bar Council of India Rules) હેઠળ માન્ય હોય તે રીતે, સામાન્ય માહિતી આપે છે. તે કાનૂની સલાહ નથી, અને તે વકીલ અને અસીલનો સંબંધ ઊભો કરતું નથી. LBLO કોઈ બાબતમાં ફક્ત લેખિતમાં નક્કી થયેલી નિમણૂક (engagement) પર જ કામ કરે છે.

છેલ્લી સમીક્ષા: 16/11/2026. Lokesh Bhardwaj Law Offices.

16/11/2026 ના રોજનો કાયદો દર્શાવ્યો છે.

WhatsApp