લવાદની શરૂઆત: શરત, નોટિસ, નિમણૂક અને પહેલા પડકારો
લવાદનું પરિણામ નક્કી કરતી મોટા ભાગની બાબતો પહેલી સુનાવણી પહેલાં જ નક્કી થઈ જાય છે: શરતના શબ્દો, સીટ, નોટિસ સામા પક્ષને કઈ તારીખે મળે છે, અને ટ્રિબ્યુનલમાં કોણ બેસે છે. આ પાનું 2015, 2019 અને 2021 માં સુધારાયેલા લવાદ અને સમાધાન અધિનિયમ, 1996 (Arbitration and Conciliation Act, 1996) હેઠળ આ પગલાં ક્રમવાર સમજાવે છે.
ટૂંકમાં
- શરત પહેલી આવે છે. લવાદ કરાર લેખિતમાં હોવો જ જોઈએ (કલમ 7). તેનો વ્યાપ, સીટ, નિમણૂકની કાર્યપદ્ધતિ, સંસ્થા અને લવાદ પહેલાંનાં પગલાં નક્કી કરે છે કે કેસ કેવી રીતે ચાલશે.
- નોટિસથી લવાદ શરૂ થાય છે. પક્ષકારો અન્યથા સંમત ન થયા હોય તો, કોઈ વિવાદ અંગેની લવાદી કાર્યવાહી એ તારીખે શરૂ થાય છે જ્યારે પ્રતિવાદીને એ વિવાદ લવાદને સોંપવાની વિનંતી મળે (કલમ 21). મુદત માટે એ જ તારીખ ગણાય છે (કલમ 43(2)); એ તારીખે મુદત બહાર ગયેલો દાવો નિષ્ફળ જાય છે.
- સામો પક્ષ નિમણૂક ન કરે તો, પક્ષકાર નિષ્ફળતાથી ત્રણ વર્ષમાં કલમ 11 હેઠળ હાઈકોર્ટમાં (અથવા આંતરરાષ્ટ્રીય વાણિજ્યિક લવાદમાં સુપ્રીમ કોર્ટમાં) અરજી કરે છે. અદાલત ફક્ત એટલું તપાસે છે કે લવાદ કરાર અસ્તિત્વમાં છે કે કેમ (કલમ 11(6A)).
- આર્બિટ્રેટર સ્વતંત્ર હોવા જ જોઈએ. સાતમી અનુસૂચિની શ્રેણીઓમાં આવતી વ્યક્તિઓ કરારમાં ગમે તે લખ્યું હોય તો પણ અયોગ્ય છે, સિવાય કે વિવાદ ઊભો થયા પછી બંને પક્ષો લેખિતમાં તે જતું કરે (કલમ 12(5)).
- વાંધાઓની સમયમર્યાદા છે. આર્બિટ્રેટર સામેનો પડકાર હકીકતો જાણ્યાના 15 દિવસમાં કરવાનો હોય છે (કલમ 13(2)); અધિકારક્ષેત્ર સામેનો વાંધો બચાવના નિવેદન કરતાં મોડો નહીં (કલમ 16(2)).
- 2024 ના મુસદ્દા વિધેયકની સ્થિતિ. લવાદ અને સમાધાન (સુધારા) વિધેયક, 2024 (Arbitration and Conciliation (Amendment) Bill, 2024) ઑક્ટોબર 2024 માં જાહેર પરામર્શ માટે બહાર પડાયું હતું. 16/11/2026 ના રોજ ચકાસ્યા મુજબ, તે સંસદમાં રજૂ થયું ન હતું અને કાયદો નથી.
તમે સાંભળશો તે શબ્દો
- લવાદ કરાર (Arbitration agreement)
- હાલના કે ભવિષ્યના વિવાદો લવાદને સોંપવાનો લેખિત કરાર, કાં તો કરારમાંની શરત તરીકે અથવા અલગ કરાર તરીકે (કલમ 7).
- સીટ (Seat)
- લવાદનું કાનૂની ઘર. કાર્યપદ્ધતિને કયો કાયદો લાગુ પડશે અને કઈ અદાલતો તેના પર દેખરેખ રાખશે તે સીટ નક્કી કરે છે. તે સુનાવણીઓ જ્યાં થાય તે વેન્યુથી જુદી હોઈ શકે.
- લવાદ શરૂ કરવાની નોટિસ (Notice invoking arbitration)
- વિવાદ લવાદને સોંપવા માટે સામા પક્ષને કરાતી લેખિત વિનંતી. તે મળે ત્યારે એ વિવાદ માટે લવાદ શરૂ થાય છે (કલમ 21).
- કલમ 11 ની પિટિશન (Section 11 petition)
- સંમત કાર્યપદ્ધતિ નિષ્ફળ જાય ત્યારે આર્બિટ્રેટરની નિમણૂક માટે હાઈકોર્ટમાં, અથવા આંતરરાષ્ટ્રીય વાણિજ્યિક લવાદમાં સુપ્રીમ કોર્ટમાં, કરાતી અરજી.
- આંતરરાષ્ટ્રીય વાણિજ્યિક લવાદ (International commercial arbitration)
- વાણિજ્યિક સંબંધ અંગેનો એવો લવાદ જેમાં ઓછામાં ઓછો એક પક્ષકાર વિદેશી નાગરિક, વિદેશમાં રહેતી વ્યક્તિ કે વિદેશી કંપની, અથવા વિદેશી સરકાર હોય (કલમ 2(1)(f)).
- સાતમી અનુસૂચિ (Seventh Schedule)
- કોઈ પક્ષકાર, તેના વકીલ કે વિવાદ સાથેના એવા સંબંધોની યાદી, જે કલમ 12(5) હેઠળ વ્યક્તિને આર્બિટ્રેટર બનવા માટે અયોગ્ય ઠરાવે છે.
- Kompetenz-kompetenz (પોતાના અધિકારક્ષેત્રનો નિર્ણય કરવાની સત્તા)
- કલમ 16 માંનો સિદ્ધાંત કે લવાદ ટ્રિબ્યુનલ પોતાના અધિકારક્ષેત્ર અંગે નિર્ણય કરી શકે છે, જેમાં લવાદ કરારના અસ્તિત્વ કે માન્યતા સામેના વાંધાઓ પણ આવે છે.
- અલગતાનો સિદ્ધાંત (Separability)
- એવો નિયમ કે લવાદની શરતને મુખ્ય કરારથી સ્વતંત્ર કરાર ગણવામાં આવે છે, તેથી કરાર રદબાતલ છે એવા તારણથી જ શરત અમાન્ય થઈ જતી નથી (કલમ 16(1)).
વિગતવાર
લવાદની શરતો અને સીટની સમીક્ષા
અધિનિયમ શું માગે છે
લવાદ અને સમાધાન અધિનિયમ, 1996 ની કલમ 7 મુજબ લવાદ કરાર લેખિતમાં હોવો જરૂરી છે. તે લેખિતમાં ગણાય છે જો તે પક્ષકારોએ સહી કરેલા દસ્તાવેજમાં હોય, તેની નોંધ કરતા પત્રોની કે ઇલેક્ટ્રોનિક સંદેશાવ્યવહાર સહિત દૂરસંચારનાં અન્ય સાધનોની આપ-લેમાં હોય, અથવા દાવા અને બચાવનાં એવાં નિવેદનોની આપ-લેમાં હોય જેમાં એક પક્ષકાર તેનો દાવો કરે અને બીજો તેનો ઇનકાર ન કરે. કરારમાં લવાદની શરત ધરાવતા દસ્તાવેજનો ઉલ્લેખ હોય, તો કરાર લેખિતમાં હોય અને ઉલ્લેખ એવો હોય કે શરત કરારનો ભાગ બને, ત્યારે એ શરત કરારનો ભાગ બને છે (કલમ 7(5)). કલમ 2(3) એવા અન્ય કાયદાઓને અબાધિત રાખે છે જેના હેઠળ કેટલાક વિવાદો લવાદને સોંપી શકાતા નથી.
સમીક્ષામાં શું જોવાય છે
શરતની સમીક્ષા વિવાદ પહેલાં, કરાર ઘડાય કે સહી થાય ત્યારે, અને ફરીથી વિવાદ ઊભો થાય ત્યારે, કોઈ નોટિસ મોકલતાં પહેલાં થાય છે. મુદ્દાઓ આ છે:
- વ્યાપ. શરત કરારમાંથી "ઉદ્ભવતા કે તેના સંબંધમાં" બધા વિવાદોને આવરી લે છે કે ફક્ત કેટલાકને, અને તે કેટલીક બાબતો અદાલતો માટે અલગ રાખે છે કે કેમ.
- સીટ અને વેન્યુ. કયા શહેરનું નામ છે, અને તે સીટ તરીકે છે કે ફક્ત સુનાવણીના વેન્યુ તરીકે. કલમ 9, 11 (તે સ્થળની હાઈકોર્ટમાં), 34 અને 37 હેઠળની અરજીઓ કઈ અદાલત સાંભળશે તે સીટ નક્કી કરે છે. શરત ફક્ત વેન્યુ જણાવે ત્યાં, તે સીટ છે કે નહીં તે શરત અને સમગ્ર કરાર વાંચીને નક્કી થાય છે, તેથી વાપરેલો શબ્દ "સીટ" હોવો જોઈએ.
- આર્બિટ્રેટરોની સંખ્યા અને નિમણૂકની કાર્યપદ્ધતિ. બેકી સંખ્યાની છૂટ નથી (કલમ 10(1)). જે કાર્યપદ્ધતિ એક જ પક્ષકારને એકલા ટ્રિબ્યુનલ પસંદ કરવા દે તે પડકારને નોતરે છે, જે નીચે સમજાવ્યું છે.
- સંસ્થા અને નિયમો. લવાદ ad hoc (તદર્થ) છે કે દિલ્હી ઇન્ટરનેશનલ આર્બિટ્રેશન સેન્ટર (Delhi International Arbitration Centre, DIAC) જેવી સંસ્થા દ્વારા સંચાલિત છે, અને નિયમોની કઈ આવૃત્તિ લાગુ પડે છે. સંસ્થાના નિયમો નક્કી કરે છે કે લવાદ કેવી રીતે શરૂ થાય, આર્બિટ્રેટરોની નિમણૂક કેવી રીતે થાય, ફી, સમયમર્યાદા અને ઇમરજન્સી રાહત.
- લવાદ પહેલાંનાં પગલાં. ઘણી શરતો પહેલાં વાટાઘાટ, મધ્યસ્થી કે કોઈ વરિષ્ઠ અધિકારીને સોંપણી માગે છે, કેટલીક વાર નિશ્ચિત સમયમાં. એ પગલું ફરજિયાત છે કે કેમ અને લેવાયું હતું કે કેમ તે તપાસવું જ પડે, અને નોટિસમાં તેનું પાલન થયાની કે તે નિરર્થક હોવાના કારણની નોંધ હોવી જોઈએ.
- લાગુ પડતો કાયદો, ભાષા અને પક્ષકારો, ખાસ કરીને સરહદપારના કરારો અને ગ્રૂપ માળખાંમાં.
- સ્ટેમ્પ. સ્ટેમ્પ વગરના કે અપૂરતા સ્ટેમ્પવાળા કરારમાંનો લવાદ કરાર રદબાતલ નથી. In re Interplay between Arbitration Agreements under the Arbitration and Conciliation Act, 1996 and the Indian Stamp Act, 1899, 2023 INSC 1066, જેનો નિર્ણય 13/12/2023 ના રોજ થયો, તેમાં સાત ન્યાયાધીશોની બેંચે ઠરાવ્યું કે સ્ટેમ્પ ન લગાવવાથી ખામી દૂર થાય ત્યાં સુધી દસ્તાવેજ અગ્રાહ્ય બને છે પણ રદબાતલ થતો નથી, અને સ્ટેમ્પ અંગેનો વાંધો લવાદ ટ્રિબ્યુનલે નક્કી કરવાનો છે, રેફરલના તબક્કે અદાલતે નહીં. તેમ છતાં ખૂટતી ડ્યૂટી ભરી દેવી જોઈએ, કારણ કે તે ભરાય નહીં ત્યાં સુધી કરાર પર પુરાવામાં આધાર રાખી શકાતો નથી.
અદાલતે પક્ષકારોને લવાદમાં ક્યારે મોકલવા જ પડે
લવાદ કરારમાં આવરી લેવાયેલી બાબત પર એક પક્ષકાર દાવો માંડે, તો બીજો પક્ષકાર વિવાદના મૂળ મુદ્દા પરના પોતાના પહેલા નિવેદનની તારીખ કરતાં મોડું નહીં, મૂળ કરાર કે તેની પ્રમાણિત નકલ સાથે, કલમ 8 હેઠળ અરજી કરી શકે છે. અદાલતને prima facie કોઈ માન્ય લવાદ કરાર અસ્તિત્વમાં નથી એવું ન લાગે ત્યાં સુધી તે પક્ષકારોને લવાદમાં મોકલે છે, અને એ દરમિયાન લવાદ આગળ ચાલી શકે છે (કલમ 8(3)). વિદેશી સીટ માટે કલમ 45 આવો જ નિયમ લાગુ પાડે છે.
કલમ 21 હેઠળ લવાદ શરૂ કરવાની નોટિસ
નોટિસ મળ્યાની તારીખ શા માટે મહત્ત્વની છે
કલમ 21 જોગવાઈ કરે છે કે, પક્ષકારો અન્યથા સંમત ન થયા હોય તો, કોઈ ચોક્કસ વિવાદ અંગેની લવાદી કાર્યવાહી એ તારીખે શરૂ થાય છે જ્યારે એ વિવાદ લવાદને સોંપવાની વિનંતી પ્રતિવાદીને મળે. કલમ 43(1) મુદત અધિનિયમ, 1963 (Limitation Act, 1963) ને જે રીતે અદાલતી કાર્યવાહીને લાગુ પડે છે તે રીતે લવાદને લાગુ પાડે છે, અને કલમ 43(2) શરૂઆતની તારીખ કલમ 21 ની તારીખ ઠરાવે છે. તેથી દાવો ત્યારે જ સમયસર છે જ્યારે નોટિસ સામા પક્ષને એ જ દાવા પરના દીવાની દાવાને લાગુ પડતી મુદતની અંદર મળે, જે કરાર હેઠળના નાણાંના મોટા ભાગના દાવા માટે કરારભંગ કે દાવાના ઇનકારથી ત્રણ વર્ષ છે. નોટિસ છેલ્લા દિવસે પોસ્ટ કરવી પૂરતી નથી, જો તે પછીથી મળે.
લવાદમાંનો દાવો દીવાની દાવા જેવો ગણાય છે, અને મુદત અધિનિયમની કલમ 5 (વિલંબ માફી) તેને લાગુ પડતી નથી. વાટાઘાટો, બેઠકો અને સ્મૃતિપત્રોથી મુદત અટકતી નથી; ફક્ત મુદત પૂરી થાય તે પહેલાં સહી કરેલી જવાબદારીની લેખિત સ્વીકૃતિ, અથવા આંશિક ચુકવણી, નવી શરૂઆત આપે છે (મુદત અધિનિયમની કલમ 18 અને 19). મુદતના નિયમો Office ના લવાદ અધિનિયમ હેઠળની મુદત અંગેના પાના પર વિગતવાર આપ્યા છે.
નોટિસમાં શું હોવું જોઈએ
અધિનિયમ કોઈ નમૂનો ઠરાવતો નથી, પણ ટૂંકી અને અધૂરી નોટિસ પછીથી શું સોંપાયું હતું તે અંગે વિવાદને નોતરે છે. નોટિસ સામાન્ય રીતે:
- પક્ષકારો, કરાર અને લવાદની શરત ઓળખાવે છે;
- દરેક વિવાદ અને દાવાઓનું વર્ણન કરે છે, રકમ જણાવી શકાય ત્યાં રકમ સાથે, અને કહે છે કે આ યાદી સુધારાના હકને બાધ કર્યા વિના છે;
- લવાદ પહેલાંનું કોઈ પગલું લેવાયું હોય તો તેની, અથવા તે શા માટે જરૂરી નથી તેની, નોંધ કરે છે;
- એકમાત્ર આર્બિટ્રેટરનું નામ સૂચવે છે, અથવા મોકલનારના નિયુક્ત આર્બિટ્રેટરનું નામ જણાવે છે અને શરત કે કલમ 11 જે સમય આપે તેની અંદર સામા પક્ષને પોતાનો આર્બિટ્રેટર નીમવા કહે છે, અથવા સંસ્થાને તેના નિયમો હેઠળ લવાદ શરૂ કરવા વિનંતી કરે છે;
- કરારમાંનાં સરનામાં પર, અને દરેક ભરોસાપાત્ર રીતે, મોકલાય છે, અને પહોંચનો પુરાવો સાચવવામાં આવે છે.
કલમ 3 સમજાવે છે કે લેખિત સંદેશો ક્યારે મળેલો ગણાય, જેમાં સરનામાધારકના વ્યવસાયના સ્થળે, સામાન્ય રહેઠાણે કે ટપાલના સરનામે પહોંચાડવાનો સમાવેશ થાય છે. લવાદ સંસ્થાના નિયમો હેઠળ હોય ત્યાં, નિયમો શરૂઆતની જુદી તારીખ ઠરાવી શકે છે, જેમ કે સંસ્થાને વિનંતી મળ્યાની તારીખ, કારણ કે કલમ 21 પક્ષકારોના કરારને અધીન છે.
એક વિવાદ કે અનેક
કલમ 21 "કોઈ ચોક્કસ વિવાદ" ની વાત કરે છે. પાછળથી નવા વિવાદો ઊભા થાય ત્યાં, તેમના માટે નવી નોટિસ મુદતનું રક્ષણ કરે છે. પ્રતિવાદી પોતાના બચાવના નિવેદનમાં કરારના વ્યાપની અંદર પ્રતિદાવા અને સેટ-ઑફ (set-off) ઉઠાવી શકે છે (કલમ 23(2A)).
કલમ 11 હેઠળ આર્બિટ્રેટરની નિમણૂક
સામાન્ય (ડિફૉલ્ટ) કાર્યપદ્ધતિ
પક્ષકારો નિમણૂક માટે કાર્યપદ્ધતિ નક્કી કરી શકે છે (કલમ 11(2)). તેમ ન થાય તો, ત્રણ આર્બિટ્રેટર હોય ત્યારે દરેક પક્ષકાર એકની નિમણૂક કરે છે અને એ બંને અધ્યક્ષ આર્બિટ્રેટરની નિમણૂક કરે છે (કલમ 11(3)), અને વિનંતી મળ્યાના 30 દિવસમાં કોઈ પક્ષકાર નિમણૂક ન કરે અથવા બંને 30 દિવસમાં સંમત ન થાય તો અદાલતનો સંપર્ક કરી શકાય છે (કલમ 11(4)); એકમાત્ર આર્બિટ્રેટર હોય ત્યારે, વિનંતી મળ્યાના 30 દિવસમાં પક્ષકારો સંમત ન થાય તો (કલમ 11(5)). કોઈ પક્ષકાર, આર્બિટ્રેટરો કે સંસ્થા સંમત કાર્યપદ્ધતિ મુજબ પગલું ન ભરે ત્યાં, પક્ષકાર કલમ 11(6) હેઠળ અરજી કરી શકે છે.
કઈ અદાલત
આંતરરાષ્ટ્રીય વાણિજ્યિક લવાદમાં અરજી સુપ્રીમ કોર્ટમાં થાય છે, અને બીજા કોઈ પણ લવાદમાં એ હાઈકોર્ટમાં જેની સ્થાનિક હદમાં કલમ 2(1)(e) માં ઉલ્લેખિત મુખ્ય દીવાની અદાલત આવેલી હોય (કલમ 11(12)). તેથી નિમણૂકની પિટિશન દાવાની રકમ ગમે તેટલી હોય, હાઈકોર્ટમાં જ જાય છે. અદાલતોએ નિયુક્ત કરેલી લવાદ સંસ્થાઓને નિમણૂકો સોંપનારો 2019 નો સુધારો અમલમાં લાવવામાં આવ્યો નથી, અને કલમ 11 તેના 2015 ના સ્વરૂપમાં લાગુ પડે છે.
અદાલત શું તપાસે છે
કલમ 11(6A) અદાલતને લવાદ કરારના અસ્તિત્વની તપાસ સુધી સીમિત રાખે છે. સુપ્રીમ કોર્ટે વારંવાર ભાર મૂક્યો છે કે આ કેટલું સાંકડું છે. Vidya Drolia v. Durga Trading Corporation માં, જેને SBI General Insurance Co. Ltd. v. Krish Spinning, 2024 INSC 532 માં ટાંકવામાં આવ્યો, અદાલતે કહ્યું કે મુદતનો પ્રશ્ન સામાન્ય રીતે આર્બિટ્રેટરે નક્કી કરવાનો છે, અને રેફરલના તબક્કે અદાલત ત્યારે જ દખલ કરી શકે જ્યારે એ સ્પષ્ટ હોય કે દાવા ex facie મુદત બહાર અને મૃત છે, અથવા કોઈ જીવંત વિવાદ જ નથી. સંપૂર્ણ અને અંતિમ સમાધાન (full and final settlement) થી કરાર પૂરો થયો હતો કે કેમ જેવા પ્રશ્નો સામાન્ય રીતે ટ્રિબ્યુનલ પર છોડવામાં આવે છે.
નિમણૂક કરતાં પહેલાં અદાલત સૂચિત આર્બિટ્રેટર પાસેથી કલમ 12(1) હેઠળ લેખિત જાહેરાત માગે છે, અને કરાર જે લાયકાતો માગે તેને તથા સ્વતંત્ર અને નિષ્પક્ષ આર્બિટ્રેટર મળે તેવી બાબતોને ધ્યાનમાં રાખે છે (કલમ 11(8)). આંતરરાષ્ટ્રીય વાણિજ્યિક લવાદમાં અદાલત પક્ષકારોથી જુદી રાષ્ટ્રીયતાના આર્બિટ્રેટરની નિમણૂક કરી શકે છે (કલમ 11(9)). અરજી પરનો નિર્ણય અંતિમ છે, અને તેની સામે લેટર્સ પેટન્ટ અપીલ (Letters Patent Appeal) સહિત કોઈ અપીલ થઈ શકતી નથી (કલમ 11(7)); તેને પડકારવા માગતા પક્ષકારે બંધારણના અનુચ્છેદ 136 હેઠળ સુપ્રીમ કોર્ટનો સંપર્ક કરવો પડે. અદાલતે સામા પક્ષને નોટિસની બજવણીથી 60 દિવસમાં અરજીનો નિકાલ કરવાનો પ્રયાસ કરવાનો રહે છે (કલમ 11(13)).
પિટિશન માટેની મુદત
પિટિશનની પોતાની સમયમર્યાદા દાવાથી અલગ છે. Arif Azim Co. Ltd. v. Aptech Ltd., 2024 INSC 155 માં સુપ્રીમ કોર્ટે ઠરાવ્યું કે કલમ 11(6) ની પિટિશનને મુદત અધિનિયમ, 1963 નો અનુચ્છેદ 137 લાગુ પડે છે, એટલે કે લવાદ શરૂ કરવાની માન્ય નોટિસનું પાલન કરવામાં સામો પક્ષ નિષ્ફળ જાય કે ઇનકાર કરે તે તારીખથી ત્રણ વર્ષ.
એક પક્ષને પસંદગી આપતી શરતો
જે શરતો હેઠળ એક પક્ષકાર એકમાત્ર આર્બિટ્રેટરની નિમણૂક કરે, અથવા એવી પેનલ તૈયાર કરે જેમાંથી સામા પક્ષે પસંદગી કરવી પડે, તે નિમણૂક અંગેના મુકદ્દમાનું વારંવારનું કારણ છે. કલમ 12(5) અને સાતમી અનુસૂચિ પક્ષકાર સાથે જોડાયેલી વ્યક્તિઓને અયોગ્ય ઠરાવે છે, અને 2024 માં સુપ્રીમ કોર્ટની બંધારણીય બેંચે તપાસ કરી કે એક હિતધારક પક્ષકારને એકપક્ષીય રીતે એકમાત્ર આર્બિટ્રેટર નીમવા દેતી, અથવા પેનલ તૈયાર કરીને સામા પક્ષને તેમાંથી જ પસંદગી કરવાની ફરજ પાડતી શરતો માન્ય છે કે કેમ, જેમાં જાહેર-ખાનગી કરારોમાં અનુચ્છેદ 14 હેઠળની તપાસ પણ આવી (Central Organisation for Railway Electrification v. ECI SPIC SMO MCML (JV), 2024 INSC 857, જેનો નિર્ણય 08/11/2024 ના રોજ થયો). આ પ્રકારની કોઈ પણ શરત પર આધાર રાખતાં પહેલાં, અને તેના હેઠળ થયેલી નિમણૂક સ્વીકારતાં પહેલાં, એ ચુકાદાના સંદર્ભમાં તેની સમીક્ષા કરવી જોઈએ.
આર્બિટ્રેટર અને અધિકારક્ષેત્ર સામેના પડકારો
જાહેરાત અને અયોગ્યતા (કલમ 12)
આર્બિટ્રેટર બનવા માટે જેનો સંપર્ક થાય તે વ્યક્તિએ કોઈ પક્ષકાર કે વિવાદના વિષય સાથેનો કોઈ પણ પ્રત્યક્ષ કે પરોક્ષ, ભૂતકાળનો કે વર્તમાન સંબંધ કે હિત, પછી તે નાણાકીય, વ્યાવસાયિક, ધંધાકીય કે અન્ય હોય, જે સ્વતંત્રતા કે નિષ્પક્ષતા અંગે વાજબી શંકા ઊભી કરે તેવું હોય, અને પૂરતો સમય ફાળવવાની તથા 12 મહિનામાં લવાદ પૂરું કરવાની ક્ષમતાને અસર કરે તેવા કોઈ પણ સંજોગ, લેખિતમાં જાહેર કરવા જ પડે (કલમ 12(1)). પાંચમી અનુસૂચિ આ તપાસમાં માર્ગદર્શન આપે છે અને છઠ્ઠી અનુસૂચિ જાહેરાતનો નમૂનો આપે છે. આ ફરજ સમગ્ર કાર્યવાહી દરમિયાન ચાલુ રહે છે (કલમ 12(2)).
આર્બિટ્રેટરને ફક્ત ત્યારે જ પડકારી શકાય જ્યારે સંજોગો સ્વતંત્રતા કે નિષ્પક્ષતા અંગે વાજબી શંકા ઊભી કરે, અથવા આર્બિટ્રેટર પાસે પક્ષકારોએ નક્કી કરેલી લાયકાતો ન હોય (કલમ 12(3)). પક્ષકાર પોતે નીમેલા આર્બિટ્રેટરને ફક્ત નિમણૂક પછી જાણમાં આવેલાં કારણોસર જ પડકારી શકે છે (કલમ 12(4)). અલગથી, જે વ્યક્તિનો પક્ષકારો, વકીલ કે વિવાદ સાથેનો સંબંધ સાતમી અનુસૂચિની કોઈ પણ શ્રેણીમાં આવે, તે અગાઉના કોઈ પણ કરાર છતાં નિમણૂક માટે અયોગ્ય છે; પક્ષકારો આ ફક્ત વિવાદ ઊભો થયા પછી કરેલા સ્પષ્ટ લેખિત કરારથી જ જતું કરી શકે છે (કલમ 12(5)). વાંધો લીધા વિના લવાદમાં ભાગ લેવો એ આવો કરાર નથી.
પડકારની કાર્યપદ્ધતિ (કલમ 13)
પક્ષકારો પડકારની કાર્યપદ્ધતિ નક્કી કરી શકે છે. તેમ ન થાય તો, આર્બિટ્રેટરને પડકારવા માગતો પક્ષકાર ટ્રિબ્યુનલની રચનાની, અથવા કલમ 12(3) માંના સંજોગોની, જાણ થયા પછી 15 દિવસમાં ટ્રિબ્યુનલને કારણોનું લેખિત નિવેદન મોકલે છે (કલમ 13(2)). આર્બિટ્રેટર ખસી ન જાય કે સામો પક્ષકાર સંમત ન થાય ત્યાં સુધી, પડકારનો નિર્ણય ટ્રિબ્યુનલ કરે છે (કલમ 13(3)). પડકાર નિષ્ફળ જાય તો ટ્રિબ્યુનલ ચાલુ રહે છે અને એવોર્ડ આપે છે (કલમ 13(4)), અને પડકારનાર પક્ષકાર એવોર્ડ રદ કરાવવા કલમ 34 હેઠળની અરજીમાં આ મુદ્દો ઉઠાવી શકે છે (કલમ 13(5)).
મેન્ડેટ ક્યારે સમાપ્ત થાય છે (કલમ 14 અને 15)
આર્બિટ્રેટર de jure કે de facto પોતાનાં કાર્યો કરવા અસમર્થ બને, અથવા અયોગ્ય વિલંબ વિના કામ ન કરે, અને ખસી જાય અથવા પક્ષકારો સમાપ્તિ માટે સંમત થાય, તો આર્બિટ્રેટરનું મેન્ડેટ સમાપ્ત થાય છે અને તેના સ્થાને બીજાની નિમણૂક થાય છે (કલમ 14(1)). વિવાદ બાકી રહે તો, પક્ષકાર સમાપ્તિ અંગે નિર્ણય માટે અદાલતમાં અરજી કરી શકે છે (કલમ 14(2)). આર્બિટ્રેટર કલમ 12(5) હેઠળ અયોગ્ય હોય ત્યાં સામાન્ય રીતે આ જ માર્ગ લેવાય છે, કારણ કે અયોગ્ય વ્યક્તિ કાયદાની દૃષ્ટિએ કામ કરવા અસમર્થ છે. નવા આર્બિટ્રેટરની નિમણૂક મૂળ નિમણૂકને લાગુ પડતા નિયમો હેઠળ થાય છે (કલમ 15(2)).
અધિકારક્ષેત્ર સામેના વાંધા (કલમ 16)
ટ્રિબ્યુનલ પોતાના અધિકારક્ષેત્ર અંગે નિર્ણય કરી શકે છે, જેમાં લવાદ કરારના અસ્તિત્વ કે માન્યતા અંગેનો કોઈ પણ વાંધો આવે છે, અને લવાદની શરતને કરારના બાકીના ભાગથી સ્વતંત્ર ગણવામાં આવે છે (કલમ 16(1)). ટ્રિબ્યુનલને અધિકારક્ષેત્ર નથી એવી રજૂઆત બચાવનું નિવેદન રજૂ કરવા કરતાં મોડી નહીં કરવી પડે, અને પક્ષકારે આર્બિટ્રેટરની નિમણૂક કરી હોય કે નિમણૂકમાં ભાગ લીધો હોય તે કારણે તેને આ રજૂઆત કરતાં રોકી શકાતો નથી (કલમ 16(2)). ટ્રિબ્યુનલ પોતાની સત્તાના વ્યાપની બહાર જાય છે એવી રજૂઆત એ બાબત ઊભી થાય કે તરત જ કરવી પડે (કલમ 16(3)). વિલંબ વાજબી લાગે તો ટ્રિબ્યુનલ મોડી રજૂઆત પણ સ્વીકારી શકે છે (કલમ 16(4)).
ટ્રિબ્યુનલ રજૂઆત નકારે તો તે ચાલુ રહે છે અને એવોર્ડ આપે છે, અને વાંધો કલમ 34 ની અરજીમાં લેવાય છે (કલમ 16(5) અને (6)). તે રજૂઆત સ્વીકારીને અધિકારક્ષેત્રનો ઇનકાર કરે, તો એ આદેશ સામે કલમ 37(2)(a) હેઠળ અદાલતમાં અપીલ થઈ શકે છે. આમ અધિનિયમ લવાદને આગળ ચાલતું રાખે છે અને અધિકારક્ષેત્રની સમીક્ષા અંતે કરવા માટે છોડે છે.
સામાન્ય ભૂલો
- પહોંચના પુરાવા વિના નોટિસ મોકલવી, અથવા એટલી મોડી મોકલવી કે તે મુદત પૂરી થયા પછી મળે.
- બેઠકો અને પત્રવ્યવહારથી મુદત અટકે છે એમ માનવું.
- ફક્ત સામા પક્ષે નીમેલા આર્બિટ્રેટરને વાંધો નોંધાવ્યા વિના સ્વીકારી લેવો, અથવા સમજ્યા વિના કલમ 12(5) હેઠળ જતું કરવાના લખાણ (waiver) પર સહી કરવી.
- બચાવના નિવેદન પછી અધિકારક્ષેત્રનો વાંધો ઉઠાવવો, અથવા 15 દિવસ પછી આર્બિટ્રેટર સામે પડકાર કરવો.
લોકો પૂછે છે તે પ્રશ્નો
કરારમાં લવાદની શરત હોય તો હું લવાદ કેવી રીતે શરૂ કરું?
લવાદ અને સમાધાન અધિનિયમ, 1996 (Arbitration and Conciliation Act, 1996) ની કલમ 21 હેઠળ સામા પક્ષને લવાદ શરૂ કરવાની લેખિત નોટિસ મોકલો. તેમાં કરાર અને શરત ઓળખાવવાં, વિવાદ અને દાવાઓનું વર્ણન કરવું, લવાદ પહેલાંનું કોઈ પગલું લેવાયું હોય તો તેની નોંધ કરવી, અને આર્બિટ્રેટરનું નામ સૂચવવું કે તમારા નિયુક્ત આર્બિટ્રેટરનું નામ જણાવવું, અથવા શરતમાં જણાવેલી સંસ્થાને તેના નિયમો હેઠળ લવાદ શરૂ કરવા વિનંતી કરવી જોઈએ. સામા પક્ષને નોટિસ મળે તે તારીખે લવાદ શરૂ થાય છે, તેથી તે કરારમાંનાં સરનામાં પર ભરોસાપાત્ર રીતે મોકલો અને પહોંચનો પુરાવો સાચવો. સામો પક્ષ સહકાર ન આપે તો કલમ 11 હેઠળ હાઈકોર્ટમાં અરજી કરો.
લવાદનો દાવો ક્યારે મુદત બહાર ગણાય?
જ્યારે લવાદ શરૂ કરવાની નોટિસ સામા પક્ષને એ મુદત પૂરી થયા પછી મળે, જે એ જ દાવા પર દીવાની દાવામાં લાગુ પડત. કલમ 43 મુદત અધિનિયમ, 1963 (Limitation Act, 1963) ને લવાદને લાગુ પાડે છે અને કલમ 21 હેઠળ નોટિસ મળ્યાની તારીખે લવાદ શરૂ થયેલું ગણે છે. કરાર હેઠળના નાણાંના મોટા ભાગના દાવા માટે મુદત કરારભંગ કે દાવાના અસ્વીકારથી ત્રણ વર્ષની છે. કલમ 5 હેઠળની વિલંબ માફી દાવાને લાગુ પડતી નથી. વાટાઘાટોથી મુદત અટકતી નથી; મુદત પૂરી થાય તે પહેલાં આપેલી સહીવાળી લેખિત સ્વીકૃતિ કે આંશિક ચુકવણી જ નવી મુદત આપે છે.
સામો પક્ષ પોતાના આર્બિટ્રેટરની નિમણૂક ન કરે તો શું?
તમારી વિનંતી મળ્યાના 30 દિવસમાં સામો પક્ષ પોતાના આર્બિટ્રેટરની નિમણૂક ન કરે, અથવા પક્ષકારો 30 દિવસમાં એકમાત્ર આર્બિટ્રેટર અંગે સંમત ન થાય, અથવા કોઈ પક્ષકાર સંમત કાર્યપદ્ધતિ મુજબ પગલું ન ભરે, તો તમે કલમ 11 હેઠળ અરજી કરી શકો છો. અરજી હાઈકોર્ટમાં થાય છે, અથવા આંતરરાષ્ટ્રીય વાણિજ્યિક લવાદમાં સુપ્રીમ કોર્ટમાં. અદાલત ફક્ત એટલું તપાસે છે કે લવાદ કરાર અસ્તિત્વમાં છે કે કેમ, સૂચિત આર્બિટ્રેટર પાસેથી જાહેરાત (disclosure) મેળવે છે, અને સામા પક્ષને નોટિસ મળ્યાના 60 દિવસમાં નિર્ણય કરવાનો પ્રયાસ કરવાનો રહે છે. પિટિશન સામા પક્ષની નિષ્ફળતાથી ત્રણ વર્ષમાં દાખલ કરવી જ પડે.
દાવા જૂના છે એ કારણે અદાલત આર્બિટ્રેટરની નિમણૂક કરવાનો ઇનકાર કરી શકે?
ફક્ત સ્પષ્ટ કેસમાં. કલમ 11(6A) અદાલતને લવાદ કરારના અસ્તિત્વ સુધી સીમિત રાખે છે. સુપ્રીમ કોર્ટે કહ્યું છે કે મુદતનો પ્રશ્ન સામાન્ય રીતે આર્બિટ્રેટરે નક્કી કરવાનો છે, અને રેફરલ અદાલત ત્યારે જ દખલ કરી શકે જ્યારે એ સ્પષ્ટ હોય કે દાવા ex facie મુદત બહાર અને મૃત છે, અથવા કોઈ જીવંત વિવાદ જ નથી. જ્યાં તારીખો વિવાદિત હોય કે પુરાવા પર આધાર રાખતી હોય, ત્યાં અદાલત મામલો લવાદને સોંપે છે અને ટ્રિબ્યુનલ મુદતનો નિર્ણય કરે છે. અલગથી, કલમ 11 ની પિટિશન પોતે પણ સામો પક્ષ નોટિસ પર પગલું ન ભરે ત્યારથી ત્રણ વર્ષમાં દાખલ કરવી જ પડે.
સ્ટેમ્પ વગરના કરારમાંની લવાદની શરત માન્ય છે?
હા. ડિસેમ્બર 2023 માં સુપ્રીમ કોર્ટની સાત ન્યાયાધીશોની બેંચે ઠરાવ્યું કે સ્ટેમ્પ વગરનો કે અપૂરતા સ્ટેમ્પવાળો દસ્તાવેજ સ્ટેમ્પ ડ્યૂટી અને કોઈ દંડ ભરાય ત્યાં સુધી પુરાવામાં અગ્રાહ્ય છે, પણ તે રદબાતલ નથી, અને તેમાંના લવાદ કરાર પર કાર્યવાહી થઈ શકે છે. કલમ 8 કે કલમ 11 ની અરજીનો નિર્ણય કરતી અદાલત સ્ટેમ્પ અંગેના વાંધાનો નિર્ણય કરતી નથી; લવાદ ટ્રિબ્યુનલ કરે છે. તેમ છતાં ખૂટતી ડ્યૂટી ભરી દેવી જોઈએ, કારણ કે ખામી દૂર થાય ત્યાં સુધી કરાર પર પુરાવામાં આધાર રાખી શકાતો નથી.
લવાદની સીટ અને વેન્યુ વચ્ચે શો ફરક છે?
સીટ લવાદનું કાનૂની ઘર છે. કઈ અદાલતો તેના પર દેખરેખ રાખશે અને કલમ 9, 34 અને 37 હેઠળની અરજીઓ સાંભળશે તે સીટ નક્કી કરે છે. વેન્યુ ફક્ત એ સ્થળ છે જ્યાં સુનાવણીઓ થાય છે, અને સીટ બદલ્યા વિના સગવડ માટે તે બદલી શકાય છે. મુશ્કેલી ત્યારે ઊભી થાય છે જ્યારે શરત કોઈ શહેરને ફક્ત વેન્યુ તરીકે જણાવે. ત્યારે એ શહેર સીટ છે કે નહીં તે શરત અને સમગ્ર કરાર વાંચીને નક્કી થાય છે, જેનાથી મુકદ્દમા થાય છે. સારી રીતે ઘડાયેલી શરત સ્પષ્ટ કહે છે કે કયું શહેર સીટ છે.
કરાર હેઠળ એક જ પક્ષકાર એકલો એકમાત્ર આર્બિટ્રેટરની નિમણૂક કરી શકે?
આવી શરતોને પડકારી શકાય છે. કલમ 12(5) અને સાતમી અનુસૂચિ કોઈ પક્ષકાર સાથે જોડાયેલી વ્યક્તિઓને, અગાઉના કોઈ પણ કરાર છતાં, આર્બિટ્રેટર બનવા માટે અયોગ્ય ઠરાવે છે, સિવાય કે વિવાદ ઊભો થયા પછી બંને પક્ષકારો લેખિતમાં તે જતું કરે. નવેમ્બર 2024 માં સુપ્રીમ કોર્ટની બંધારણીય બેંચે એવી શરતોની તપાસ કરી જે એક હિતધારક પક્ષકારને એકમાત્ર આર્બિટ્રેટરની નિમણૂક કરવા દે અથવા એવી પેનલ તૈયાર કરવા દે જેમાંથી સામા પક્ષે પસંદગી કરવી પડે, જેમાં જાહેર સંસ્થાઓ સાથેના કરારોમાં અનુચ્છેદ 14 હેઠળની તપાસ પણ આવી. આવી શરતનો સામનો કરતા પક્ષકારે એકપક્ષીય નિમણૂક સ્વીકારવાને બદલે લેખિતમાં વાંધો લેવો જોઈએ અને કલમ 11 હેઠળ નિમણૂક માગવી જોઈએ.
સ્વતંત્ર ન હોય તેવા આર્બિટ્રેટર સામે હું વાંધો કેવી રીતે લઉં?
કલમ 13 હેઠળ, પક્ષકારોએ જુદી કાર્યપદ્ધતિ નક્કી ન કરી હોય તો, ટ્રિબ્યુનલની રચનાની જાણ થયા પછી, અથવા વાજબી શંકા ઊભી કરતા સંજોગોની જાણ થયા પછી, 15 દિવસમાં ટ્રિબ્યુનલને કારણોનું લેખિત નિવેદન મોકલો. પડકારનો નિર્ણય ટ્રિબ્યુનલ કરે છે. પડકાર નિષ્ફળ જાય તો લવાદ ચાલુ રહે છે અને આ મુદ્દો એવોર્ડ સામેની કલમ 34 ની અરજીમાં ઉઠાવી શકાય છે. આર્બિટ્રેટર કલમ 12(5) અને સાતમી અનુસૂચિ હેઠળ અયોગ્ય હોય, તો કલમ 14(2) હેઠળ અદાલતમાં અરજી કરીને તેનું મેન્ડેટ (mandate) સમાપ્ત કરાવી શકાય છે.
ટ્રિબ્યુનલને અધિકારક્ષેત્ર નથી એવો વાંધો મારે ક્યારે લેવો જ પડે?
બચાવનું નિવેદન રજૂ કરવા કરતાં મોડું નહીં (કલમ 16(2)). આર્બિટ્રેટરની નિમણૂક કરવાથી કે નિમણૂકમાં ભાગ લેવાથી આ વાંધો લેવા પર બાધ આવતો નથી. ટ્રિબ્યુનલ પોતાની સત્તાની મર્યાદા ઓળંગે છે એવી રજૂઆત કાર્યવાહી દરમિયાન એ બાબત ઊભી થાય કે તરત જ કરવી પડે (કલમ 16(3)). વિલંબ વાજબી હોય તો ટ્રિબ્યુનલ મોડી રજૂઆત પણ સ્વીકારી શકે છે. ટ્રિબ્યુનલ રજૂઆત નકારે તો તે ચાલુ રહે છે અને વાંધો એવોર્ડ સામેની કલમ 34 ની અરજીમાં લેવાય છે; રજૂઆત સ્વીકારે તો એ આદેશ સામે કલમ 37(2)(a) હેઠળ અપીલ થઈ શકે છે.
2021 પછી લવાદ અધિનિયમમાં સુધારો થયો છે?
16/11/2026 ના રોજ ચકાસ્યા મુજબ, નહીં. અધિનિયમમાં 2015, 2019 અને 2021 માં સુધારા થયા છે. કાયદા બાબતોના વિભાગે (Department of Legal Affairs) ઑક્ટોબર 2024 માં જાહેર પરામર્શ માટે લવાદ અને સમાધાન (સુધારા) વિધેયક, 2024 (Arbitration and Conciliation (Amendment) Bill, 2024) નો મુસદ્દો બહાર પાડ્યો, જેની દરખાસ્તોમાં ઇમરજન્સી આર્બિટ્રેટરને કાનૂની માન્યતા અને વૈકલ્પિક અપીલ લવાદ ટ્રિબ્યુનલનો સમાવેશ થાય છે. ચકાસ્યા મુજબ તે સંસદમાં રજૂ થયું ન હતું, તેથી તે કાયદો નથી. એ પણ નોંધો કે 2019 ના કેટલાક સુધારા, જેમાં નિયુક્ત લવાદ સંસ્થાઓ માટે કલમ 11 નું નવું લખાણ પણ આવે છે, હજી અમલમાં લાવવામાં આવ્યા નથી.
આ જવાબો શૈક્ષણિક સારાંશ છે; તે કોઈ પણ વ્યક્તિગત બાબત અંગેની કાનૂની સલાહ નથી.
ગંભીર પ્રશ્ન માટે કાગળો પૂરેપૂરા વંચાય તે જરૂરી છે.
રૂબરૂ મુલાકાત (કોન્ફરન્સ) અગાઉથી સમય લઈને G-46, Basement, Greater Kailash III, New Delhi ખાતે થાય છે. પત્રવ્યવહાર પ્રિન્સિપાલ પોતે વાંચે છે.
આ પાનું Lokesh Bhardwaj Law Offices ના કામ વિશે, બાર કાઉન્સિલ ઑફ ઇન્ડિયાના નિયમો (Bar Council of India Rules) હેઠળ માન્ય હોય તે રીતે, સામાન્ય માહિતી આપે છે. તે કાનૂની સલાહ નથી, અને તે વકીલ અને અસીલનો સંબંધ ઊભો કરતું નથી. LBLO કોઈ બાબતમાં ફક્ત લેખિતમાં નક્કી થયેલી નિમણૂક (engagement) પર જ કામ કરે છે.
છેલ્લી સમીક્ષા: 16/11/2026. Lokesh Bhardwaj Law Offices.
16/11/2026 ના રોજનો કાયદો દર્શાવ્યો છે.
← બધાં કાર્યક્ષેત્રો