Lokesh Bhardwaj Law Offices ← બધાં કાર્યક્ષેત્રો

આ પાનું અંગ્રેજીમાં લખાયેલા પાનાનો અનુવાદ છે. બંનેમાં ફરક હોય ત્યાં અંગ્રેજી લખાણ માન્ય ગણાશે. અંગ્રેજી પાનું વાંચો

Lokesh Bhardwaj Law Offices · એડવોકેટ્સ અને કાનૂની સલાહકારો, નવી દિલ્હી · lokeshbhardwajlawoffices.com
કાર્યક્ષેત્ર

મોટર અકસ્માતના દાવા: ઈજા અને મૃત્યુ માટે વળતર

માર્ગ અકસ્માતમાં ઘાયલ થયેલી વ્યક્તિ, અથવા અકસ્માતમાં મૃત્યુ પામેલી વ્યક્તિનો પરિવાર, મોટર વાહન અધિનિયમ, 1988 (Motor Vehicles Act, 1988) હેઠળ મોટર અકસ્માત દાવા ટ્રિબ્યુનલ સમક્ષ વળતરનો દાવો કરે છે, અને સામાન્ય રીતે વાહનની વીમા કંપની ચૂકવણી કરે છે.

ટૂંકમાં

તમે સાંભળશો તેવા શબ્દો

MACT
મોટર વાહનોના ઉપયોગથી ઊભા થતા દાવાઓનો નિર્ણય કરવા કલમ 165 હેઠળ રચાયેલું મોટર અકસ્માત દાવા ટ્રિબ્યુનલ (Motor Accidents Claims Tribunal).
દાવા અરજી (Claim petition)
કલમ 166 હેઠળ વળતર માટેની અરજી.
વિગતવાર અકસ્માત અહેવાલ (Detailed Accident Report)
ટ્રિબ્યુનલને મોકલાયેલો અકસ્માત અંગેનો પોલીસ અહેવાલ, જેને ટ્રિબ્યુનલ વળતર માટેની અરજી ગણે છે (કલમ 166(4)).
ગુણ્ય અને ગુણક (Multiplicand and multiplier)
આશ્રિતોને થતું વાર્ષિક નુકસાન, અને મૃતકની ઉંમર પ્રમાણે તેના પર લાગુ કરાતી વર્ષોની સંખ્યા.
ભાવિ સંભાવનાઓ (Future prospects)
કમાણીમાં સંભવિત વધારો દર્શાવવા મૃતકની આવકમાં ઉમેરાતી ટકાવારી.
પરંપરાગત મદો (Conventional heads)
એસ્ટેટના નુકસાન, સાહચર્યના નુકસાન અને અંતિમવિધિ ખર્ચ માટેની નિશ્ચિત રકમો.
સાહચર્ય (Consortium)
સાથ અને સંભાળ ગુમાવવા બદલ વળતર: પતિ કે પત્ની માટે જીવનસાથીનું સાહચર્ય, બાળકો માટે માતાપિતાનું સાહચર્ય, માતાપિતા માટે સંતાનનું સાહચર્ય.
નો-ફોલ્ટ જવાબદારી (No-fault liability)
બેદરકારીના પુરાવા વગર ચૂકવવાપાત્ર, કલમ 164 હેઠળનું નિશ્ચિત વળતર.
ચૂકવો અને વસૂલ કરો (Pay and recover)
પોલિસીની શરતનો ભંગ થયો હોય ત્યાં, વીમા કંપની દાવેદારને ચૂકવે અને પછી તે રકમ માલિક પાસેથી વસૂલ કરે એવો આદેશ.

વિગતવાર

ઈજા અને મૃત્યુ માટે મોટર અકસ્માતના દાવા

મોટર વાહનોના ઉપયોગથી થતા અને મૃત્યુ, શારીરિક ઈજા કે ત્રીજા પક્ષની મિલકતને નુકસાન પહોંચાડતા અકસ્માતો માટે મોટર વાહન અધિનિયમ, 1988 ની કલમ 165 હેઠળ ક્લેમ્સ ટ્રિબ્યુનલ રચવામાં આવે છે. ટ્રિબ્યુનલ દીવાની ટ્રાયલને બદલે તપાસ (inquiry) ચલાવે છે, અને સુપ્રીમ કોર્ટે આ અધિનિયમને સાચા કેસોમાં ભોગ બનનારાઓને રાહત આપવા માટેનો કલ્યાણકારી કાયદો ગણાવ્યો છે.

કોણ દાવો કરી શકે અને ક્યાં

  • ઘાયલ વ્યક્તિ, નુકસાન પામેલી મિલકતના માલિક, મૃત્યુ પામેલી વ્યક્તિના બધા કે કોઈ પણ કાનૂની વારસદારો, અથવા અધિકૃત એજન્ટ (કલમ 166(1)). બધા કાનૂની વારસદારો ન જોડાય ત્યાં દાવો બધાના લાભ માટે કરવામાં આવે છે અને ન જોડાનારાઓને પ્રતિવાદી બનાવવામાં આવે છે.
  • દાવેદાર ટ્રિબ્યુનલ પસંદ કરે છે: જ્યાં અકસ્માત થયો હોય, જ્યાં દાવેદાર રહેતો હોય કે વ્યવસાય કરતો હોય, અથવા જ્યાં પ્રતિવાદી રહેતો હોય (કલમ 166(2)).
  • પોલીસ કલમ 159 હેઠળ જે અકસ્માત અહેવાલ મોકલે છે તેને ટ્રિબ્યુનલ વળતર માટેની અરજી ગણે છે (કલમ 166(4)), તેથી પરિવાર દાવો દાખલ કરે તે પહેલાં પણ દાવો શરૂ થઈ શકે છે.
  • ઘાયલ વ્યક્તિનું પછીથી મૃત્યુ થાય તો ઈજા માટે દાવો કરવાનો હક કાનૂની વારસદારોને મળે છે, મૃત્યુ ઈજા સાથે સંકળાયેલું હોય કે ન હોય (કલમ 166(5)).

વીમા કંપનીની ભૂમિકા અને તેના બચાવ

અકસ્માતની માહિતી મળતાં વીમા કંપનીએ દાવાનું સમાધાન કરવા એક અધિકારી નિયુક્ત કરવો પડે છે, જે 30 દિવસની અંદર ટ્રિબ્યુનલ સમક્ષ સમાધાનની ઓફર કરી શકે છે. દાવેદાર સ્વીકારે તો ટ્રિબ્યુનલ સમાધાન નોંધે છે અને વીમા કંપનીએ તે મળ્યાથી 30 દિવસમાં ચૂકવણી કરવી પડે છે; દાવેદાર નકારે તો દાવાની ગુણદોષ પર સુનાવણી થાય છે (કલમ 149). દાવાની નોટિસ મળ્યા પછી વીમા કંપની ફક્ત કલમ 150(2) માંનાં કારણો પર જ બચાવ કરી શકે છે, જેમ કે પરમિટ બહાર વાહનનો ઉપયોગ, લાઇસન્સ વગરના કે ગેરલાયક ડ્રાઇવર દ્વારા અથવા દારૂ કે નશીલા પદાર્થોની અસર હેઠળ ડ્રાઇવિંગ, અથવા કોઈ મહત્ત્વની હકીકત છુપાવીને મેળવેલી પોલિસી.

પોલિસીની શરતનો ભંગ એકલો ભોગ બનનારનો દાવો નિષ્ફળ બનાવતો નથી. National Insurance Co. Ltd. v. Swaran Singh, (2004) 3 SCC 297 માં સુપ્રીમ કોર્ટે ઠરાવ્યું કે વીમા કંપનીએ ભંગ સાબિત કરવો પડે, અને ભંગ મૂળભૂત હોવો જોઈએ; ભંગ સાબિત થાય ત્યારે પણ ટ્રિબ્યુનલ વીમા કંપનીને દાવેદારને ચૂકવણી કરવા અને માલિક પાસેથી વસૂલ કરવા નિર્દેશ આપી શકે છે. લાઇસન્સ અંગે, બંધારણીય ખંડપીઠે Bajaj Alliance General Insurance Co. Ltd. v. Rambha Devi, 2024 INSC 840 માં, 06/11/2024 ના રોજ નિર્ણય આપીને ઠરાવ્યું કે લાઇટ મોટર વાહનનું લાઇસન્સ ધરાવતી વ્યક્તિ 7,500 kg થી વધુ ન હોય તેવા કુલ વાહન વજનવાળું ટ્રાન્સપોર્ટ વાહન ચલાવી શકે છે, તેથી વીમા કંપની ફક્ત એ કારણસર જવાબદારીનો ઇનકાર કરી શકતી નથી.

દસ્તાવેજો

  • FIR, સ્થળનો નકશો (site plan) અને પોલીસનો અકસ્માત અહેવાલ; અકસ્માત કરનાર વાહનની નોંધણી, વીમા અને ડ્રાઇવિંગ લાઇસન્સની વિગતો.
  • ઈજાના કેસોમાં, સારવારનો રેકોર્ડ, બિલ, અપંગતાનું પ્રમાણપત્ર અને આવકના નુકસાનનો પુરાવો.
  • મૃત્યુના કેસોમાં, પોસ્ટમોર્ટમ રિપોર્ટ, મરણ પ્રમાણપત્ર, મૃતકની ઉંમર અને આવકનો પુરાવો (પગાર સ્લિપ, આવકવેરા રિટર્ન, વ્યવસાયના રેકોર્ડ), અને આશ્રિતોનો પુરાવો.

વળતર કેવી રીતે ગણાય છે

અધિનિયમ ન્યાયી વળતર (just compensation) માગે છે. સુપ્રીમ કોર્ટે પદ્ધતિને પ્રમાણભૂત બનાવી છે જેથી સરખા કેસોમાં સરખા એવોર્ડ મળે.

મૃત્યુના કેસો: ગુણક પદ્ધતિ

  1. આવક. મૃતકની સાબિત થયેલી આવક, કર બાદ કરીને.
  2. ભાવિ સંભાવનાઓ. National Insurance Co. Ltd. v. Pranay Sethi, (2017) 16 SCC 680 માં બંધારણીય ખંડપીઠે ઉમેરો નક્કી કર્યો: કાયમી નોકરી માટે 40 વર્ષથી ઓછી ઉંમરે 50 ટકા, 40 થી 50 વર્ષે 30 ટકા, અને 50 થી 60 વર્ષે 15 ટકા; સ્વરોજગાર ધરાવતા કે નિશ્ચિત પગાર પર હોય તેવા લોકો માટે એ જ વયજૂથો માટે 40, 25 અને 10 ટકા.
  3. અંગત ખર્ચ. Sarla Verma v. Delhi Transport Corporation, (2009) 6 SCC 121 મુજબ, મૃતક પરિણીત હોય અને બે કે ત્રણ આશ્રિતો હોય ત્યાં એક તૃતીયાંશ, ચારથી છ આશ્રિતો હોય ત્યાં એક ચતુર્થાંશ, છથી વધુ હોય ત્યાં એક પંચમાંશ, અને અપરિણીત વ્યક્તિ માટે સામાન્ય રીતે અડધો હિસ્સો બાદ કરવામાં આવે છે, પુરાવાના આધારે અપવાદો સાથે.
  4. ગુણક. મૃતકની ઉંમર પ્રમાણે: 25 વર્ષ સુધી 18, 26 થી 30 માટે 17, 31 થી 35 માટે 16, 36 થી 40 માટે 15, 41 થી 45 માટે 14, 46 થી 50 માટે 13, 51 થી 55 માટે 11, 56 થી 60 માટે 9, 61 થી 65 માટે 7 અને 66 થી 70 માટે 5 (Sarla Verma નો ફકરો 42, જેને Pranay Sethi માં સમર્થન મળ્યું).
  5. પરંપરાગત મદો. Pranay Sethi એ એસ્ટેટનું નુકસાન Rs. 15,000, સાહચર્યનું નુકસાન Rs. 40,000 અને અંતિમવિધિ ખર્ચ Rs. 15,000 નક્કી કર્યાં, જે દર ત્રણ વર્ષે 10 ટકા વધારવાનાં છે.

Magma General Insurance Co. Ltd. v. Nanu Ram, (2018) 18 SCC 130 માં સુપ્રીમ કોર્ટે સાહચર્યમાં જીવનસાથીનું, માતાપિતાનું અને સંતાનનું સાહચર્ય સામેલ ગણ્યું, જેથી બાળકો અને માતાપિતાને પણ તે મળે. United India Insurance Co. Ltd. v. Satinder Kaur, (2021) 11 SCC 780 માં તેણે આખી પદ્ધતિ લાગુ કરી, વિધવાને જીવનસાથીનું સાહચર્ય અને ત્રણેય બાળકોમાંથી દરેકને માતાપિતાનું સાહચર્ય આપ્યું, અને ઠરાવ્યું કે પ્રેમ અને લાગણીનું નુકસાન અલગ મદ નથી કારણ કે તે સાહચર્યનો જ ભાગ છે. એ જ ચુકાદો દર્શાવે છે કે મૃતકની સહભાગી બેદરકારી (contributory negligence) એવોર્ડને પ્રમાણસર ઘટાડે છે.

ઈજાના કેસો

ઈજાના કેસોમાં ટ્રિબ્યુનલ આર્થિક મદો (તબીબી અને ભાવિ સારવારનો ખર્ચ, વાહનવ્યવહાર, સંભાળ રાખનારનો ખર્ચ, સારવાર દરમિયાન આવકનું નુકસાન, અને ભાવિ કમાણી ક્ષમતાનું નુકસાન) અને બિનઆર્થિક મદો (પીડા અને યાતના, સુખસગવડોનું નુકસાન અને આયુષ્યની અપેક્ષાનું નુકસાન) આપે છે. ભાવિ કમાણીનું નુકસાન કાર્યાત્મક અપંગતા પર આધાર રાખે છે, એટલે કે શારીરિક અપંગતાની વ્યક્તિ જે કામ કરતી હતી તેમાં કમાવાની ક્ષમતા પર થયેલી અસર, જે તબીબી પ્રમાણપત્રમાંની ટકાવારી કરતાં વધુ કે ઓછી હોઈ શકે છે.

ટ્રિબ્યુનલ દાવાની તારીખથી વ્યાજ આપી શકે છે. Satinder Kaur માં સુપ્રીમ કોર્ટે વાર્ષિક 12 ટકા વ્યાજ આપ્યું કારણ કે પરિવારે 22 વર્ષ રાહ જોઈ હતી, જે દર્શાવે છે કે વ્યાજ દરેક કેસની હકીકતો પ્રમાણે નક્કી થાય છે.

નો-ફોલ્ટ વળતર અને હિટ એન્ડ રન

કલમ 164: દોષના પુરાવા વગર નિશ્ચિત વળતર

કલમ 164 વાહનના માલિક કે અધિકૃત વીમા કંપનીને, મોટર વાહનના ઉપયોગથી થયેલા અકસ્માતને કારણે મૃત્યુ કે ગંભીર ઈજા માટે, કાનૂની વારસદારોને કે ભોગ બનનારને, મૃત્યુના કિસ્સામાં નિશ્ચિત Rs. 5 લાખ અથવા ગંભીર ઈજાના કિસ્સામાં Rs. 2.5 લાખ ચૂકવવા જવાબદાર બનાવે છે. દાવેદારે કોઈના ખોટા કૃત્ય, બેદરકારી કે કસૂરની રજૂઆત કે સાબિતી કરવાની જરૂર નથી (કલમ 164(2)). એ જ મૃત્યુ કે ઈજા માટે બીજા કોઈ કાયદા હેઠળ પહેલેથી ચૂકવાયેલું વળતર બાદ કરવામાં આવે છે (કલમ 164(3)).

આ પસંદગી મહત્ત્વની છે. દાવેદાર કલમ 149 ની સમાધાન પ્રક્રિયા દ્વારા કલમ 164 હેઠળ વળતર સ્વીકારે, તો ટ્રિબ્યુનલ સમક્ષની દાવા અરજી રદ થઈ જાય છે (કલમ 166(1) ની બીજી શરત (proviso)). મૃતકની કમાણી સારી હોય, અથવા ઈજા ગંભીર હોય, ત્યાં ગુણક પદ્ધતિથી આકારાયેલો કલમ 166 હેઠળનો દોષ પર આધારિત દાવો સામાન્ય રીતે ઘણું વધારે આપે છે, તેથી નિશ્ચિત રકમ એ સરખામણી કર્યા પછી જ સ્વીકારવી જોઈએ.

કલમ 161: હિટ એન્ડ રન

વાહન શોધી ન શકાય ત્યાં કલમ 161 કેન્દ્ર સરકારને એક યોજના હેઠળ વળતર ચૂકવવાનું ફરજિયાત બનાવે છે: મૃત્યુ માટે નિશ્ચિત Rs. 2 લાખ અને ગંભીર ઈજા માટે Rs. 50,000, અથવા કેન્દ્ર સરકાર ઠરાવે તેવી વધુ રકમ. હિટ એન્ડ રન મોટર અકસ્માતના ભોગ બનનારાઓને વળતર યોજના, 2022 દાવાનાં ફોર્મ અને દાવા સ્વીકારીને નિર્ણય કરનારા જિલ્લા અધિકારીઓ નક્કી કરે છે, જેની શરૂઆત ક્લેમ્સ એન્ક્વાયરી ઑફિસરથી થાય છે.

S. Rajaseekaran v. Union of India, 2024 INSC 37 માં સુપ્રીમ કોર્ટે જોયું કે યોજના હેઠળ બહુ ઓછા પાત્ર ભોગ બનનારાઓએ દાવો કર્યો હતો. તેણે આદેશ આપ્યો કે પોલીસ એવા નિષ્કર્ષ પર આવે કે અકસ્માત હિટ એન્ડ રન છે ત્યાં, તેણે ભોગ બનનારને કે કાનૂની વારસદારોને યોજના વિશે જાણ કરવી જ પડશે; પ્રથમ અકસ્માત અહેવાલ એક મહિનાની અંદર ક્લેમ્સ એન્ક્વાયરી ઑફિસર પાસે પહોંચવો જોઈએ; અને એક મહિનામાં કોઈ દાવો ન થાય તો ક્લેમ્સ એન્ક્વાયરી ઑફિસરે જિલ્લા કાનૂની સેવા સત્તામંડળને જાણ કરવી, જેણે પરિવારને દાવો કરવામાં મદદ કરવી જોઈએ. તેણે કેન્દ્ર સરકારને રકમોમાં સમયાંતરે વધારો કરવા વિચારવાનું પણ કહ્યું.

ગોલ્ડન અવરમાં સારવાર

કલમ 162 ગોલ્ડન અવર (golden hour), એટલે કે ગંભીર ઈજા પછીનો તરતનો સમયગાળો જ્યારે ઝડપી સારવારથી જીવ બચવાની સૌથી વધુ શક્યતા હોય છે, દરમિયાન અકસ્માતના ભોગ બનનારાઓની કેશલેસ સારવાર માટે યોજના ફરજિયાત બનાવે છે. સારવાર કરતી હોસ્પિટલ અને પોલીસ પરિવારને કહી શકે છે કે યોજના લાગુ પડે છે કે નહીં; મર્યાદા અને આવરણનો સમયગાળો અમલમાં હોય તે યોજના નક્કી કરે તે મુજબ હોય છે.

દાવા માટેની મુદત (કલમ 166(3))

મોટર વાહન (સુધારા) અધિનિયમ, 2019 (Motor Vehicles (Amendment) Act, 2019) દ્વારા ફરી દાખલ કરાયેલી અને 01/04/2022 થી અમલમાં આવેલી કલમ 166(3) જોગવાઈ કરે છે કે વળતર માટેની કોઈ અરજી અકસ્માતથી છ મહિનાની અંદર કરવામાં ન આવી હોય તો તે સ્વીકારવામાં આવશે નહીં. અગાઉના કાયદાથી વિપરીત, તેમાં વિલંબ માફ કરવાની કોઈ જોગવાઈ નથી. 14/11/1994 થી 01/04/2022 સુધી કોઈ નિશ્ચિત સમયગાળો જ ન હતો.

આ જોગવાઈની માન્યતાને સુપ્રીમ કોર્ટ સમક્ષ ICICI Lombard General Insurance Co. Ltd. v. Ayiti Navaneetha, SLP (C) Nos. 8412-8413/2023 માં પડકારવામાં આવી છે, જેની સુનાવણી એક રિટ અરજી, Bhagirathi Dash v. Union of India, સાથે થાય છે. 04/11/2025 ના પોતાના આદેશથી અદાલતે નિર્દેશ આપ્યો કે મામલા પડતર હોય ત્યાં સુધી ક્લેમ્સ ટ્રિબ્યુનલો અને હાઈકોર્ટો કલમ 166(3) હેઠળ મુદત વીતી ગઈ હોવાના કારણે દાવા અરજીઓ કાઢી નાખશે નહીં. 16/11/2026 સુધી કોઈ અંતિમ નિર્ણય મળ્યો ન હતો.

વ્યવહારમાં આનો અર્થ શું છે

  • શક્ય હોય ત્યાં અકસ્માતથી છ મહિનામાં દાવો દાખલ કરો. વચગાળાનો આદેશ હાલ પૂરતો મોડા દાવાઓનું રક્ષણ કરે છે, પરંતુ અંતિમ નિર્ણય આ પ્રતિબંધ પાછો લાવી શકે છે.
  • કલમ 159 હેઠળ ટ્રિબ્યુનલને મોકલાયેલો પોલીસનો અકસ્માત અહેવાલ પોતે જ અરજી ગણાય છે (કલમ 166(4)), જે પરિવાર પગલાં લેવામાં ધીમો હોય ત્યાં મહત્ત્વનું બને છે.
  • નિશ્ચિત સમયગાળો ન હોય ત્યારે પણ, ગેરવાજબી રીતે લાંબા સમય પછી લવાયેલો દાવો જીવંત દાવો નથી એમ ગણીને નકારી શકાય છે, જેમ દિલ્હી હાઈકોર્ટે 2026 માં અકસ્માતનાં 17 વર્ષ પછી દાખલ થયેલા એક કેસમાં ઠરાવ્યું.

મોટર વાહન અધિનિયમ માટેની મુદતનું પાનું સમયગાળાની ગણતરી અને વચગાળાના આદેશના સ્રોતો દર્શાવે છે.

MACT ના એવોર્ડ સામે અપીલ

એવોર્ડથી નારાજ કોઈ પણ વ્યક્તિ એવોર્ડથી 90 દિવસની અંદર હાઈકોર્ટમાં અપીલ કરી શકે છે (કલમ 173(1)). અપીલ કરનારને પૂરતા કારણસર રોકાવું પડ્યું હોય તો હાઈકોર્ટ મોડી અપીલ પણ સ્વીકારી શકે છે.

  • જમા રકમ. એવોર્ડ હેઠળ ચૂકવણી કરવાની જવાબદારી જેની હોય તે વ્યક્તિ, સામાન્ય રીતે વીમા કંપની કે માલિક, અપીલ સ્વીકારાય તે પહેલાં, હાઈકોર્ટ નિર્દેશ આપે તે રીતે, Rs. 25,000 અથવા એવોર્ડની રકમના 50 ટકા, બેમાંથી જે ઓછું હોય તે, જમા કરાવવું પડે છે (કલમ 173(1) ની પ્રથમ શરત (proviso)). વળતર વધારવા માટે અપીલ કરનાર દાવેદાર કોઈ રકમ જમા કરાવતો નથી.
  • લઘુતમ મૂલ્ય. અપીલમાં વિવાદમાંની રકમ Rs. 1 લાખથી ઓછી હોય તો કોઈ અપીલ થઈ શકતી નથી (કલમ 173(2), 2019 માં સુધારાયા મુજબ).
  • હાઈકોર્ટ શું તપાસે છે. અપીલ હકીકતો અને કાયદા બંને પર હોય છે: બેદરકારી, સ્વીકારાયેલી આવક, ગુણક, ભાવિ સંભાવનાઓ, કપાત, સાહચર્ય અને વીમા કંપનીના બચાવ. ટ્રિબ્યુનલ સુપ્રીમ કોર્ટની પ્રમાણભૂત પદ્ધતિથી અલગ પડ્યું હોય ત્યાં, અપીલ સામાન્ય રીતે એ મુદ્દા પર જ ટકે છે.
  • સુપ્રીમ કોર્ટ. હાઈકોર્ટ પછી સુપ્રીમ કોર્ટમાં સ્પેશિયલ લીવ પિટિશન થઈ શકે છે; વળતર અંગેના ઘણા મુખ્ય ચુકાદાઓ આવી અરજીઓ પર જ આવ્યા છે.

એવોર્ડ પર વ્યાજ મળે છે અને જમા રકમની શરત ફક્ત ચૂકવનારને જ લાગુ પડે છે, તેથી એવોર્ડને ખૂબ ઓછો ગણતા દાવેદારે વીમા કંપનીની અપીલની રાહ જોવાને બદલે અપીલનાં કારણો તપાસીને 90 દિવસની અંદર અપીલ દાખલ કરવી જોઈએ.

લોકો પૂછે છે તેવા પ્રશ્નો

ભારતમાં માર્ગ અકસ્માતમાં મૃત્યુ માટે કેટલું વળતર ચૂકવાય છે?

દોષ પર આધારિત દાવામાં કોઈ નિશ્ચિત રકમ નથી. ટ્રિબ્યુનલ મૃતકની આવક લે છે, તેમાં ભાવિ સંભાવનાઓ ઉમેરે છે (ઉદાહરણ તરીકે 40 વર્ષથી ઓછી ઉંમરે કાયમી નોકરી માટે 50 ટકા), અંગત ખર્ચ પેટે એક હિસ્સો બાદ કરે છે (બે કે ત્રણ આશ્રિતો ધરાવતી પરિણીત વ્યક્તિ માટે એક તૃતીયાંશ), અને વાર્ષિક નુકસાનને ઉંમર પ્રમાણે નક્કી થતા ગુણક (multiplier) વડે ગુણે છે, જે 18 થી ઘટીને 5 સુધી જાય છે. પછી તે એસ્ટેટના નુકસાન, સાહચર્ય (consortium) અને અંતિમવિધિ ખર્ચ માટેની પરંપરાગત મદો ઉમેરે છે, જે 2017 માં Rs. 15,000, Rs. 40,000 અને Rs. 15,000 નક્કી થઈ હતી અને દર ત્રણ વર્ષે 10 ટકા વધે છે.

કોઈ વ્યક્તિનું મૃત્યુ થાય ત્યારે મોટર અકસ્માતનો દાવો કોણ દાખલ કરી શકે?

મૃતકના બધા કે કોઈ પણ કાનૂની વારસદારો (legal representatives), અથવા તેમણે અધિકૃત કરેલો એજન્ટ, દાવો દાખલ કરી શકે છે (કલમ 166(1)). કેટલાક કાનૂની વારસદારો જોડાય નહીં ત્યારે પણ દાવો તે બધાના લાભ માટે કરવામાં આવે છે, અને જેઓ જોડાયા નથી તેમને પ્રતિવાદી બનાવવામાં આવે છે. કાનૂની વારસદારોમાં મૃતક પર આધાર રાખતા લોકોનો સમાવેશ થાય છે, તેથી સામાન્ય રીતે વિધવા, બાળકો અને માતાપિતા સાથે મળીને દાવો કરે છે. સાહચર્ય (consortium) જીવનસાથીને, દરેક બાળકને અને, બાળકના મૃત્યુના કિસ્સામાં, માતાપિતાને અલગથી ચૂકવાય છે.

મોટર અકસ્માતનો દાવો ક્યાં દાખલ કરવો જોઈએ?

દાવેદારની પસંદગી મુજબ, જ્યાં અકસ્માત થયો હોય, જ્યાં દાવેદાર રહેતો હોય કે વ્યવસાય કરતો હોય, અથવા જ્યાં પ્રતિવાદી રહેતો હોય ત્યાં અધિકારક્ષેત્ર ધરાવતા ક્લેમ્સ ટ્રિબ્યુનલ સમક્ષ (કલમ 166(2)). આથી અકસ્માત બીજા રાજ્યમાં થયો હોય તો પણ પરિવાર ઘરની નજીક દાવો કરી શકે છે. ટ્રિબ્યુનલને મોકલાયેલા પોલીસના અકસ્માત અહેવાલને કલમ 166(4) હેઠળ વળતર માટેની અરજી ગણવામાં આવે છે, અને પછી દાવેદારો પોતાના પુરાવા સાથે તે કાર્યવાહીમાં જોડાય છે.

મોટર અકસ્માતનો દાવો દાખલ કરવાની સમયમર્યાદા શું છે?

કલમ 166(3) અકસ્માતથી છ મહિના કહે છે, અને તેમાં વિલંબ માફ કરવાની કોઈ જોગવાઈ નથી. પરંતુ 04/11/2025 ના રોજ સુપ્રીમ કોર્ટે, આ જોગવાઈ સામેના પડકારની સુનાવણી કરતાં, આદેશ આપ્યો કે મામલો પડતર હોય ત્યાં સુધી ટ્રિબ્યુનલો અને હાઈકોર્ટોએ આ જોગવાઈ હેઠળ દાવાઓને મુદત વીતી ગઈ હોવાના કારણે કાઢી નાખવા નહીં, અને 16/11/2026 સુધી કોઈ અંતિમ નિર્ણય મળ્યો ન હતો. સલામત માર્ગ હજુ પણ છ મહિનામાં દાવો દાખલ કરવાનો છે, કારણ કે અંતિમ ચુકાદો આ પ્રતિબંધ પાછો લાવી શકે છે, અને ઘણા જૂના દાવા વાસી ગણીને નકારી શકાય છે.

મોટર વાહન અધિનિયમની કલમ 164 હેઠળ નો-ફોલ્ટ વળતર શું છે?

કલમ 164 મૃત્યુ માટે નિશ્ચિત Rs. 5 લાખ અને ગંભીર ઈજા માટે Rs. 2.5 લાખ આપે છે, જે વાહનના માલિક કે વીમા કંપનીએ ચૂકવવાના હોય છે, અને દાવેદારે બેદરકારી સાબિત કરવી પડતી નથી. એ જ ઘટના માટે બીજા કોઈ કાયદા હેઠળ ચૂકવાયેલું વળતર બાદ કરવામાં આવે છે. તે ઝડપી છે પણ સામાન્ય રીતે દોષ પર આધારિત દાવા કરતાં ઓછું હોય છે, અને જો દાવેદાર કલમ 149 હેઠળ વીમા કંપનીની સમાધાન પ્રક્રિયા દ્વારા તે સ્વીકારે, તો નિયમિત દાવા અરજી રદ થઈ જાય છે (lapse). ઓફર સ્વીકારતાં પહેલાં બંનેની સરખામણી કરવી જોઈએ.

હિટ એન્ડ રન અકસ્માતમાં વાહન ક્યારેય ન મળે તો કયું વળતર મળે?

કલમ 161 અને હિટ એન્ડ રન મોટર અકસ્માતના ભોગ બનનારાઓને વળતર યોજના, 2022 (Compensation to Victims of Hit and Run Motor Accidents Scheme, 2022) હેઠળ, કેન્દ્ર સરકાર મૃત્યુ માટે નિશ્ચિત Rs. 2 લાખ અને ગંભીર ઈજા માટે Rs. 50,000, અથવા તે ઠરાવે તેવી કોઈ વધુ રકમ ચૂકવે છે. દાવો જિલ્લાના ક્લેમ્સ એન્ક્વાયરી ઑફિસર (Claims Enquiry Officer) ને કરવામાં આવે છે. સુપ્રીમ કોર્ટે S. Rajaseekaran v. Union of India (2024) માં આદેશ આપ્યો કે પોલીસે પરિવારને આ યોજના વિશે જણાવવું જ પડશે, અને એક મહિનામાં કોઈ દાવો દાખલ ન થાય ત્યાં જિલ્લા કાનૂની સેવા સત્તામંડળે (District Legal Services Authority) મદદ કરવી જોઈએ.

ડ્રાઇવર પાસે માન્ય લાઇસન્સ ન હતું તે કારણે શું વીમા કંપની ચૂકવણીનો ઇનકાર કરી શકે?

એટલી સહેલાઈથી નહીં. વીમા કંપનીએ પોલિસીની શરતનો ભંગ સાબિત કરવો પડે છે, અને સુપ્રીમ કોર્ટે National Insurance Co. Ltd. v. Swaran Singh માં ઠરાવ્યું કે ભંગ સાબિત થાય ત્યારે પણ ટ્રિબ્યુનલ વીમા કંપનીને ભોગ બનનારને ચૂકવણી કરવાનો અને એ રકમ માલિક પાસેથી વસૂલ કરવાનો આદેશ આપી શકે છે. બંધારણીય ખંડપીઠે 2024 માં Bajaj Alliance v. Rambha Devi માં ઠરાવ્યું કે લાઇટ મોટર વાહનનું લાઇસન્સ 7,500 kg સુધીના કુલ વજનવાળા ટ્રાન્સપોર્ટ વાહનને પણ આવરી લે છે. તેથી લાઇસન્સના બચાવને કારણે ભોગ બનનારનો એવોર્ડ ભાગ્યે જ નિષ્ફળ જાય છે.

શું પ્રેમ અને લાગણીના નુકસાન માટે સાહચર્યના નુકસાનથી અલગ રકમ ચૂકવાય છે?

ના. United India Insurance Co. Ltd. v. Satinder Kaur માં સુપ્રીમ કોર્ટે ઠરાવ્યું કે પ્રેમ અને લાગણીનું નુકસાન સાહચર્યના નુકસાનમાં જ સમાઈ જાય છે, જેમાં જીવનસાથીનું, માતાપિતાનું અને સંતાનનું સાહચર્ય આવે છે, અને ટ્રિબ્યુનલોને તે અલગ મદ તરીકે ન આપવા આદેશ આપ્યો. મૃત્યુના કેસમાં ત્રણ પરંપરાગત મદો છે: એસ્ટેટનું નુકસાન, સાહચર્યનું નુકસાન અને અંતિમવિધિ ખર્ચ. જોકે સાહચર્ય પરિવારના દરેક પાત્ર સભ્યને આપવામાં આવે છે: જીવનસાથી, દરેક બાળક, અને બાળકનું મૃત્યુ થયું હોય ત્યાં માતાપિતા.

ગંભીર ઈજા કે કાયમી અપંગતા માટે વળતર કેવી રીતે નક્કી થાય છે?

ટ્રિબ્યુનલ વાસ્તવિક અને ભાવિ તબીબી ખર્ચ, સંભાળ રાખનાર અને વાહનવ્યવહારનો ખર્ચ, સારવાર દરમિયાન આવકનું નુકસાન, અને ભાવિ કમાણી ક્ષમતાનું નુકસાન આપે છે, સાથે પીડા અને યાતના તથા જીવનની સુખસગવડોના નુકસાન માટેની રકમ પણ આપે છે. ભાવિ કમાણીનું નુકસાન કાર્યાત્મક અપંગતા (functional disability) પર આધાર રાખે છે, એટલે કે ઈજાની વ્યક્તિના પોતાના કામમાં કમાવાની ક્ષમતા પર થયેલી અસર, જે ડૉક્ટરે આપેલી ટકાવારી એકલી નક્કી કરતી નથી. સારવારના રેકોર્ડ, બિલ, અપંગતાનું પ્રમાણપત્ર અને અકસ્માત પહેલાં કરેલા કામના પુરાવા દાવાનો મુખ્ય આધાર છે.

મોટર અકસ્માત દાવા ટ્રિબ્યુનલના એવોર્ડ સામે હું અપીલ કેવી રીતે કરું?

કલમ 173 હેઠળ એવોર્ડથી 90 દિવસની અંદર હાઈકોર્ટમાં અપીલ દાખલ કરો; પૂરતું કારણ હોય તો મોડી અપીલ પણ સ્વીકારી શકાય છે. જે વીમા કંપની કે માલિકે ચૂકવણી કરવાની હોય તેણે પહેલાં Rs. 25,000 અથવા એવોર્ડની અડધી રકમ, બેમાંથી જે ઓછું હોય તે, જમા કરાવવું પડે છે. વિવાદમાંની રકમ Rs. 1 લાખથી ઓછી હોય ત્યાં કોઈ અપીલ થઈ શકતી નથી. અપીલમાં હકીકતો અને કાયદો બંને ફરી ખૂલે છે, તેથી અપીલનાં કારણોમાં ચોક્કસ દર્શાવવું જોઈએ કે આવક, ભાવિ સંભાવનાઓ, કપાત, ગુણક કે સાહચર્યમાં ટ્રિબ્યુનલ પ્રમાણભૂત પદ્ધતિથી ક્યાં અલગ પડ્યું.

આ જવાબો શૈક્ષણિક સારાંશ છે; તે કોઈ પણ વ્યક્તિગત બાબત અંગેની કાનૂની સલાહ નથી.

કામ સોંપવું

ગંભીર પ્રશ્ન માટે કાગળો પૂરેપૂરા વંચાય તે જરૂરી છે.

રૂબરૂ મુલાકાત (કોન્ફરન્સ) અગાઉથી સમય લઈને G-46, Basement, Greater Kailash III, New Delhi ખાતે થાય છે. પત્રવ્યવહાર પ્રિન્સિપાલ પોતે વાંચે છે.

અસ્વીકરણ આ પાનું એ ક્ષેત્રોનું વર્ણન કરે છે જેમાં ઑફિસ કામ સ્વીકારે છે; તે માહિતી માટે છે, બાર કાઉન્સિલ ઑફ ઇન્ડિયાના નિયમો (Bar Council of India Rules) ના પ્રકરણ II, ભાગ VI, નિયમ 36 ના પાલનમાં પ્રસિદ્ધ કરાયું છે, અને તે જાહેરાત કે કામ મેળવવાનો પ્રયાસ નથી. અહીંનું કશું કાનૂની સલાહ નથી, અને તે વાંચવાથી વકીલ અને અસીલનો કોઈ સંબંધ ઊભો થતો નથી.

આ પાનું બાર કાઉન્સિલ ઑફ ઇન્ડિયાના નિયમો (Bar Council of India Rules) હેઠળ મંજૂર હોય તે રીતે Lokesh Bhardwaj Law Offices ના કામ વિશે સામાન્ય માહિતી આપે છે. તે કાનૂની સલાહ નથી, અને તેનાથી વકીલ અને અસીલ વચ્ચે સંબંધ સ્થપાતો નથી. LBLO કોઈ પણ મામલામાં માત્ર લેખિતમાં નક્કી થયેલી નિમણૂક પર જ કામ કરે છે.

16/11/2026 ના રોજ કાયદાની સ્થિતિ મુજબ.

WhatsApp