हुकूमनाम्यांची अंमलबजावणी: निकालाचे रूपांतर पैशात किंवा ताब्यात
हुकूमनामा आपोआप पैसे मिळवून देत नाही. निर्णीत ऋणकोने पालन केले नाही तर हुकूमनामाधारकाला दिवाणी प्रक्रिया संहिता, 1908 (Code of Civil Procedure, 1908) च्या कलम 36 पासून पुढे आणि Order XXI खाली दुसरी कार्यवाही, म्हणजे अंमलबजावणी, सुरू करावी लागते, आणि तिचे नियोजन दाव्याइतक्याच काळजीपूर्वक करावे लागते.
थोडक्यात
- कोणते न्यायालय अंमलबजावणी करते. हुकूमनामा करणारे न्यायालय किंवा अंमलबजावणीसाठी तो ज्या न्यायालयाकडे पाठवला जातो ते न्यायालय त्याची अंमलबजावणी करू शकते (कलम 38). निर्णीत ऋणको इतरत्र राहत असेल किंवा त्याची मालमत्ता इतरत्र असेल तर तो तिकडे हस्तांतरित करता येतो (कलम 39).
- सहा महिने. सर्वोच्च न्यायालयाने निर्देश दिले आहेत की अंमलबजावणीची कार्यवाही दाखल केल्यापासून सहा महिन्यांच्या आत निकाली काढावी, आणि ही मुदत केवळ कारणे नोंदवूनच वाढवता येते (Rahul S. Shah v. Jinendra Kumar Gandhi, (2021) 6 SCC 418), आणि 2025 मध्ये प्रत्येक उच्च न्यायालयाला याची अंमलबजावणी करण्यास सांगितले (Periyammal v. V. Rajamani, 2025 INSC 329).
- अंमलबजावणीच्या पद्धतींमध्ये मालमत्ता सोपवणे, जप्ती आणि विक्री, अटक आणि दिवाणी तुरुंगात स्थानबद्धता, प्रापकाची (receiver) नेमणूक, आणि दिलाशाच्या स्वरूपानुसार आवश्यक अशी कोणतीही अन्य पद्धत यांचा समावेश होतो (कलम 51).
- आक्षेप अंमलबजावणीतच ठरतात. अंमलबजावणीविषयी पक्षांमधील प्रश्न स्वतंत्र दाव्याने नव्हे तर अंमलबजावणी करणारे न्यायालयच ठरवते (कलम 47), आणि जप्त मालमत्तेवरील दावे व ताबा देण्याला होणारा विरोधही तेच ठरवते (Order XXI Rules 58 आणि 97 ते 103).
- बारा वर्षे. हुकूमनाम्याच्या अंमलबजावणीसाठी अर्ज हुकूमनामा अंमलबजावणीयोग्य झाल्यापासून 12 वर्षांच्या आत करावाच लागतो; आदेशात्मक मनाई हुकमाच्या हुकूमनाम्यासाठी तीन वर्षे असतात, आणि कायम मनाई हुकूम केव्हाही अंमलात आणता येतो (अनुच्छेद 135 आणि 136, मुदत अधिनियम, 1963 (Limitation Act, 1963)).
- काही मालमत्ता संरक्षित आहे. आवश्यक कपडे आणि अंथरूण-पांघरूण, कारागिरांची हत्यारे, निवृत्तिवेतन, पगाराचा काही भाग आणि इतर काही मालमत्ता जप्त करता येत नाही (कलम 60).
तुमच्या कानावर पडणाऱ्या संज्ञा
- हुकूमनामाधारक आणि निर्णीत ऋणको (Decree-holder and judgment-debtor)
- ज्या व्यक्तीच्या बाजूने हुकूमनामा झाला आहे ती व्यक्ती, आणि ज्या व्यक्तीविरुद्ध त्याची अंमलबजावणी करायची आहे ती व्यक्ती.
- अंमलबजावणी याचिका (Execution petition)
- हुकूमनाम्याची अंमलबजावणी करण्यासाठी न्यायालयाकडे Order XXI Rule 11(2) ने आवश्यक केलेल्या तक्त्याच्या स्वरूपात केलेला अर्ज.
- जप्ती (Attachment)
- निर्णीत ऋणकोची मालमत्ता विकण्यापूर्वी किंवा हुकूमनाम्यासाठी वापरण्यापूर्वी तिचे हस्तांतरण होऊ नये म्हणून ती गोठवणारा आदेश.
- प्रतिबंधात्मक आदेश (Prohibitory order)
- स्थावर मालमत्ता, येणी आणि शेअर्स यांच्या जप्तीचे स्वरूप: हस्तांतरण किंवा देयक करण्यास मनाई करणारा आदेश (Order XXI Rules 46 आणि 54).
- दिवाणी तुरुंग (Civil prison)
- पैसे देण्याची क्षमता असूनही नकार देणाऱ्या, किंवा पळून जाण्याची शक्यता असलेल्या निर्णीत ऋणकोची, कलम 58 परवानगी देते त्या कालावधीसाठी स्थानबद्धता.
- अडथळा आणणारा (Obstructionist)
- ताबा देण्याला विरोध करणारी व्यक्ती; तिचा दावा अंमलबजावणी करणारे न्यायालय ठरवते.
- परस्परतेचा प्रदेश (Reciprocating territory)
- केंद्र सरकारने अधिसूचित केलेला देश, ज्याच्या वरिष्ठ न्यायालयांचे पैशाचे हुकूमनामे जिल्हा न्यायालयाने केले असल्याप्रमाणे भारतात अंमलात आणता येतात (कलम 44A).
सविस्तर
पैसा, ताबा, वाटणी किंवा मनाई हुकमासाठीचा दिवाणी हुकूमनामा दिल्लीत कसा अंमलात आणला जातो, हे हे पान स्पष्ट करते. दावा स्वतः कसा चालतो हे दिवाणी दावे या पानावर, आणि व्यापारी दावे व्यापारी दावे या पानावर स्पष्ट केले आहेत. हुकूमनामे आणि आदेशांविरुद्धची अपिले दिवाणी अपिले या पानावर आहेत.
वसुलीचे दावे आणि अंमलबजावणी याचिका
1. हुकूमनाम्यापूर्वीच वसुलीचे नियोजन
अंमलबजावणीची सुरुवात दाव्यातच होते: निकालापूर्वी जप्ती (Order XXXVIII), हस्तांतरणाविरुद्ध मनाई हुकूम, किंवा लेखी करार किंवा धनादेशावर संक्षिप्त दावा (Order XXXVII) या सर्वांनी वसुलीचे संरक्षण होऊ शकते. Rahul S. Shah v. Jinendra Kumar Gandhi, (2021) 6 SCC 418 मध्ये न्यायालयाने निर्देश दिले की पैशाच्या दाव्यात वादप्रश्न निश्चित होण्यापूर्वी न्यायालय प्रतिवादीला प्रतिज्ञापत्रावर आपली मालमत्ता उघड करण्यास सांगू शकते.
2. अंमलबजावणी याचिका
पैशाचा हुकूमनामा होताना निर्णीत ऋणको न्यायालयात उपस्थित असेल, तर त्याच्या तात्काळ अटकेद्वारे तोंडी अंमलबजावणी मागता येते (Order XXI Rule 11(1)). अन्यथा अर्ज लेखी, स्वाक्षरी केलेला आणि सत्यापित असतो, आणि तक्त्याच्या स्वरूपात असतो ज्यात इतर गोष्टींबरोबर दाव्याचा क्रमांक, पक्षांची नावे, हुकूमनाम्याची तारीख, अपील दाखल झाले आहे का, हुकूमनाम्यानंतर झालेले कोणतेही देयक किंवा समायोजन, आधीचे अंमलबजावणी अर्ज आणि त्यांचा निकाल, व्याजासह देय रक्कम, खर्च, ज्या व्यक्तीविरुद्ध अंमलबजावणी मागितली आहे ती व्यक्ती आणि मागितलेली अंमलबजावणीची पद्धत नमूद असते (Order XXI Rule 11(2)).
अर्ज हुकूमनाम्यानंतर दोन वर्षांहून अधिक काळाने, किंवा एखाद्या पक्षाच्या कायदेशीर प्रतिनिधीविरुद्ध केला असेल, तर हुकूमनाम्याची अंमलबजावणी का करू नये याची कारणे दाखवण्यासाठी न्यायालयाने निर्णीत ऋणकोला नोटीस काढलीच पाहिजे (Order XXI Rule 22).
3. कोणते न्यायालय, आणि इतरत्रचे हुकूमनामे
हुकूमनामा करणारे न्यायालय किंवा तो ज्या न्यायालयाकडे पाठवला जातो ते न्यायालय त्याची अंमलबजावणी करू शकते (कलम 38). निर्णीत ऋणको जेथे राहतो किंवा उपजीविकेसाठी काम करतो, जेथे पहिल्या न्यायालयाच्या हद्दीत त्याची पुरेशी मालमत्ता नाही पण दुसऱ्याच्या हद्दीत आहे, जेथे हुकूमनामा हद्दीबाहेरील स्थावर मालमत्तेची विक्री किंवा सुपूर्दगी करण्याचा निर्देश देतो, किंवा इतर कोणत्याही नोंदवलेल्या कारणासाठी, न्यायालय तो दुसऱ्या न्यायालयाकडे पाठवू शकते (कलम 39(1)); स्वतःच्या हद्दीबाहेरील व्यक्ती किंवा मालमत्तेविरुद्ध ते स्वतः हुकूमनाम्याची अंमलबजावणी करू शकत नाही (कलम 39(4)). परस्परतेच्या प्रदेशातील वरिष्ठ न्यायालयाचा पैशाचा हुकूमनामा जिल्हा न्यायालयात प्रमाणित प्रत दाखल केल्यावर, त्या न्यायालयाने केला असल्याप्रमाणे भारतात अंमलात आणता येतो (कलम 44A); हा मार्ग परदेशी निकालांच्या पानावर स्पष्ट केला आहे.
4. वेग, आणि सर्वोच्च न्यायालयाचे निर्देश
Rahul S. Shah v. Jinendra Kumar Gandhi, (2021) 6 SCC 418 मध्ये न्यायालयाने अंमलबजावणीला वेग देण्यासाठी निर्देश दिले, ज्यात हे समाविष्ट होते: अंमलबजावणी करणाऱ्या न्यायालयाने अंमलबजावणीची कार्यवाही दाखल केल्याच्या तारखेपासून सहा महिन्यांच्या आत निकाली काढलीच पाहिजे, आणि ही मुदत केवळ लेखी कारणे नोंदवूनच वाढवता येते; न्यायालयांनी Order XXI Rule 11 ने आवश्यक केलेली माहिती वापरलीच पाहिजे; आणि Order XXI Rules 97 आणि 99 खालील त्रयस्थ दाव्यांची कडकपणे हाताळणी केली पाहिजे आणि त्यांवर यांत्रिकपणे नोटीस काढू नये. 06/03/2025 रोजी निर्णय दिलेल्या Periyammal v. V. Rajamani, 2025 INSC 329 मध्ये न्यायालयाला आढळले की या निर्देशांची मोठ्या प्रमाणात अंमलबजावणी झालेली नाही, आणि त्याने प्रत्येक उच्च न्यायालयाला जिल्हा न्यायपालिकेकडून प्रलंबित अंमलबजावणी याचिकांची माहिती गोळा करण्याचे आणि त्या सहा महिन्यांच्या आत निकाली काढाव्यात असे परिपत्रक काढण्याचे निर्देश दिले; तसे न झाल्यास पीठासीन अधिकारी उच्च न्यायालयाला त्याच्या प्रशासकीय बाजूवर जबाबदार राहील.
5. अंमलबजावणी केव्हा प्रतिबंधित होते किंवा लांबते
- दिवाळखोरी. कंपनीची कॉर्पोरेट नादारी निराकरण प्रक्रिया दाखल करून घेतल्यानंतर, नादारी आणि दिवाळखोरी संहिता, 2016 (Insolvency and Bankruptcy Code, 2016) च्या कलम 14(1)(a) खालील स्थगन कंपनीविरुद्ध कोणत्याही निकाल, हुकूमनामा किंवा आदेशाच्या अंमलबजावणीस प्रतिबंध करते; त्याऐवजी हुकूमनामाधारक त्या प्रक्रियेत दावा दाखल करतो. स्थगन हमीच्या करारातील जामीनदाराला संरक्षण देत नाही (कलम 14(3)(b)).
- सरकार. केंद्र किंवा राज्य सरकारविरुद्ध, किंवा सरकारी अधिकाऱ्याविरुद्ध त्याच्या अधिकृत क्षमतेतील कृतीबद्दलचा हुकूमनामा, हुकूमनाम्याच्या तारखेपासून तीन महिने अपूर्ण राहिल्याशिवाय अंमलात आणता येत नाही (कलम 82(2)).
- स्थगिती. निर्णीत ऋणकोचा हुकूमनामाधारकाविरुद्धचा दावा प्रलंबित असताना (Order XXI Rule 29), किंवा अपील न्यायालयाद्वारे, अंमलबजावणीला स्थगिती देता येते.
Order XXI खालील अंमलबजावणीच्या पद्धती
कलम 51 मालमत्ता सोपवणे, जप्ती आणि विक्री, अटक आणि स्थानबद्धता, प्रापक, किंवा दिलाशाच्या स्वरूपानुसार आवश्यक अशी कोणतीही अन्य पद्धत यांद्वारे अंमलबजावणीस परवानगी देते. हुकूमनामाधारक निवड करतो; नियंत्रण न्यायालयाचे असते.
1. पैशाचे हुकूमनामे: जप्ती आणि विक्री
- निर्णीत ऋणकोच्या ताब्यातील जंगम मालमत्ता प्रत्यक्ष ताब्यात घेऊन जप्त केली जाते (Order XXI Rule 43).
- येणी, बँकेतील शिल्लक आणि शेअर्स लेखी आदेशाने जप्त केले जातात, जो धनकोला येणे वसूल करण्यास आणि ऋणकोला ते देण्यास मनाई करतो, किंवा शेअर्सच्या हस्तांतरणास मनाई करतो (Rule 46).
- न्यायालयाच्या किंवा सरकारी अधिकाऱ्याच्या ताब्यातील मालमत्ता त्या न्यायालयाला किंवा अधिकाऱ्याला नोटीस देऊन जप्त केली जाते (Rule 52).
- स्थावर मालमत्ता निर्णीत ऋणकोला ती हस्तांतरित करण्यास किंवा तिच्यावर भार निर्माण करण्यास मनाई करणाऱ्या आदेशाने जप्त केली जाते, जो मालमत्तेवर आणि न्यायालयात जाहीर केला जातो (Rule 54).
- विक्री मालमत्ता, बोजे आणि इतर महत्त्वाचा तपशील नमूद करणाऱ्या विक्रीच्या जाहीरनाम्यानंतर जाहीर लिलावाने होते (Rules 64 आणि 66). स्थावर मालमत्तेच्या विक्रीत खरेदीदाराने किंमतीच्या 25% रक्कम तात्काळ आणि उर्वरित रक्कम विक्रीपासून पंधराव्या दिवशी न्यायालयाचे कामकाज संपण्यापूर्वी जमा केलीच पाहिजे (Rules 84 आणि 85).
- विक्रीनंतर, निर्णीत ऋणको किंवा हितसंबंध असलेली कोणतीही व्यक्ती जाहीरनाम्यातील रक्कम, मिळालेली कोणतीही रक्कम वजा करून, अधिक खरेदीदारासाठी खरेदी रकमेच्या 5% जमा करून विक्री रद्द करून घेऊ शकते (Rule 89). विक्रीच्या प्रसिद्धीत किंवा ती पार पाडण्यात भरीव नुकसान करणारी महत्त्वाची अनियमितता किंवा फसवणूक झाली असेल तरीही विक्री रद्द करता येते (Rule 90). असा कोणताही अर्ज यशस्वी झाला नाही, तर न्यायालय विक्री कायम करते (Rule 92), प्रमाणपत्र देते आणि खरेदीदाराला मालमत्ता सोपवते (Rules 94 आणि 95).
2. अटक आणि स्थानबद्धता
हुकूमनामा पैशाचा असेल तर न्यायालय आधी निर्णीत ऋणकोला कारणे दाखवण्याची संधी दिल्याशिवाय स्थानबद्धतेचा आदेश देऊ शकत नाही, आणि नोंदवलेल्या कारणांसाठी त्याची खात्री पटली तरच: की तो पळून जाण्याची किंवा अंमलबजावणीत अडथळा आणण्यासाठी अधिकारक्षेत्र सोडण्याची शक्यता आहे, की दावा दाखल झाल्यानंतर त्याने अप्रामाणिकपणे मालमत्ता हस्तांतरित केली आहे किंवा लपवली आहे, की त्याच्याकडे हुकूमनाम्यापासून पैसे देण्याची क्षमता आहे किंवा होती आणि तो नकार देतो किंवा दुर्लक्ष करतो, किंवा की ती रक्कम विश्वस्त क्षमतेत हिशेब देण्यास तो बांधील होता अशी आहे (कलम 51 चे परंतुक). सामान्यतः न्यायालय वॉरंटऐवजी कारणे दाखवा नोटीस काढते (Order XXI Rule 37). हुकूमनामा Rs. 5,000 पेक्षा जास्त असेल तर स्थानबद्धता तीन महिन्यांपर्यंत आणि Rs. 2,000 पेक्षा जास्त पण Rs. 5,000 पेक्षा जास्त नसेल तर सहा आठवड्यांपर्यंत मर्यादित असते, आणि हुकूमनामा Rs. 2,000 पेक्षा जास्त नसेल तर तिला परवानगी नाही (कलम 58). अटक करण्यासाठी सूर्यास्तानंतर आणि सूर्योदयापूर्वी कोणत्याही राहत्या घरात प्रवेश करता येत नाही (कलम 55). पैशाचा हुकूमनामा तीस दिवस अपूर्ण राहिल्यानंतर न्यायालय निर्णीत ऋणकोला आपल्या मालमत्तेचे प्रतिज्ञापत्र दाखल करण्याचा आदेशही देऊ शकते, आणि त्याचे उल्लंघन केल्यास त्याला तीन महिन्यांपर्यंत स्थानबद्ध करू शकते (Order XXI Rule 41(2) आणि (3)).
3. काय जप्त करता येत नाही
कलम 60(1) चे परंतुक इतर गोष्टींबरोबर यांचे संरक्षण करते: निर्णीत ऋणको आणि त्याच्या कुटुंबाचे आवश्यक कपडे, स्वयंपाकाची भांडी, खाटा आणि अंथरूण-पांघरूण (खंड (a)); कारागिरांची हत्यारे आणि, शेतकऱ्यासाठी, अवजारे आणि गुरेढोरे (खंड (b)); शेतकरी, मजूर आणि घरगुती नोकर राहत असलेली त्यांची घरे (खंड (c)); वैयक्तिक सेवेचा हक्क (खंड (f)); सरकारी आणि इतर निवृत्तिवेतनधारकांचे निवृत्तिवेतन आणि उपदान (खंड (g)); पोटगीखेरीज अन्य हुकूमनाम्याच्या अंमलबजावणीत पगाराचे पहिले Rs. 1,000 आणि उरलेल्याचा दोन-तृतीयांश भाग, आणि पोटगीच्या हुकूमनाम्यात त्याचा दोन-तृतीयांश भाग (खंड (i) आणि (ia)); भविष्य निर्वाह निधीतील ठेवी (खंड (k)); आणि भविष्यातील पोटगीचा हक्क (खंड (n)). दिल्लीत, पंजाब कर्जमुक्ती अधिनियम, 1934 (Punjab Relief of Indebtedness Act, 1934) द्वारे जोडलेला आणि दिल्लीला लागू केलेला खंड (ccc) शेतकरी नसलेल्या निर्णीत ऋणकोच्या, त्याच्या राहत्या, एका मुख्य निवासी घराचेही संरक्षण करतो, विशेषतः त्या कर्जासाठी भारित केलेली मालमत्ता वगळता. Sheela Gehlot v. Mohini Hardayal Singh, 2026 INSC 863 मध्ये सर्वोच्च न्यायालयाने ठरवले की हे संरक्षण निर्णीत ऋणकोपुरतेच वैयक्तिक आहे आणि त्याच्या कायदेशीर प्रतिनिधींना ते लागू होत नाही.
4. ताबा, मनाई हुकूम आणि विनिर्दिष्ट पालनाचे हुकूमनामे
- ताबा. न्यायालय हुकूमनामाधारकाला स्थावर मालमत्तेचा ताबा देते, आवश्यक असल्यास हुकूमनाम्याने बांधील असलेल्या आणि जागा सोडण्यास नकार देणाऱ्या कोणत्याही व्यक्तीला हटवून (Order XXI Rule 35). हुकूमनाम्याने बांधील नसलेल्या भाडेकरूच्या ताब्यात मालमत्ता असेल, तर ताबा प्रतीकात्मक असतो, वॉरंटची प्रत चिकटवून आणि ती जाहीर करून (Rule 36).
- मनाई हुकूम आणि विनिर्दिष्ट पालन. विनिर्दिष्ट पालनाचा किंवा मनाई हुकमाचा हुकूमनामा उल्लंघन करणाऱ्या पक्षाला दिवाणी तुरुंगात स्थानबद्ध करून, त्याची मालमत्ता जप्त करून, किंवा दोन्ही करून अंमलात आणला जातो. जप्ती सहा महिने अंमलात राहूनही निर्णीत ऋणकोने पालन केले नसेल, तर मालमत्ता विकून हुकूमनामाधारकाला भरपाई देता येते (Order XXI Rule 32).
आक्षेप आणि अडथळे
1. पक्षांमधील प्रश्न
दाव्यातील पक्षांमध्ये, किंवा त्यांच्या प्रतिनिधींमध्ये, हुकूमनाम्याची अंमलबजावणी, फेड किंवा पूर्तता यांच्याशी संबंधित उद्भवणारे सर्व प्रश्न स्वतंत्र दाव्याने नव्हे तर अंमलबजावणी करणाऱ्या न्यायालयानेच ठरवले पाहिजेत (कलम 47). हुकूमनाम्याची पूर्तता झाली आहे, न्यायालयाबाहेर समायोजन झाले आहे किंवा तो शून्य आहे, असे आक्षेप येथे घेतले जातात. हुकूमनामा केवळ चुकीचा आहे हा आक्षेप येथे घेता येत नाही: चुकीच्या हुकूमनाम्याविरुद्धचा उपाय अपील आहे.
2. जप्त मालमत्तेवरील दावे
जप्त मालमत्ता आपली आहे असा दावा त्रयस्थ व्यक्ती करते, किंवा निर्णीत ऋणको ती जप्तीस पात्र नाही असा आक्षेप घेतो, तेव्हा अंमलबजावणी करणारे न्यायालय मालमत्तेतील हक्क, मालकी हक्क किंवा हितसंबंधाशी संबंधित प्रश्नांसह सर्व प्रश्न ठरवते, स्वतंत्र दाव्याने नव्हे (Order XXI Rule 58). मालमत्ता विकली गेल्यानंतर केलेला, किंवा हेतुपुरस्सर किंवा अनावश्यकपणे लांबवलेला दावा न्यायालय विचारात घेणार नाही; अशा स्थितीत दावेदाराला स्वतंत्र दाव्याचा मार्ग उरतो (Rule 58(5)).
3. ताबा देण्याला विरोध
हुकूमनामाधारकाला किंवा लिलाव खरेदीदाराला ताबा मिळवताना विरोध किंवा अडथळा झाला, तर तो अंमलबजावणी करणाऱ्या न्यायालयाकडे तक्रार करू शकतो (Order XXI Rule 97), आणि बेदखल झालेली निर्णीत ऋणकोखेरीज अन्य व्यक्ती ताबा परत मिळवण्यासाठी अर्ज करू शकते (Rule 99). मालमत्तेतील हक्क, मालकी हक्क किंवा हितसंबंधाशी संबंधित प्रश्नांसह उद्भवणारे सर्व प्रश्न स्वतंत्र दाव्याने नव्हे तर अंमलबजावणी करणारे न्यायालयच ठरवते (Rule 101), आणि त्याच्या आदेशाला हुकूमनाम्याइतकेच बळ असते (Rule 103). योग्य कारणाशिवाय अडथळा आणणाऱ्या व्यक्तीला तीस दिवसांपर्यंत दिवाणी तुरुंगात स्थानबद्ध करता येते (Rule 98(2)). दावा दाखल झाल्यानंतर निर्णीत ऋणकोने ज्या व्यक्तीला मालमत्ता हस्तांतरित केली तिला संरक्षण मिळत नाही (Rule 102).
सर्वोच्च न्यायालयाने Brahmdeo Chaudhary v. Rishikesh Prasad Jaiswal, (1997) 3 SCC 694 मध्ये ठरवले की स्वतंत्र हक्क, मालकी हक्क आणि हितसंबंधाचा दावा करणारी हुकूमनाम्याबाहेरील व्यक्ती प्रत्यक्ष बेदखल होण्यापूर्वीही विरोध करू शकते, आणि तिचे म्हणणे ऐकलेच पाहिजे. Rahul S. Shah v. Jinendra Kumar Gandhi, (2021) 6 SCC 418 मध्ये न्यायालयाने पुढे सांगितले की अशा त्रयस्थ दाव्यांची कडकपणे हाताळणी केली पाहिजे, त्यांवर यांत्रिकपणे नोटीस काढू नये, आणि केवळ अपवादात्मक प्रकरणांतच पुराव्याला परवानगी द्यावी.
4. अंमलबजावणीतील मुदती
- विक्री रद्द करण्यासाठी: विक्रीपासून 60 दिवस (अनुच्छेद 127, मुदत अधिनियम, 1963);
- बेदखल झालेल्या व्यक्तीने ताबा परत मिळवण्यासाठी (Rule 99): बेदखलीपासून 30 दिवस (अनुच्छेद 128);
- विरोध किंवा अडथळ्याविरुद्ध (Rule 97): अडथळ्यापासून 30 दिवस (अनुच्छेद 129);
- लिलाव खरेदीदाराने ताब्यासाठी: विक्री निरपेक्ष (absolute) झाल्यापासून एक वर्ष (अनुच्छेद 134).
अंमलबजावणीची मुदत (अनुच्छेद 136)
1. बारा वर्षांचा नियम
आदेशात्मक मनाई हुकूम देणाऱ्या हुकूमनाम्याखेरीज, दिवाणी न्यायालयाच्या कोणत्याही हुकूमनाम्याच्या किंवा आदेशाच्या अंमलबजावणीसाठी अर्ज तो हुकूमनामा किंवा आदेश अंमलबजावणीयोग्य झाल्याच्या तारखेपासून, किंवा तो विशिष्ट तारखेला किंवा ठरावीक कालांतराने देयक किंवा सुपूर्दगीचा निर्देश देत असेल तर ज्या कसुरीसाठी अंमलबजावणी मागितली आहे त्या कसुरीच्या तारखेपासून, 12 वर्षांच्या आत करावाच लागतो (अनुच्छेद 136, मुदत अधिनियम, 1963). कायम मनाई हुकमाचा हुकूमनामा केव्हाही अंमलात आणता येतो (अनुच्छेद 136 चे परंतुक). आदेशात्मक मनाई हुकमाचा हुकूमनामा हुकूमनाम्याच्या तारखेपासून किंवा पालनासाठी ठरलेल्या तारखेपासून तीन वर्षांच्या आत अंमलात आणावाच लागतो (अनुच्छेद 135).
2. अपीलानंतर बारा वर्षे केव्हा सुरू होतात
अपील गुणवत्तेवर निकाली निघाले असेल, तर अपील न्यायालयाने तो कायम केला, बदलला किंवा उलटवला तरी, कनिष्ठ न्यायालयाचा हुकूमनामा अपील हुकूमनाम्यात विलीन होतो, आणि 12 वर्षे अपील हुकूमनाम्यापासून मोजली जातात (Chandi Prasad v. Jagdish Prasad, (2004) 8 SCC 724). विशेष अनुमती याचिका संक्षिप्तपणे किंवा विलंबामुळे फेटाळली गेली असेल तर विलीनीकरण होत नाही, म्हणून त्या बाबतीत मुदत आधीच्या हुकूमनाम्यापासून मोजली जाते.
3. मुदत कशामुळे वाढते, आणि कशामुळे नाही
- मनाई हुकूम किंवा आदेशाने अंमलबजावणीला स्थगिती असलेला काळ, स्थगिती दिल्याचा दिवस आणि ती मागे घेतल्याचा दिवस यांसह, वगळला जातो (कलम 15(1)).
- निर्णीत ऋणकोने मुदतीत फसवणुकीने किंवा बळाने अंमलबजावणी रोखली असेल, तर फसवणूक उघड झाल्यापासून किंवा बळाचा वापर थांबल्यापासून एक वर्षाच्या आत केलेल्या अर्जावर न्यायालय अंमलबजावणीस परवानगी देऊ शकते (कलम 17(2)).
- दायित्वाच्या कबुलीने मुदत वाढत नाही, कारण अंमलबजावणीचा अर्ज कलम 18 च्या हेतूसाठी मालमत्ता किंवा हक्कासंबंधीचा अर्ज नाही (कलम 18 चे स्पष्टीकरण (c)), आणि हुकूमनाम्याची रक्कम कलम 19 च्या हेतूसाठी कर्ज नाही (कलम 19 चे स्पष्टीकरण (b)).
- अंमलबजावणी अर्ज दाखल करण्यातील विलंब कलम 5 खाली माफ करता येत नाही, कारण ते कलम Order XXI खालील अर्जांना लागू होत नाही.
मोजणीच्या नियमांसह अनुच्छेद 136 वरील सविस्तर नोंद मुदत अधिनियमाच्या पानावर आहे.
लोक विचारतात ते प्रश्न
मी पैशाचा हुकूमनामा जिंकलो आहे पण विरुद्ध पक्ष पैसे देत नाही. मी काय करू?
हुकूमनामा करणाऱ्या न्यायालयात, किंवा तो ज्या न्यायालयाकडे हस्तांतरित झाला आहे तेथे, दिवाणी प्रक्रिया संहिता, 1908 (Code of Civil Procedure, 1908) च्या Order XXI Rule 11(2) ने आवश्यक केलेल्या तक्त्याच्या स्वरूपात अंमलबजावणी याचिका दाखल करा. व्याज आणि खर्चासह देय रक्कम, आणि तुम्हाला हवी असलेली अंमलबजावणीची पद्धत सांगा: बँक खाती किंवा इतर येणी यांची जप्ती, मालमत्तेची जप्ती आणि विक्री, किंवा कलम 51 मधील अटी पूर्ण होत असतील तर अटक. निर्णीत ऋणकोची (judgment-debtor) मालमत्ता शक्य तितक्या नेमकेपणाने ओळखा; न्यायालय त्याला प्रतिज्ञापत्रावर आपली मालमत्ता उघड करण्याचा आदेशही देऊ शकते.
हुकूमनाम्याच्या अंमलबजावणीला किती वेळ लागतो?
सर्वोच्च न्यायालयाने Rahul S. Shah v. Jinendra Kumar Gandhi (2021) मध्ये निर्देश दिले की अंमलबजावणीची कार्यवाही दाखल केल्याच्या तारखेपासून सहा महिन्यांच्या आत निकाली काढावी, आणि ही मुदत केवळ लेखी नोंदवलेल्या कारणांसाठीच वाढवता येते; आणि Periyammal v. V. Rajamani (2025) मध्ये प्रत्येक उच्च न्यायालयाला जिल्हा न्यायालयांना परिपत्रके पाठवून याची अंमलबजावणी करण्याचे निर्देश दिले. प्रत्यक्षात वेळ मालमत्ता किती लवकर सापडते, किती आक्षेप दाखल होतात आणि विक्री आवश्यक आहे का यावर अवलंबून असतो, पण सहा महिन्यांच्या निर्देशामुळे हुकूमनामाधारकाला वेग मागण्यासाठी आधार मिळतो.
अंमलबजावणी याचिका दाखल करण्याची मुदत किती आहे?
मुदत अधिनियम, 1963 (Limitation Act, 1963) च्या अनुच्छेद 136 खाली, हुकूमनामा अंमलबजावणीयोग्य झाल्याच्या तारखेपासून बारा वर्षे. हुकूमनामा हप्त्यांनी देय असेल तर प्रत्येक कसुरीपासून मुदत स्वतंत्रपणे सुरू होते. कायम मनाई हुकमाचा हुकूमनामा केव्हाही अंमलात आणता येतो, पण आदेशात्मक मनाई हुकमाचा (mandatory injunction) हुकूमनामा तीन वर्षांच्या आत अंमलात आणावाच लागतो (अनुच्छेद 135). अपील गुणवत्तेवर निकाली निघाले असेल तर 12 वर्षे अपील हुकूमनाम्यापासून मोजली जातात. अंमलबजावणी अर्ज दाखल करण्यातील विलंब मुदत अधिनियमाच्या कलम 5 खाली माफ करता येत नाही.
पैसे न दिल्याबद्दल निर्णीत ऋणकोला तुरुंगात पाठवता येते का?
केवळ मर्यादित प्रकरणांत. पैशाच्या हुकूमनाम्यासाठी स्थानबद्धतेचा आदेश देण्यापूर्वी न्यायालयाने त्याला कारणे दाखवण्याची संधी दिलीच पाहिजे आणि नोंदवलेल्या कारणांसाठी खात्री पटली पाहिजे की तो पळून जाण्याची शक्यता आहे, त्याने अप्रामाणिकपणे मालमत्ता हस्तांतरित केली आहे किंवा लपवली आहे, किंवा हुकूमनाम्यापासून त्याच्याकडे पैसे देण्याची क्षमता असूनही तो पैसे देण्यास नकार देतो किंवा दुर्लक्ष करतो (कलम 51 चे परंतुक). Rs. 5,000 पेक्षा जास्त हुकूमनाम्यांसाठी स्थानबद्धता जास्तीत जास्त तीन महिने आणि Rs. 2,000 पेक्षा जास्त ते Rs. 5,000 पर्यंतच्या हुकूमनाम्यांसाठी सहा आठवडे असते, आणि Rs. 2,000 किंवा त्याहून कमी हुकूमनाम्यांसाठी तिला परवानगी नाही (कलम 58).
हुकूमनाम्याची रक्कम भरण्यासाठी माझा पगार किंवा निवृत्तिवेतन जप्त करता येते का?
सरकार, स्थानिक प्राधिकरण किंवा अन्य नियोक्ता देत असलेले निवृत्तिवेतन जप्त करता येत नाही (कलम 60(1)(g)). पगार केवळ अंशतः जप्त करता येतो: पोटगीखेरीज अन्य हुकूमनाम्यात पहिले Rs. 1,000 आणि उरलेल्याचा दोन-तृतीयांश भाग सूट आहे (खंड (i)); पोटगीच्या हुकूमनाम्यात पगाराचा एक-तृतीयांश भाग जप्त करता येतो (खंड (ia)). भविष्य निर्वाह निधीतील ठेवीही संरक्षित आहेत (खंड (k)). पगार 24 महिने जप्तीखाली राहिला असेल तर तो आणखी 12 महिन्यांसाठी सूट होतो.
दिल्लीत हुकूमनाम्याची रक्कम भरण्यासाठी न्यायालय माझे घर विकू शकते का?
पैशाच्या हुकूमनाम्याच्या अंमलबजावणीत स्थावर मालमत्ता जप्त करून विकता येते. मात्र दिल्लीत, पंजाब कर्जमुक्ती अधिनियम, 1934 (Punjab Relief of Indebtedness Act, 1934) द्वारे जोडलेले आणि दिल्लीला लागू केलेले दिवाणी प्रक्रिया संहितेचे कलम 60(1)(ccc), शेतकरी नसलेल्या आणि त्यात राहणाऱ्या निर्णीत ऋणकोच्या एका मुख्य निवासी घराचे संरक्षण करते, जोपर्यंत ती मालमत्ता विशेषतः त्या कर्जासाठी भारित केलेली नसते. Sheela Gehlot v. Mohini Hardayal Singh (2026 INSC 863) मध्ये सर्वोच्च न्यायालयाने ठरवले की हे संरक्षण निर्णीत ऋणकोपुरतेच वैयक्तिक आहे आणि ते त्याच्या कायदेशीर वारसांना मिळत नाही.
एका त्रयस्थ व्यक्तीने मालमत्ता आपली असल्याचा आक्षेप घेतला आहे. मला नवा दावा दाखल करावा लागेल का?
नाही. जप्त मालमत्तेवरील दावे आणि आक्षेप, मालकी हक्काच्या प्रश्नांसह, Order XXI Rule 58 खाली अंमलबजावणी करणारे न्यायालयच ठरवते, आणि ताबा देण्याला होणारा विरोध Rules 97 ते 101 खाली. अंमलबजावणी न्यायालयाच्या आदेशाला हुकूमनाम्याचे बळ असते. सर्वोच्च न्यायालयाने निर्देश दिले आहेत की अशा त्रयस्थ दाव्यांची कडकपणे हाताळणी करावी आणि त्यांवर यांत्रिकपणे नोटीस काढू नये. मालमत्ता विकली गेल्यानंतर केलेला, किंवा जाणीवपूर्वक लांबवलेला दावा अंमलबजावणीत विचारात घेतला जाणार नाही.
अंमलबजावणीतील लिलाव विक्री रद्द करता येते का?
होय, दोन प्रकारे. Order XXI Rule 89 खाली, निर्णीत ऋणको किंवा मालमत्तेत हितसंबंध असलेली कोणतीही व्यक्ती विक्रीच्या जाहीरनाम्यात नमूद रक्कम अधिक खरेदीदारासाठी खरेदी रकमेच्या 5% जमा करून विक्री रद्द करून घेऊ शकते. Rule 90 खाली, विक्रीच्या प्रसिद्धीत किंवा ती पार पाडण्यात महत्त्वाची अनियमितता किंवा फसवणूक झाली असेल तर विक्री रद्द करता येते, पण केवळ त्यामुळे भरीव नुकसान झाले असेल तरच. अर्ज विक्रीच्या तारखेपासून 60 दिवसांच्या आत करावाच लागतो (अनुच्छेद 127, मुदत अधिनियम, 1963).
दिवाळखोरीतील कंपनीविरुद्ध हुकूमनाम्याची अंमलबजावणी करता येते का?
स्थगन (moratorium) चालू असेपर्यंत नाही. कॉर्पोरेट नादारी निराकरण प्रक्रिया दाखल करून घेतल्यानंतर, नादारी आणि दिवाळखोरी संहिता, 2016 (Insolvency and Bankruptcy Code, 2016) चे कलम 14(1)(a) कॉर्पोरेट ऋणकोविरुद्ध प्रलंबित कार्यवाही चालू ठेवण्यास आणि कोणत्याही निकाल, हुकूमनामा किंवा आदेशाच्या अंमलबजावणीस प्रतिबंध करते. हुकूमनामाधारकाने निराकरण व्यावसायिकाकडे (resolution professional) दावा दाखल केला पाहिजे. स्थगन जामीनदाराला (guarantor) लागू होत नाही, म्हणून कंपनीच्या वैयक्तिक जामीनदाराविरुद्धचा हुकूमनामा, जामीनदाराविरुद्धच्या कोणत्याही स्वतंत्र कार्यवाहीच्या अधीन राहून, त्याच्याविरुद्ध अजूनही अंमलात आणता येतो.
परदेशी न्यायालयाच्या पैशाच्या निकालाची दिल्लीत अंमलबजावणी करता येते का?
केंद्र सरकारने परस्परतेचा प्रदेश (reciprocating territory) म्हणून अधिसूचित केलेल्या देशाच्या वरिष्ठ न्यायालयाचा हुकूमनामा असेल, तर तो किती प्रमाणात अपूर्ण राहिला आहे याच्या प्रमाणपत्रासह प्रमाणित प्रत दाखल केल्यावर तो जिल्हा न्यायालयाचा हुकूमनामा असल्याप्रमाणे भारतात अंमलात आणता येतो (कलम 44A). निकाल कलम 13 मधील अपवादात येत असेल, उदा. अधिकारक्षेत्राचा अभाव किंवा फसवणूक, तर अंमलबजावणी नाकारली जाते. केवळ पैशाचे हुकूमनामे पात्र ठरतात, कर किंवा दंडाचे नव्हे. इतर देशांच्या निकालांवर नवा दावा दाखल करावा लागतो.
ही उत्तरे शैक्षणिक स्वरूपाचे सारांश आहेत; ती कोणत्याही वैयक्तिक प्रकरणावरील कायदेशीर सल्ला नाहीत.
गंभीर प्रश्नासाठी नीट वाचलेली कागदपत्रे हवीत.
भेटी पूर्वनियोजित वेळ घेऊन G-46, Basement, Greater Kailash III, New Delhi येथे होतात. पत्रव्यवहार प्रमुख वकील वाचतात.
हे पान बार कौन्सिल ऑफ इंडिया नियमांनी (Bar Council of India Rules) दिलेल्या परवानगीनुसार Lokesh Bhardwaj Law Offices च्या कामाविषयी सर्वसाधारण माहिती देते. हा कायदेशीर सल्ला नाही, आणि यामुळे वकील-अशील संबंध निर्माण होत नाही. LBLO कोणत्याही प्रकरणात केवळ लेखी मान्य केलेल्या नियुक्तीच्या आधारेच काम पाहते.
शेवटचा आढावा: 16/11/2026. Lokesh Bhardwaj Law Offices.
16/11/2026 रोजीच्या स्थितीनुसार कायदा.
← सर्व कार्यक्षेत्रे