Lokesh Bhardwaj Law Offices ← બધાં કાર્યક્ષેત્રો

આ પાનું અંગ્રેજીમાં લખાયેલા પાનાનો અનુવાદ છે. બંનેમાં ફરક હોય ત્યાં અંગ્રેજી લખાણ માન્ય ગણાશે. અંગ્રેજી પાનું વાંચો

Lokesh Bhardwaj Law Offices · એડવોકેટ્સ અને કાનૂની સલાહકારો, નવી દિલ્હી · lokeshbhardwajlawoffices.com
કાર્યક્ષેત્ર

કંપની, LLP અને ભાગીદારી કાયદો: સ્વરૂપની પસંદગી, ફરજો અને જવાબદારીઓ, વિવાદો અને બંધ કરવું

વ્યવસાયનું કાનૂની સ્વરૂપ નક્કી કરે છે કે તેનો માલિક કોણ છે, તેનાં દેવાં માટે કોણ જવાબદાર છે, તે કેવી રીતે ચાલે છે, માલિકો વચ્ચે ખટરાગ થાય તો તે કેવી રીતે ઉકેલાય છે, અને તેને કેવી રીતે બંધ કરી શકાય. આ પાનું ત્રણ સામાન્ય સ્વરૂપોની સરખામણી કરે છે અને દરેકને તેના આખા જીવનકાળ દરમિયાન અનુસરે છે.

ટૂંકમાં

તમે સાંભળશો તે શબ્દો

મરજી મુજબની ભાગીદારી (Partnership at will)
કોઈ નિશ્ચિત મુદત વગરની ભાગીદારી, જેનું વિસર્જન કોઈ પણ ભાગીદાર બીજાઓને લેખિત નોટિસ આપીને કરી શકે છે.
નોંધાયેલી પેઢી (Registered firm)
જે પેઢીની વિગતો ભાગીદારી અધિનિયમની કલમ 58 અને 59 હેઠળ રજિસ્ટ્રાર ઑફ ફર્મ્સે નોંધી હોય; નોંધણી જ પેઢીને દાવો કરવાની છૂટ આપે છે.
નિયુક્ત ભાગીદાર (Designated partner)
LLP નો ભાગીદાર જે તેના કાયદાકીય અનુપાલન માટે જવાબદાર છે; દરેક LLP ને ઓછામાં ઓછા બે જોઈએ, જેમાંથી ઓછામાં ઓછો એક ભારતનો નિવાસી હોવો જોઈએ.
LLP કરાર (LLP agreement)
LLP ના ભાગીદારો વચ્ચેનો કરાર જે તેમના હકો અને ફરજો નક્કી કરે છે; તે ન હોય તો LLP અધિનિયમની પહેલી અનુસૂચિની મૂળભૂત (default) શરતો લાગુ પડે છે.
કસૂરવાર અધિકારી (Officer in default)
કંપનીના અધિકારીઓ, જેમ કે મેનેજિંગ ડિરેક્ટર, પૂર્ણકાલીન ડિરેક્ટરો અને મુખ્ય સંચાલકીય કર્મચારીઓ (key managerial personnel), જેમને કંપની અધિનિયમ હેઠળ કંપનીની કસૂરો માટે દંડ થઈ શકે છે.
નિવાસી ડિરેક્ટર
દરેક કંપનીમાં હોવો જરૂરી એવો ડિરેક્ટર જે નાણાકીય વર્ષમાં ઓછામાં ઓછા 182 દિવસ ભારતમાં રહે (કલમ 149(3)).
નામ કમી કરવું (Strike-off)
રજિસ્ટ્રાર દ્વારા રજિસ્ટરમાંથી કંપની કે LLP નું નામ દૂર કરવું, જેનાથી તે વિસર્જિત ગણાય છે; કંપની માટે, કલમ 248(2) હેઠળ ફોર્મ STK-2 માં અરજી.
દમન અને ગેરવહીવટ (Oppression and mismanagement)
કંપનીનો કારોબાર શેરધારકોને કે કંપનીને નુકસાનકારક કે દમનકારી રીતે ચલાવાતો હોય ત્યાં કંપની અધિનિયમની કલમ 241 થી 244 હેઠળ શેરધારકો માટેનો ઉપાય.

વિગતવાર

કંપની, LLP કે ભાગીદારી

ભાગીદારી પેઢી

ભાગીદારી એ એવી વ્યક્તિઓ વચ્ચેનો સંબંધ છે જેમણે બધા વતી કામ કરતા બધા કે તેમાંથી કોઈ દ્વારા ચલાવાતા વ્યવસાયનો નફો વહેંચવા સંમતિ આપી હોય (કલમ 4, ભારતીય ભાગીદારી અધિનિયમ, 1932). પેઢી તેના ભાગીદારોથી અલગ કાનૂની વ્યક્તિ નથી. દરેક ભાગીદાર પેઢીનો એજન્ટ છે, અને દરેક ભાગીદાર પોતે ભાગીદાર હોય ત્યારે પેઢીએ કરેલાં બધાં કૃત્યો માટે, બીજાઓ સાથે સંયુક્ત રીતે અને અલગથી પણ, જવાબદાર છે (કલમ 25). પેઢી ઝડપથી રચાય છે અને તેનાં કાયદાકીય ફાઇલિંગ ઓછાં છે, પણ તેમાં અમર્યાદિત વ્યક્તિગત જવાબદારી રહે છે.

મર્યાદિત જવાબદારી ભાગીદારી

LLP શાશ્વત ઉત્તરાધિકાર ધરાવતી, તેના ભાગીદારોથી અલગ, નિગમિત સંસ્થા (body corporate) છે, પણ આંતરિક રીતે તે બોર્ડ અને સામાન્ય સભાઓને બદલે લવચીક LLP કરાર પર ચાલે છે. ભાગીદાર ફક્ત ભાગીદાર હોવાને કારણે LLP ની જવાબદારીઓ માટે વ્યક્તિગત રીતે જવાબદાર નથી (કલમ 27 અને 28). છેતરપિંડીમાં આ રક્ષણ દૂર થાય છે: લેણદારોને છેતરવાના ઇરાદાથી કે કપટપૂર્ણ હેતુ માટે કોઈ કૃત્ય થાય ત્યાં, LLP ની અને તે ઇરાદાથી કામ કરનાર ભાગીદારોની જવાબદારી અમર્યાદિત છે, અને જાણીજોઈને એ રીતે વ્યવસાય ચલાવવામાં ભાગીદાર બનનાર કોઈ પણ વ્યક્તિને પાંચ વર્ષ સુધીની કેદ અને રૂ. 50,000 થી રૂ. 5 લાખ સુધીના દંડની સજા થઈ શકે છે (કલમ 30). LLP ને ઓછામાં ઓછા બે ભાગીદાર જોઈએ; સંખ્યા છ મહિનાથી વધુ સમય માટે બેથી ઓછી થાય તો ટ્રિબ્યુનલ તેનું વાઇન્ડિંગ અપ કરી શકે છે (કલમ 64(b)). LLP માં વિદેશી રોકાણની છૂટ ફક્ત FDI નીતિ મંજૂરી આપે તે ક્ષેત્રોમાં જ છે.

કંપની

બહારનું રોકાણ, કર્મચારીઓને સ્ટૉક ઑપ્શન કે પછીથી વેચાણની અપેક્ષા રાખતા વ્યવસાય માટે પ્રાઇવેટ લિમિટેડ કંપની સામાન્ય માધ્યમ છે. તે અલગ કાનૂની વ્યક્તિ છે, તેના શેરધારકોની જવાબદારી તેમના શેર પરની ન ચૂકવાયેલી રકમ સુધી મર્યાદિત છે, અને શેર આર્ટિકલ્સની મર્યાદામાં ટ્રાન્સફર થઈ શકે છે. તેને ઓછામાં ઓછા બે ડિરેક્ટર જોઈએ (વન પર્સન કંપની માટે એક, પબ્લિક કંપની માટે ત્રણ), નાણાકીય વર્ષમાં 182 દિવસ ભારતમાં રહેનાર ઓછામાં ઓછો એક ડિરેક્ટર, અને વધુ વિસ્તૃત અનુપાલન કેલેન્ડર: બોર્ડ મીટિંગ, વાર્ષિક સામાન્ય સભા, ઓડિટ થયેલા હિસાબો, વાર્ષિક રિટર્ન અને કાયદાકીય રજિસ્ટરો. ઑફિસનો વાર્ષિક અનુપાલન કેલેન્ડર અંગેનો સમજૂતી લેખ તારીખોની યાદી આપે છે.

કેવી રીતે પસંદ કરવું

સ્થાપના અને રૂપાંતર

પેઢીની રચના

પેઢી ભાગીદારી ખતથી રચાય છે, જેમાં મૂડી, નફાની વહેંચણીનું પ્રમાણ, દરેક ભાગીદારની સત્તા, નિવૃત્તિ, મૃત્યુ અને હિસાબની પતાવટ, અને વિવાદની શરત નોંધવી જોઈએ. ખત પર રાજ્યમાં લાગુ પડે તે રીતે ભારતીય સ્ટેમ્પ અધિનિયમ (Indian Stamp Act) હેઠળ સ્ટેમ્પ ડ્યૂટી લાગે છે. નોંધણી રાજ્યના રજિસ્ટ્રાર ઑફ ફર્મ્સ પાસે નિવેદન ફાઇલ કરીને થાય છે (કલમ 58), જે તેની નોંધ કરે છે (કલમ 59). પછીના ફેરફારોની જાણ રજિસ્ટ્રારને કરવામાં આવે છે. કાયદામાં નોંધણી વૈકલ્પિક છે, પણ કલમ 69 ને કારણે લગભગ હંમેશાં સલાહભરી છે.

LLP ની રચના

LLP ની સ્થાપના MCA પોર્ટલ પર થાય છે: નામ અનામત રાખવું, સબ્સ્ક્રાઇબરોએ સહી કરેલો સ્થાપના દસ્તાવેજ, નિયુક્ત ભાગીદાર ઓળખ નંબરો અને ડિજિટલ સહીઓ. ત્યાર પછી LLP કરાર કરવામાં આવે છે, સ્ટેમ્પ કરાય છે અને નિયમોમાં નિર્ધારિત સમયગાળામાં રજિસ્ટ્રાર પાસે ફાઇલ થાય છે. કરાર વગર, પહેલી અનુસૂચિના મૂળભૂત નિયમો લાગુ પડે છે.

કંપનીની રચના

કંપનીની સ્થાપના MCA પોર્ટલ પરના સંકલિત SPICe+ ફોર્મથી થાય છે, જે નામ અનામત રાખવું, સ્થાપના, ડિરેક્ટર ઓળખ નંબરો, PAN અને TAN અને કેટલીક નોંધણીઓને એકસાથે જોડે છે. મેમોરેન્ડમ અને આર્ટિકલ્સમાં શેરધારકોએ નિયંત્રણ, અનામત બાબતો (reserved matters), શેરના ટ્રાન્સફર અને બહાર નીકળવા અંગે જે નક્કી કર્યું હોય તે દેખાવું જોઈએ, અને સામાન્ય રીતે તેની સાથે શેરધારક કરાર પણ હોય છે. શેર મૂડી ધરાવતી કંપનીએ સ્થાપનાના 180 દિવસમાં એવી ઘોષણા ફાઇલ કરવી પડે છે કે દરેક સબ્સ્ક્રાઇબરે શેરની રકમ ચૂકવી દીધી છે (કલમ 10A); તેમાં નિષ્ફળતા પોતે જ કંપનીનું નામ કમી કરવાનું કારણ છે (કલમ 248(1)(d)). ઑફિસની ભારતમાં સ્થાપના અંગેની માર્ગદર્શિકા વિદેશી માલિકીની કંપનીઓની સ્થાપના આવરી લે છે.

એક સ્વરૂપમાંથી બીજામાં રૂપાંતર

ડિરેક્ટરો અને ભાગીદારોની ફરજો અને જવાબદારીઓ

ડિરેક્ટરો

કંપની અધિનિયમ, 2013 ની કલમ 166 મુખ્ય ફરજો નક્કી કરે છે. ડિરેક્ટરે આર્ટિકલ્સ મુજબ કામ કરવું; તેના સભ્યોના સમગ્ર હિત માટે કંપનીના ઉદ્દેશોને આગળ વધારવા, અને કંપની, તેના કર્મચારીઓ, શેરધારકો, સમુદાય અને પર્યાવરણના શ્રેષ્ઠ હિતમાં, સદ્ભાવનાથી કામ કરવું; યોગ્ય અને વાજબી કાળજી, કુશળતા અને ખંત તથા સ્વતંત્ર વિવેકનો ઉપયોગ કરવો; જેમાં પ્રત્યક્ષ કે પરોક્ષ હિત કંપનીના હિત સાથે સંઘર્ષમાં હોય કે આવી શકે તેવી સ્થિતિઓથી બચવું; પોતાના માટે કે પોતાનાં સગાં, ભાગીદારો કે સહયોગીઓ માટે કોઈ અયોગ્ય લાભ મેળવવો નહીં કે તેનો પ્રયાસ કરવો નહીં, અને એવો કોઈ લાભ કંપનીને પાછો ચૂકવવો; અને પોતાનો હોદ્દો બીજાને સોંપવો નહીં. ઉલ્લંઘન કલમ 166(7) હેઠળ સજાપાત્ર છે. આની સાથે કરારો અને વ્યવસ્થાઓમાંનાં હિતો બોર્ડ સમક્ષ જાહેર કરવાની ફરજ (કલમ 184), સંબંધિત પક્ષના વ્યવહારો (related party transactions) અંગેના નિયમો, અને સતત ત્રણ નાણાકીય વર્ષ સુધી નાણાકીય પત્રકો કે વાર્ષિક રિટર્ન ફાઇલ ન કરનાર કંપનીના ડિરેક્ટરની ગેરલાયકાત (કલમ 164(2)) પણ છે.

ડિરેક્ટર ક્યારે વ્યક્તિગત રીતે જવાબદાર બને છે

મર્યાદિત જવાબદારી શેરધારકોનું રક્ષણ કરે છે, પણ ડિરેક્ટર વ્યક્તિગત રીતે જવાબદાર બની શકે છે:

સ્વતંત્ર ડિરેક્ટર, અને પ્રમોટર કે મુખ્ય સંચાલકીય વ્યક્તિ ન હોય તેવો નોન-એક્ઝિક્યુટિવ ડિરેક્ટર, કંપનીનાં ફક્ત એવાં કૃત્યો કે ચૂકો માટે જવાબદાર છે જે તેની જાણમાં, બોર્ડની પ્રક્રિયાઓ મારફતે તેને આભારી, અને તેની સંમતિ કે મિલીભગતથી થયાં હોય, અથવા જ્યાં તેણે ખંતથી કામ કર્યું ન હોય (કલમ 149(12)). રાજીનામાથી હોદ્દા પરના સમયગાળાની જવાબદારી પૂરી થતી નથી.

પેઢીના ભાગીદારો

ભાગીદારોએ વ્યવસાય સૌના મહત્તમ સામાન્ય લાભ માટે ચલાવવો, એકબીજા પ્રત્યે ન્યાયી અને વફાદાર રહેવું, અને સાચા હિસાબ અને પૂરી માહિતી આપવી (ભાગીદારી અધિનિયમની કલમ 9); પેઢીના વ્યવસાય કે મિલકતમાંથી મેળવેલા કોઈ પણ નફાનો હિસાબ આપવો; અને છેતરપિંડીથી થયેલા નુકસાન માટે પેઢીને ભરપાઈ કરવી. દરેક ભાગીદાર પેઢીનાં કૃત્યો માટે સંયુક્ત રીતે અને અલગથી જવાબદાર છે (કલમ 25), અને નિવૃત્ત થનાર ભાગીદાર નિવૃત્તિની જાહેર નોટિસ અપાય તે પહેલાં થયેલાં કૃત્યો માટે ત્રીજા પક્ષો પ્રત્યે જવાબદાર રહે છે.

LLP ના ભાગીદારો

ભાગીદાર LLP નો એજન્ટ છે, પણ બીજા ભાગીદારોનો નહીં. તેના વ્યવસાય દરમિયાન ભાગીદારના ખોટા કૃત્ય માટે LLP જવાબદાર છે, પણ કલમ 30 હેઠળની છેતરપિંડી સિવાય, ભાગીદાર ફક્ત ભાગીદાર હોવાને કારણે LLP નાં દેવાં માટે વ્યક્તિગત રીતે જવાબદાર નથી (કલમ 27 અને 28). નિયુક્ત ભાગીદારો ફાઇલિંગ માટે જવાબદાર છે અને LLP ની અનુપાલન સંબંધી કસૂરો માટે દંડને પાત્ર છે.

ભાગીદારો વચ્ચેના વિવાદો અને વિસર્જન

પેઢીનો અંત કેવી રીતે આવે છે

દાવો અને તેની પ્રક્રિયા

વિસર્જન ઇચ્છતો ભાગીદાર વિસર્જન અને હિસાબ રજૂ કરવા માટેનો દાવો કરે છે, સામાન્ય રીતે વચગાળાની રાહત માટેની અરજી સાથે: રિસીવર, પેઢીની અસ્કયામતોના નિકાલ સામે મનાઈહુકમ, અથવા બેંક ખાતા અંગે નિર્દેશો. નોંધણી વગરની પેઢીઓના દાવા પરનો કલમ 69 નો પ્રતિબંધ વિસર્જન માટેના કે વિસર્જિત પેઢીના હિસાબ માટેના દાવાને, અથવા તેની મિલકતની વસૂલાતને લાગુ પડતો નથી (કલમ 69(3)). વિસર્જન પછી પેઢીની મિલકતનો ઉપયોગ, અધિનિયમ અને ખત જોગવાઈ કરે તે મુજબ, પહેલાં તેનાં દેવાં ચૂકવવા, પછી ભાગીદારોને એડવાન્સ અને મૂડી પાછી આપવા માટે થાય છે, અને બાકીની રકમ નફાની વહેંચણીના પ્રમાણમાં વહેંચાય છે. ખતમાં લવાદની શરત હોય ત્યાં અદાલત સામાન્ય રીતે વિવાદને લવાદમાં મોકલે છે, અને લવાદ અને સમાધાન અધિનિયમ, 1996 (Arbitration and Conciliation Act, 1996) ની કલમ 9 હેઠળ અદાલત પાસે વચગાળાની રાહત માગી શકાય છે.

LLP અને કંપનીના વિવાદો

LLP નો વિવાદ LLP કરાર મુજબ ચાલે છે, જે સામાન્ય રીતે લવાદની જોગવાઈ કરે છે. ટ્રિબ્યુનલ LLP નું વાઇન્ડિંગ અપ કરી શકે છે જ્યાં LLP પોતે એવું નક્કી કરે, જ્યાં છ મહિનાથી વધુ સમય માટે તેમાં બેથી ઓછા ભાગીદારો હોય, જ્યાં તેણે ભારતના સાર્વભૌમત્વ, સુરક્ષા કે જાહેર વ્યવસ્થા વિરુદ્ધ કામ કર્યું હોય, જ્યાં તેણે સતત પાંચ નાણાકીય વર્ષ સુધી હિસાબ અને સોલ્વન્સીનું નિવેદન કે વાર્ષિક રિટર્ન ફાઇલ ન કર્યું હોય, અથવા જ્યાં વાઇન્ડિંગ અપ ન્યાયી અને યોગ્ય હોય (કલમ 64). કંપનીમાં, જરૂરી પ્રમાણ ધરાવતો શેરધારક દમન અને ગેરવહીવટ સામે રાહત માટે કલમ 241 અને 242 હેઠળ NCLT સમક્ષ અરજી કરી શકે છે; ઑફિસનાં શેરધારકો અને કૌટુંબિક વ્યવસાયના વિવાદો અને NCLT સમક્ષ કંપની પિટિશન અંગેનાં પાનાં તે ઉપાય સમજાવે છે.

નામ કમી કરવું અને બંધ કરવું

કંપનીઓ: રજિસ્ટ્રાર દ્વારા નામ કમી

રજિસ્ટ્રાર નામ કમી કરવાની કાર્યવાહી શરૂ કરી શકે છે જ્યાં કંપની સ્થાપનાના એક વર્ષમાં વ્યવસાય શરૂ કરવામાં નિષ્ફળ ગઈ હોય; તરત પહેલાંનાં બે નાણાકીય વર્ષમાં કોઈ વ્યવસાય કે કામગીરી ન કરી હોય અને નિષ્ક્રિય (dormant) દરજ્જા માટે અરજી ન કરી હોય; સબ્સ્ક્રાઇબરોએ તેમના શેરની રકમ ચૂકવી છે તેવી ઘોષણા સ્થાપનાના 180 દિવસમાં ફાઇલ ન કરી હોય; અથવા પ્રત્યક્ષ ચકાસણીમાં વ્યવસાય કરતી ન જણાય (કલમ 248(1)). રજિસ્ટ્રાર કંપનીને અને તેના બધા ડિરેક્ટરોને નોટિસ મોકલે છે, જેઓ ત્રીસ દિવસમાં દસ્તાવેજો સાથે જવાબ આપી શકે છે.

કંપનીઓ: સ્વૈચ્છિક રીતે નામ કમી

કંપની પોતે, તેની બધી જવાબદારીઓ પૂરી કર્યા પછી, ખાસ ઠરાવથી અથવા ભરપાઈ થયેલી શેર મૂડીના પંચોતેર ટકા ધરાવતા સભ્યોની સંમતિથી, આ જ કારણોમાંથી કોઈ પર અરજી કરી શકે છે (કલમ 248(2)). ક્ષતિપૂર્તિ, હિસાબોનું નિવેદન અને ડિરેક્ટરોનાં સોગંદનામાં સાથેના ફોર્મ STK-2 માંની અરજી પર સેન્ટર ફોર પ્રોસેસિંગ એક્સિલરેટેડ કોર્પોરેટ એક્ઝિટ (Centre for Processing Accelerated Corporate Exit) કાર્યવાહી કરે છે. વિશેષ અધિનિયમ હેઠળ નિયંત્રિત કંપનીને તેના નિયમનકારની મંજૂરી જોઈએ છે, અને કલમ 8 કંપની આ માર્ગનો ઉપયોગ કરી શકતી નથી. કલમ 249 એવી અરજી પર પ્રતિબંધ મૂકે છે જ્યાં, પાછલા ત્રણ મહિનામાં, કંપનીએ તેનું નામ કે રજિસ્ટર્ડ ઑફિસ બદલી હોય, મિલકતનો નિકાલ કર્યો હોય, અથવા બંધ કરવા માટે જરૂરી હોય તે સિવાયનો વ્યવસાય કર્યો હોય, અથવા જ્યાં કોઈ યોજના (scheme) કે વાઇન્ડિંગ અપ બાકી હોય.

અસર અને પુનઃસ્થાપના

સત્તાવાર ગેઝેટમાં નામ કમી કરવાની નોટિસ પ્રસિદ્ધ થતાં કંપની વિસર્જિત ગણાય છે (કલમ 248(5)), પણ દરેક ડિરેક્ટર, અધિકારી અને સભ્યની જવાબદારી ચાલુ રહે છે અને કંપની વિસર્જિત ન થઈ હોય તે રીતે તેનો અમલ થઈ શકે છે (કલમ 248(7)), અને ટ્રિબ્યુનલ હજુ પણ તેનું વાઇન્ડિંગ અપ કરી શકે છે (કલમ 248(8)). રજિસ્ટ્રારના આદેશથી નારાજ વ્યક્તિ આદેશના ત્રણ વર્ષમાં ટ્રિબ્યુનલ સમક્ષ અપીલ કરી શકે છે (કલમ 252(1)). ગેઝેટમાં નોટિસ પ્રસિદ્ધ થયાથી વીસ વર્ષ પૂરાં થાય તે પહેલાં, નામ કમી થયું ત્યારે કંપની વ્યવસાય કરતી હતી અથવા તે અન્યથા ન્યાયી હોય તો, કંપની, સભ્ય, લેણદાર કે કામદાર પુનઃસ્થાપના માટે ટ્રિબ્યુનલને અરજી કરી શકે છે (કલમ 252(3)).

નામ કમી કરવાને બદલે લિક્વિડેશન

જે કંપની કે LLP પાસે વહેંચવાની અસ્કયામતો કે પતાવવાની જવાબદારીઓ હોય, અથવા જે અદાલતની દેખરેખ હેઠળ અંત ઇચ્છતી હોય, તે નાદારી અને દેવાળિયાપણું સંહિતા, 2016 (Insolvency and Bankruptcy Code, 2016) ની કલમ 59 હેઠળ સ્વૈચ્છિક લિક્વિડેશનનો, અથવા કંપની અધિનિયમ જોગવાઈ કરે તે કિસ્સાઓમાં ટ્રિબ્યુનલ દ્વારા વાઇન્ડિંગ અપનો ઉપયોગ કરે છે. ઑફિસનું નાદારી અને લિક્વિડેશન અંગેનું પાનું તે પ્રક્રિયાઓનું વર્ણન કરે છે.

LLP અને પેઢીઓ

રજિસ્ટ્રાર પાસે એવું માનવાનું વાજબી કારણ હોય કે LLP અધિનિયમ મુજબ વ્યવસાય કે કામગીરી કરતી નથી, તો સુનાવણીની વાજબી તક આપ્યા પછી, તે LLP નું નામ રજિસ્ટરમાંથી કમી કરી શકે છે (LLP અધિનિયમની કલમ 75); LLP પોતે પણ આ માટે અરજી કરી શકે છે. પેઢીનો અંત વિસર્જન અને તેના હિસાબની પતાવટથી આવે છે, અને રજિસ્ટ્રાર ઑફ ફર્મ્સને જાણ કરવામાં આવે છે જેથી રજિસ્ટર બંધ થાય અને ભાગીદારો પાછળથી આવતા દાવાઓ સામે સુરક્ષિત રહે.

લોકો પૂછે છે તે પ્રશ્નો

મારે મારો વ્યવસાય ભાગીદારી પેઢી, LLP કે પ્રાઇવેટ લિમિટેડ કંપની તરીકે શરૂ કરવો જોઈએ?

જવાબદારી, મૂડી અને નિયંત્રણના આધારે પસંદ કરો. ભાગીદારી પેઢી સૌથી સરળ છે, પણ દરેક ભાગીદાર તેનાં દેવાં માટે અમર્યાદિત રીતે વ્યક્તિગત જવાબદાર છે (કલમ 25, ભારતીય ભાગીદારી અધિનિયમ, 1932 (Indian Partnership Act, 1932)). LLP મર્યાદિત જવાબદારી આપે છે અને LLP કરાર હેઠળ આંતરિક વ્યવસ્થા લવચીક રાખે છે, અને તે વ્યાવસાયિકો તથા નાનાં જૂથોને અનુકૂળ છે. પ્રાઇવેટ લિમિટેડ કંપનીમાં સૌથી વધુ અનુપાલન છે, પણ રોકાણકારો આ જ સ્વરૂપની અપેક્ષા રાખે છે, તે કર્મચારીઓને સ્ટૉક ઑપ્શન આપવાની છૂટ આપે છે, અને તેને વેચવી કે તેમાં ભાગીદારો લાવવા સૌથી સહેલું છે. તમારા ચાર્ટર્ડ એકાઉન્ટન્ટ સાથે કર અને વાર્ષિક અનુપાલનના ખર્ચની સરખામણી કરો, અને તપાસો કે તમને જોઈતું કોઈ લાઇસન્સ કે ટેન્ડર કોઈ ચોક્કસ સ્વરૂપ માગે છે કે નહીં.

શું ભાગીદારી પેઢીની નોંધણી ફરજિયાત છે?

ના, નોંધણી વગર પણ પેઢી અસ્તિત્વમાં હોય છે, પણ નોંધણી લગભગ હંમેશાં સલાહભરી છે. ભારતીય ભાગીદારી અધિનિયમ, 1932 ની કલમ 69 હેઠળ, નોંધણી વગરની પેઢી કરારમાંથી ઊભા થતા હકનો અમલ કરાવવા ત્રીજા પક્ષ સામે દાવો કરી શકતી નથી, અને નોંધણી વગરની પેઢીનો ભાગીદાર કરાર કે અધિનિયમ હેઠળના હકોનો અમલ કરાવવા પેઢી કે બીજા ભાગીદારો સામે દાવો કરી શકતો નથી. આ પ્રતિબંધ મજરે લેવાના (set-off) દાવાને પણ લાગુ પડે છે. તે પેઢીના વિસર્જન માટેના કે વિસર્જિત પેઢીના હિસાબ માટેના દાવાને, અથવા વિસર્જિત પેઢીની મિલકતની વસૂલાતને રોકતો નથી. નોંધણી કલમ 58 હેઠળ રજિસ્ટ્રાર ઑફ ફર્મ્સ પાસે નિવેદન ફાઇલ કરીને થાય છે.

શું હું મારી કંપની કે LLP નાં દેવાં માટે વ્યક્તિગત રીતે જવાબદાર છું?

સામાન્ય રીતે નહીં. કંપનીના શેરધારકો ફક્ત તેમના શેર પરની ન ચૂકવાયેલી રકમ માટે જવાબદાર છે, અને LLP નો ભાગીદાર ફક્ત ભાગીદાર હોવાને કારણે તેની જવાબદારીઓ માટે વ્યક્તિગત રીતે જવાબદાર નથી. વ્યક્તિગત જવાબદારી ત્યારે ઊભી થાય છે જ્યારે તમે વ્યક્તિગત ગેરંટી આપી હોય, કંપનીનો ચેક અનાદર થયો ત્યારે તમે સહી કરી હોય કે વ્યવસાયના હવાલામાં હો (કલમ 141, પરક્રામ્ય લેખ અધિનિયમ (Negotiable Instruments Act)), વ્યવસાય છેતરપિંડીથી ચલાવાયો હોય (કલમ 339, કંપની અધિનિયમ; કલમ 30, LLP અધિનિયમ), અથવા કોઈ કર કાયદો ખાનગી કંપનીના ડિરેક્ટરોને તેના ન ભરાયેલા કર માટે જવાબદાર ઠરાવે, સિવાય કે તેઓ બતાવે કે તેમના તરફથી કોઈ ગંભીર બેદરકારી નથી.

ભારતમાં કંપનીના ડિરેક્ટરની કાનૂની ફરજો શી છે?

કંપની અધિનિયમ, 2013 (Companies Act, 2013) ની કલમ 166 તેમની યાદી આપે છે: આર્ટિકલ્સ મુજબ કામ કરવું; સભ્યોના સમગ્ર હિત માટે કંપનીના ઉદ્દેશોને આગળ વધારવા, અને કંપની, તેના કર્મચારીઓ, શેરધારકો, સમુદાય અને પર્યાવરણના શ્રેષ્ઠ હિતમાં, સદ્ભાવનાથી કામ કરવું; યોગ્ય અને વાજબી કાળજી, કુશળતા, ખંત અને સ્વતંત્ર વિવેકનો ઉપયોગ કરવો; હિતોના સંઘર્ષથી બચવું; કોઈ અયોગ્ય લાભ ન મેળવવો, અને એવો કોઈ લાભ કંપનીને પાછો ચૂકવવો; અને હોદ્દો બીજાને ન સોંપવો. ડિરેક્ટરોએ કલમ 184 હેઠળ કરારોમાંનાં તેમનાં હિતો પણ જાહેર કરવાં પડે છે. ત્રણ વર્ષ સુધી હિસાબો કે વાર્ષિક રિટર્ન ફાઇલ ન કરનાર કંપનીનો ડિરેક્ટર કલમ 164(2) હેઠળ ગેરલાયક ઠરે છે.

શું ભાગીદારી પેઢીમાંથી ભાગીદારને કાઢી શકાય?

ફક્ત ત્યારે જ જ્યારે ભાગીદારી ખત હકાલપટ્ટીની સત્તા આપતું હોય અને તેનો ઉપયોગ સદ્ભાવનાથી થાય. એવી શરત વગર, બહુમતી કોઈ ભાગીદારને કાઢી શકતી નથી. વિકલ્પો છે: સંમતિથી નિવૃત્તિ, ભારતીય ભાગીદારી અધિનિયમ, 1932 ની કલમ 43 હેઠળ લેખિત નોટિસથી મરજી મુજબની ભાગીદારીનું વિસર્જન, અથવા કલમ 44 માંનાં કારણો પર, જેમ કે કરારનો સતત ભંગ, સાથે મળીને વ્યવસાય ચલાવવો અવ્યવહારુ બનાવે તેવું વર્તન, કે કોઈ ન્યાયી અને યોગ્ય કારણ, અદાલત દ્વારા વિસર્જન માટેનો દાવો. હકાલપટ્ટી કે નિવૃત્તિની જાહેર નોટિસ જનાર ભાગીદારને પાછળથી ઊભી થતી જવાબદારીઓથી બચાવે છે.

ભાગીદારીનો વિવાદ કેવી રીતે નક્કી થાય છે, અદાલતમાં કે લવાદથી?

ભાગીદારી ખતમાં લવાદની શરત હોય તો વિવાદ સામાન્ય રીતે લવાદમાં જાય છે, અને અરજી થયે અદાલત તેને ત્યાં મોકલી આપે છે. તાકીદની વચગાળાની રાહત, જેમ કે પેઢીની અસ્કયામતો ખસેડવા સામે મનાઈહુકમ કે રિસીવરની નિમણૂક, તો પણ લવાદ અને સમાધાન અધિનિયમ, 1996 (Arbitration and Conciliation Act, 1996) ની કલમ 9 હેઠળ અદાલત પાસે માગી શકાય છે. લવાદની શરત વગર, ભાગીદાર વિસર્જન અને હિસાબ માટે દીવાની દાવો કરે છે. યાદ રાખો કે પેઢી નોંધાયેલી ન હોય તો કલમ 69 ભાગીદારો વચ્ચેના મોટા ભાગના દાવા પર પ્રતિબંધ મૂકે છે, જોકે વિસર્જન માટેના કે વિસર્જિત પેઢીના હિસાબ માટેના દાવા પર નહીં.

કોઈ વ્યવસાય ન હોય તેવી પ્રાઇવેટ લિમિટેડ કંપની કેવી રીતે બંધ કરવી?

જો કંપનીએ તેની બધી જવાબદારીઓ પૂરી કરી દીધી હોય, તો તે ખાસ ઠરાવ પછી અથવા ભરપાઈ થયેલી મૂડીના પંચોતેર ટકા ધરાવતા સભ્યોની સંમતિ પછી, જરૂરી હિસાબોના નિવેદન, ક્ષતિપૂર્તિ (indemnity) અને સોગંદનામાં સાથે ફોર્મ STK-2 ફાઇલ કરીને, કંપની અધિનિયમ, 2013 ની કલમ 248(2) હેઠળ પોતાનું નામ કમી કરવા રજિસ્ટ્રારને અરજી કરી શકે છે. ફાઇલ કરતાં પહેલાં બેંક ખાતું બંધ કરો, લેણાં અને બાકી ફાઇલિંગની પતાવટ કરો, અને તપાસો કે કલમ 249 માંનો કોઈ પ્રતિબંધ લાગુ પડતો નથી, જેમ કે છેલ્લા ત્રણ મહિનામાં નામ કે રજિસ્ટર્ડ ઑફિસમાં ફેરફાર. વહેંચવાની અસ્કયામતો બાકી હોય તો નાદારી અને દેવાળિયાપણું સંહિતા (Insolvency and Bankruptcy Code) હેઠળ સ્વૈચ્છિક લિક્વિડેશન માર્ગ છે.

શું નામ કમી થયેલી કંપનીને ફરી જીવિત કરી શકાય?

હા. કંપની અધિનિયમ, 2013 ની કલમ 252 હેઠળ, કંપનીનું નામ કમી કરતા રજિસ્ટ્રારના આદેશથી નારાજ વ્યક્તિ આદેશના ત્રણ વર્ષમાં રાષ્ટ્રીય કંપની કાયદા ટ્રિબ્યુનલ (National Company Law Tribunal) સમક્ષ અપીલ કરી શકે છે. તેનાથી અલગ, કંપની, સભ્ય, લેણદાર કે કામદાર સત્તાવાર ગેઝેટમાં નામ કમી કરવાની નોટિસ પ્રસિદ્ધ થયાથી વીસ વર્ષ પૂરાં થાય તે પહેલાં ટ્રિબ્યુનલને અરજી કરી શકે છે, અને નામ કમી થયું ત્યારે કંપની વ્યવસાય કરતી હતી અથવા પુનઃસ્થાપના અન્યથા ન્યાયી હોય તો ટ્રિબ્યુનલ નામ પુનઃસ્થાપિત કરી શકે છે. પુનઃસ્થાપનાની શરત તરીકે સામાન્ય રીતે બાકી ફાઇલિંગ અને ફી જરૂરી હોય છે.

શું ભાગીદારી પેઢીનું LLP કે કંપનીમાં રૂપાંતર થઈ શકે?

હા. મર્યાદિત જવાબદારી ભાગીદારી અધિનિયમ, 2008 (Limited Liability Partnership Act, 2008) ની બીજી અનુસૂચિ હેઠળ પેઢી LLP માં રૂપાંતરિત થઈ શકે છે, જ્યાં પેઢીના બધા ભાગીદારો LLP ના ભાગીદારો બને અને અનુસૂચિની બીજી શરતો પૂરી થાય; ત્યાર પછી પેઢીની મિલકત, જવાબદારીઓ અને કાર્યવાહીઓ LLP માં નિહિત થાય છે. પેઢી કે LLP કંપની અધિનિયમ, 2013 ના પ્રકરણ XXI ના ભાગ I હેઠળ કંપની તરીકે પણ નોંધણી કરાવી શકે છે. રૂપાંતર કરતાં પહેલાં કરની સ્થિતિ, સ્થાવર મિલકત પરની સ્ટેમ્પ ડ્યૂટી, અને પેઢીના નામે રહેલાં લાઇસન્સ, કરારો અને બેંક સુવિધાઓ માટે નવી સંમતિ જોઈએ છે કે નહીં તે તપાસો.

રાજીનામું આપ્યા પછી પણ ડિરેક્ટર જવાબદાર રહે છે?

હોદ્દા પર રહ્યા તે સમયગાળા માટે, હા. રાજીનામાથી ભવિષ્યની જવાબદારી પૂરી થાય છે, પણ વ્યક્તિ ડિરેક્ટર હતી ત્યારનાં કૃત્યો અને કસૂરો માટેની જવાબદારી ચાલુ રહે છે, જેમાં તે સમયગાળામાં આપેલી ગેરંટી અને સહી કરેલા અનાદર થયેલા ચેક કે કરેલી કસૂરો માટેની ફોજદારી કાર્યવાહીનો સમાવેશ થાય છે. કંપનીનું નામ કમી થયા પછી પણ, કલમ 248(7) સંચાલનની સત્તા વાપરનાર દરેક ડિરેક્ટર અને અધિકારીની જવાબદારી જીવંત રાખે છે. રાજીનામું આપનાર ડિરેક્ટરે કંપનીને લેખિત નોટિસ આપવી, કંપની રાજીનામાની જાણ કરતું ફોર્મ ફાઇલ કરે તેની ખાતરી કરવી, કાયદો છૂટ આપે ત્યાં રજિસ્ટ્રાર પાસે પોતાની જાણ ફાઇલ કરવી, અને નકલો રાખવી જોઈએ.

આ જવાબો શૈક્ષણિક સારાંશ છે; તે કોઈ પણ વ્યક્તિગત બાબત અંગેની કાનૂની સલાહ નથી.

કામ સોંપવું

ગંભીર પ્રશ્ન માટે કાગળો પૂરેપૂરા વંચાય તે જરૂરી છે.

રૂબરૂ મુલાકાત (કોન્ફરન્સ) અગાઉથી સમય લઈને G-46, Basement, Greater Kailash III, New Delhi ખાતે થાય છે. પત્રવ્યવહાર પ્રિન્સિપાલ પોતે વાંચે છે.

અસ્વીકરણ આ પાનું એ ક્ષેત્રોનું વર્ણન કરે છે જેમાં ઑફિસ કામ સ્વીકારે છે; તે માહિતી માટે છે, બાર કાઉન્સિલ ઑફ ઇન્ડિયાના નિયમો (Bar Council of India Rules) ના પ્રકરણ II, ભાગ VI, નિયમ 36 ના પાલનમાં પ્રસિદ્ધ કરાયું છે, અને તે જાહેરાત કે કામ મેળવવાનો પ્રયાસ નથી. અહીંનું કશું કાનૂની સલાહ નથી, અને તે વાંચવાથી વકીલ અને અસીલનો કોઈ સંબંધ ઊભો થતો નથી.

આ પાનું Lokesh Bhardwaj Law Offices ના કામ વિશે, બાર કાઉન્સિલ ઑફ ઇન્ડિયાના નિયમો (Bar Council of India Rules) હેઠળ માન્ય હોય તે રીતે, સામાન્ય માહિતી આપે છે. તે કાનૂની સલાહ નથી, અને તે વકીલ અને અસીલનો સંબંધ ઊભો કરતું નથી. LBLO કોઈ બાબતમાં ફક્ત લેખિતમાં નક્કી થયેલી નિમણૂક (engagement) પર જ કામ કરે છે.

16/11/2026 ના રોજનો કાયદો દર્શાવ્યો છે.

WhatsApp