સંસ્થાનું સ્વરૂપ પસંદ કરવું અને ભારતમાં સ્થાપના
વિદેશી ધંધા માટે પહેલો કાનૂની નિર્ણય એ છે કે ભારતમાં તેની હાજરી કયા સ્વરૂપે હશે. આ પાનું વિકલ્પોની સરખામણી કરે છે અને દરેક માટેનાં પગલાં જણાવે છે.
ટૂંકમાં
- મુખ્ય વિકલ્પો:
- પૂર્ણ માલિકીની સબસિડિયરી. વિદેશી પેરન્ટ કંપનીની માલિકીની પ્રાઇવેટ લિમિટેડ કંપની. આ સૌથી સામાન્ય પસંદગી છે.
- સંયુક્ત સાહસ (જોઇન્ટ વેન્ચર) કંપની. ભારતીય ભાગીદાર સાથે મળીને માલિકી ધરાવાતી ભારતીય કંપની.
- લિમિટેડ લાયેબિલિટી પાર્ટનરશિપ (LLP). ક્ષેત્ર છૂટ આપે ત્યાં વિદેશી રોકાણની મંજૂરી છે.
- બ્રાન્ચ ઑફિસ. વિદેશી કંપનીનો જ એક વિસ્તાર. તે ફક્ત મંજૂર પ્રવૃત્તિઓ જ કરી શકે છે.
- લાયઝન ઑફિસ. ફક્ત પ્રતિનિધિત્વ; તે ભારતમાં કોઈ આવક કમાતી નથી.
- પ્રોજેક્ટ ઑફિસ. ભારતમાં કોઈ ચોક્કસ કરારના અમલ માટે.
- મંજૂરીઓ.
- ઑટોમેટિક રૂટ હેઠળ ખુલ્લા ક્ષેત્રમાંની સબસિડિયરી કે LLP ને રોકાણ માટે કોઈ પૂર્વમંજૂરીની જરૂર નથી.
- બ્રાન્ચ, લાયઝન અને પ્રોજેક્ટ ઑફિસોને રિઝર્વ બેંક ઑફ ઇન્ડિયાનાં નિયમનો હેઠળ મંજૂરી જરૂરી છે, જે સામાન્ય રીતે ઑથોરાઇઝ્ડ ડીલર બેંક મારફત અપાય છે. કેટલાક દેશોના અરજદારોને, અને કેટલાંક ક્ષેત્રોની ઑફિસોને, સરકાર સાથે પરામર્શમાં RBI ની પૂર્વમંજૂરી જરૂરી છે.
- કંપની માટેની મુખ્ય જરૂરિયાતો:
- ઓછામાં ઓછો એક ડિરેક્ટર નાણાકીય વર્ષ દરમિયાન કુલ 182 દિવસ કે તેથી વધુ ભારતમાં રહેલો હોવો જ જોઈએ (કંપની અધિનિયમ, 2013 (Companies Act, 2013) ની કલમ 149(3); નવી નોંધાયેલી કંપની માટે આ જરૂરિયાત પ્રમાણસર લાગુ પડે છે);
- ભારતમાં રજિસ્ટર્ડ ઑફિસ;
- MCA ના સંકલિત SPICe+ ફોર્મ દ્વારા નોંધણી.
- રિપોર્ટિંગ. વિદેશી પેરન્ટ કંપનીને આપેલા શેરનું રિપોર્ટિંગ ફાળવણીના 30 દિવસમાં ફોર્મ FC-GPR માં RBI ને કરવું જ પડે. ત્યાર પછી કંપની કંપની કાયદા અને FEMA હેઠળ વાર્ષિક રિટર્ન ભરે છે.
- પગલાં, ટૂંકમાં:
- માળખું પસંદ કરો.
- FDI ની પાત્રતા તપાસો.
- પેરન્ટ કંપનીના દસ્તાવેજો નોટરાઇઝ્ડ અને એપોસ્ટિલ કરાવીને તૈયાર કરો.
- ડિરેક્ટર આઇડેન્ટિફિકેશન નંબર અને ડિજિટલ સિગ્નેચર મેળવો.
- નામ અનામત રાખો અને નોંધણી કરાવો.
- બેંક ખાતું ખોલો અને મૂડી લાવો.
- રોકાણનું રિપોર્ટિંગ કરો.
- નોંધણીઓ પૂરી કરો: GST, શૉપ્સ ઍન્ડ એસ્ટાબ્લિશમેન્ટ્સ, અને શ્રમ કાયદા હેઠળની નોંધણીઓ.
- તૈયાર રાખો:
- પેરન્ટ કંપનીનું ઇન્કોર્પોરેશન સર્ટિફિકેટ અને બંધારણીય દસ્તાવેજો;
- બોર્ડનો ઠરાવ;
- સૂચિત ડિરેક્ટરો અને શેરધારકોના પ્રતિનિધિઓનાં ઓળખ અને સરનામાના પુરાવા;
- સૂચિત ભારતીય ઑફિસની વિગતો.
તમે સાંભળશો તે શબ્દો
- SPICe+
- MCA પોર્ટલ પરનું સંકલિત નોંધણી ફોર્મ.
- DSC અને DIN
- ડિજિટલ સિગ્નેચર સર્ટિફિકેટ, અને ડિરેક્ટર આઇડેન્ટિફિકેશન નંબર.
- MOA અને AOA
- મેમોરેન્ડમ અને આર્ટિકલ્સ ઑફ એસોસિએશન.
- અધિકૃત અને ભરપાઈ થયેલી મૂડી (Authorised and paid-up capital)
- કંપની વધુમાં વધુ જેટલી મૂડી બહાર પાડી શકે, અને તેણે ખરેખર જેટલી બહાર પાડી છે.
- FC-GPR રિપોર્ટિંગ
- શેરની ફાળવણી પછી વિદેશી રોકાણનું રિપોર્ટિંગ.
- ડાઉનસ્ટ્રીમ રોકાણ (Downstream investment)
- વિદેશી માલિકીની ભારતીય કંપની દ્વારા બીજી ભારતીય કંપનીમાં કરાતું રોકાણ.
- LLP
- લિમિટેડ લાયેબિલિટી પાર્ટનરશિપ. કેટલાંક ક્ષેત્રોમાં વિદેશી રોકાણની મંજૂરી છે.
વિગતવાર
પગલું 1: માળખાંની સરખામણી કરો
| માળખું | ભારતમાં આવક કમાઈ શકે? | મંજૂરી | જવાબદારી |
|---|---|---|---|
| સબસિડિયરી (પ્રાઇવેટ લિમિટેડ કંપની) | હા, કોઈ પણ કાયદેસર ધંધો | મોટા ભાગનાં ક્ષેત્રોમાં ઑટોમેટિક રૂટ | સબસિડિયરી પૂરતી મર્યાદિત |
| LLP | હા | ક્ષેત્ર FDI ની છૂટ આપે ત્યાં મંજૂર | મર્યાદિત |
| બ્રાન્ચ ઑફિસ | ફક્ત મંજૂર પ્રવૃત્તિઓ | RBI નાં નિયમનો હેઠળ, ઑથોરાઇઝ્ડ ડીલર બેંક મારફત; કેટલાક કિસ્સાઓમાં સરકાર સાથે RBI | પેરન્ટ કંપની સીધી જવાબદાર |
| લાયઝન ઑફિસ | ના | RBI નાં નિયમનો હેઠળ, ઑથોરાઇઝ્ડ ડીલર બેંક મારફત; કેટલાક કિસ્સાઓમાં સરકાર સાથે RBI | પેરન્ટ કંપની |
| પ્રોજેક્ટ ઑફિસ | ફક્ત કરાર માટે | નિયમનો પ્રમાણે | પેરન્ટ કંપની |
બ્રાન્ચ, લાયઝન અને પ્રોજેક્ટ ઑફિસો વિદેશી હૂંડિયામણ વ્યવસ્થાપન (ભારતમાં બ્રાન્ચ ઑફિસ કે લાયઝન ઑફિસ કે પ્રોજેક્ટ ઑફિસ કે ધંધાના બીજા કોઈ સ્થળની સ્થાપના) નિયમનો, 2016 (Foreign Exchange Management (Establishment in India of a Branch Office or a Liaison Office or a Project Office or any other place of business) Regulations, 2016) અને RBI ના માસ્ટર ડિરેક્શનથી નિયંત્રિત થાય છે. RBI એ ઑક્ટોબર 2025 માં તેના સ્થાને આવનારાં નિયમનોનો મુસદ્દો પ્રસિદ્ધ કર્યો હતો. 14/11/2026 ના રોજ તે જાહેર (નોટિફાય) થયાં ન હતાં, અને 2016 નાં નિયમનો લાગુ રહે છે. અરજી કરતાં પહેલાં સ્થિતિ ફરી તપાસી લો.
પગલું 2: પાત્રતા તપાસો
ત્રણ બાબતોની ખાતરી કરો:
- ક્ષેત્ર મુજબની સ્થિતિ;
- કોઈ રોકાણકારની બેનિફિશિયલ માલિકી ભારત સાથે જમીની સરહદ ધરાવતા દેશમાંથી છે કે કેમ;
- લાગુ પડતી કોઈ પણ શરતો, જેમ કે ઓછામાં ઓછી મૂડી કે કામગીરીની શરતો.
પગલું 3: વિદેશમાં દસ્તાવેજો તૈયાર કરો
ભારત બહાર કરાયેલા દસ્તાવેજો નોટરાઇઝ્ડ થાય છે, પછી દેશ પ્રમાણે એપોસ્ટિલ કે લેજિસ્લાઇઝ (કોન્સ્યુલર પ્રમાણિત) થાય છે. સહી કરનારાઓને ડિજિટલ સિગ્નેચર સર્ટિફિકેટ અને ડિરેક્ટર આઇડેન્ટિફિકેશન નંબરની જરૂર પડે છે. નામ હાલની કંપનીઓ અને નોંધાયેલા ટ્રેડમાર્ક સામે ચકાસવામાં આવે છે.
પગલું 4: નોંધણી કરાવો
SPICe+ ઘણાં પગલાં એક જ ફાઇલિંગમાં જોડે છે: નામ અનામત રાખવું, નોંધણી, ડિરેક્ટર નંબર, PAN અને TAN, અને સંખ્યાબંધ નોંધણીઓ. આર્ટિકલ્સ ઑફ એસોસિએશનમાં પેરન્ટ કંપનીનું નિયંત્રણ અને અનામત રાખેલી બાબતો (reserved matters) પ્રતિબિંબિત થવી જોઈએ.
પગલું 5: મૂડી અને રિપોર્ટિંગ
મૂડી બેંકિંગ માધ્યમો મારફત મેળવાય છે. શેર કિંમત નિર્ધારણના નિયમોનું પાલન કરતી કિંમતે બહાર પડાય છે. ફાળવણીનું રિપોર્ટિંગ 30 દિવસમાં ફોર્મ FC-GPR માં થાય છે. ત્યાર પછી વાર્ષિક ફાઇલિંગ થાય છે, જેમાં વિદેશી જવાબદારીઓ અને મિલકતોનું રિટર્ન (FLA return) સામેલ છે.
પગલું 6: નોંધણીઓ અને પહેલું અનુપાલન
- જરૂરી હોય ત્યાં GST નોંધણી;
- રાજ્યમાં શૉપ્સ ઍન્ડ એસ્ટાબ્લિશમેન્ટ્સ નોંધણી;
- શ્રમ કાયદા હેઠળની નોંધણીઓ;
- ઑડિટરની નિમણૂક;
- બોર્ડની પહેલી બેઠક.
સામાન્ય ભૂલો
- સબસિડિયરી જરૂરી હોય ત્યાં બ્રાન્ચ પસંદ કરવી, અથવા તેનાથી ઊલટું.
- જમીની સરહદ ધરાવતા દેશમાંથી આડકતરી માલિકી ન તપાસવી.
- FC-GPR ની સમયમર્યાદા ચૂકી જવી.
- ખરેખર નિવાસની કસોટી પૂરી ન કરતા નિવાસી ડિરેક્ટરની નિમણૂક કરવી.
LBLO સ્થાપનાનું કામ કેવી રીતે સંભાળે છે
LBLO માળખા અને FDI ની સ્થિતિ અંગે સલાહ આપે છે, આર્ટિકલ્સ ઑફ એસોસિએશન અને શેરધારકો કે સંયુક્ત સાહસના કરારોનો મુસદ્દો ઘડે છે, અને ફાઇલિંગ તથા હિસાબો સંભાળતા કંપની સેક્રેટરી અને ચાર્ટર્ડ એકાઉન્ટન્ટ સાથે સંકલન કરે છે.
લોકો પૂછે છે તે પ્રશ્નો
કંપનીની નોંધણી (ઇન્કોર્પોરેશન) માં કેટલો સમય લાગે છે?
દસ્તાવેજો વ્યવસ્થિત હોય પછી, નોંધણી પોતે સામાન્ય રીતે ઝડપી હોય છે. વિદેશમાં દસ્તાવેજો તૈયાર કરવામાં અને તેનું એપોસ્ટિલ કરાવવામાં ઘણી વાર વધુ સમય લાગે છે.
નિવાસી ડિરેક્ટર ભારતીય નાગરિક હોવો જરૂરી છે?
ના. કસોટી જરૂરી સમયગાળા માટે ભારતમાં રહેવાની છે, રાષ્ટ્રીયતાની નહીં.
લાયઝન ઑફિસ કરારો પર સહી કરી શકે કે ફી કમાઈ શકે?
ના. તે ફક્ત પેરન્ટ કંપનીનું પ્રતિનિધિત્વ કરી શકે અને સંપર્કના માધ્યમ તરીકે કામ કરી શકે.
આ જવાબો શૈક્ષણિક સારાંશ છે; તે કોઈ પણ વ્યક્તિગત બાબત અંગેની કાનૂની સલાહ નથી.
ગંભીર પ્રશ્ન માટે કાગળો પૂરેપૂરા વંચાય તે જરૂરી છે.
રૂબરૂ મુલાકાત (કોન્ફરન્સ) અગાઉથી સમય લઈને G-46, Basement, Greater Kailash III, New Delhi ખાતે થાય છે. પત્રવ્યવહાર પ્રિન્સિપાલ પોતે વાંચે છે.
આ પાનું બાર કાઉન્સિલ ઑફ ઇન્ડિયાના નિયમો (Bar Council of India Rules) હેઠળ મળેલી છૂટ પ્રમાણે, Lokesh Bhardwaj Law Offices ના કામ વિશે સામાન્ય માહિતી આપે છે. તે કાનૂની સલાહ નથી, અને તેનાથી એડવોકેટ અને અસીલનો સંબંધ ઊભો થતો નથી. LBLO કોઈ બાબતમાં ફક્ત લેખિતમાં સંમત થયેલા એન્ગેજમેન્ટના આધારે જ કામ કરે છે.
14/11/2026 ના રોજની સ્થિતિ પ્રમાણેનો કાયદો.
← બધાં કાર્યક્ષેત્રો