શેરધારકો અને કૌટુંબિક ધંધાના વિવાદો
કંપનીના ભાગીદારો વચ્ચે અણબનાવ થાય, અથવા કૌટુંબિક ધંધાના ભાગ પડે, ત્યારે કાયદો ચોક્કસ ઉપાયો આપે છે. આ પાનું તે સમજાવે છે.
ટૂંકમાં
- આ શું છે. કંપનીના સભ્યો કંપની અધિનિયમ, 2013 ની કલમ 241 અને 242 હેઠળ NCLT માં અરજી કરી શકે છે, જ્યારે:
- કંપનીનો વહીવટ તેમના પ્રત્યે દમનકારી રીતે ચલાવાતો હોય;
- વહીવટ કંપનીને કે જાહેર હિતને નુકસાનકારક રીતે ચલાવાતો હોય;
- વહીવટ કે નિયંત્રણમાં એવો મહત્ત્વનો ફેરફાર થયો હોય જેનાથી નુકસાન થશે.
- કોણ અરજી કરી શકે. શેરમૂડી ધરાવતી કંપનીમાં, અરજી માટે આમાંથી એક જરૂરી છે:
- ઓછામાં ઓછા 100 સભ્યો;
- સભ્યોનો દસમો ભાગ, આ બેમાંથી જે ઓછું હોય તે;
- બહાર પાડેલી શેરમૂડીનો દસમો ભાગ ધરાવતા સભ્યો.
યોગ્ય કેસમાં NCLT આ શરતો જતી કરી શકે છે.
- NCLT શું કરી શકે છે:
- કંપની કેવી રીતે ચલાવવી તેનું નિયમન કરવું;
- એક પક્ષને બીજા પક્ષના શેર ખરીદવાનો આદેશ આપવો;
- ડિરેક્ટરોને દૂર કરવા;
- વ્યવહારો રદ કરવા;
- કેસની સુનાવણી ચાલે ત્યાં સુધી વચગાળાના આદેશો કરવા.
- કૌટુંબિક ધંધાઓમાં ઘણી વાર એક કરતાં વધુ કંપની, ભાગીદારી પેઢીઓ અને કૌટુંબિક મિલકત સંકળાયેલી હોય છે. ઉકેલમાં NCLT ની અરજી, દીવાની દાવો અને કૌટુંબિક સમાધાન, ત્રણેય ભેગાં હોઈ શકે.
- પગલાં, ટૂંકમાં:
- કંપનીનાં રેકર્ડ ભેગાં કરો;
- જે કૃત્યોની ફરિયાદ છે તે ઓળખો;
- પાત્રતા તપાસો;
- વચગાળાની અરજી સાથે પિટિશન દાખલ કરો;
- પ્લીડિંગ્સ (લેખિત રજૂઆતો);
- સુનાવણી;
- આદેશ.
મધ્યસ્થી કે સમાધાનનો પ્રયાસ કોઈ પણ તબક્કે કરી શકાય.
- તૈયાર રાખો:
- આર્ટિકલ્સ ઑફ એસોસિએશન;
- શેરધારકોના કરારો;
- બોર્ડ અને સામાન્ય સભાની કાર્યવાહીની નોંધો (મિનિટ્સ);
- શેર રજિસ્ટર;
- MCA માં કરેલી ફાઇલિંગ;
- હિસાબો;
- જે વર્તનની ફરિયાદ છે તે દર્શાવતો પત્રવ્યવહાર.
તમે સાંભળશો તે શબ્દો
- દમન અને ગેરવહીવટ (Oppression and mismanagement, કલમ 241 અને 242)
- લઘુમતી શેરધારકો માટે NCLT નો ઉપાય.
- પાત્રતાની મર્યાદા (Eligibility threshold, કલમ 244)
- અરજી કરવા માટે જરૂરી ઓછામાં ઓછું શેરહોલ્ડિંગ કે સભ્યસંખ્યા, જે NCLT જતી કરી શકે છે.
- મડાગાંઠ (Deadlock)
- જ્યાં સરખો હિસ્સો ધરાવનારા નિર્ણય લઈ શકતા નથી.
- આર્ટિકલ્સ ઑફ એસોસિએશન (Articles of association)
- કંપનીનું આંતરિક બંધારણ. શેર તબદીલી પરની મર્યાદાઓ અહીં હોય છે.
- શેરધારકોનો કરાર (Shareholders' agreement)
- શેરધારકો વચ્ચેનો ખાનગી કરાર.
- વાજબી મૂલ્યે બહાર નીકળવું (Exit at fair value)
- મૂલ્યાંકનથી નક્કી થયેલી કિંમતે આદેશથી કે સંમતિથી થતી શેરની ખરીદી.
- કૌટુંબિક સમાધાન (Family settlement)
- કુટુંબમાં સંમતિથી થયેલી વહેંચણી, જે ઘણી વાર અનેક કંપનીઓને આવરી લે છે.
- વચગાળાની રાહત
- ઉદાહરણ તરીકે, કેસ દરમિયાન શેર ફાળવણી, તબદીલી કે બોર્ડમાં ફેરફાર પર રોક.
વિગતવાર
પગલું 1: વિવાદનો નકશો બનાવો
પહેલું કામ જુદા જુદા તાંતણા છૂટા પાડવાનું છે:
- કંપનીનો વિવાદ કયો છે;
- ભાગીદારી પેઢીને લગતું શું છે;
- કંપની બહાર રખાયેલી કૌટુંબિક મિલકતને લગતું શું છે.
દરેક પોતપોતાના ફોરમમાં જાય છે: NCLT, દીવાની અદાલત કે લવાદ.
પગલું 2: પાત્રતા તપાસો
કલમ 244 હેઠળની મર્યાદાઓ શેર રજિસ્ટરની હાલની સ્થિતિ સામે ચકાસવામાં આવે છે. તે પૂરી ન થતી હોય ત્યાં, કારણો સાથે શરત જતી કરવાની અરજી દાખલ કરાય છે.
પગલું 3: દમન કે ગેરવહીવટ શેને ગણાય
સામાન્ય ઉદાહરણો:
- યોગ્ય પ્રક્રિયા વગર ડિરેક્ટર-શેરધારકને દૂર કરવા;
- અન્યાયી શેર ફાળવણી દ્વારા સભ્યનો હિસ્સો ઘટાડવો;
- ધંધો સંબંધિત પેઢી તરફ વાળી દેવો;
- હિસાબો જોવા ન દેવા;
- યોગ્ય રીતે બોલાવાઈ ન હોય તેવી સભાઓમાં લેવાયેલા નિર્ણયો.
ધંધાકીય નિર્ણયો અંગે માત્ર મતભેદ પૂરતો નથી.
પગલું 4: વચગાળાની રાહત
શેર ફાળવણી, મિલકતોનું વેચાણ કે બોર્ડમાં ફેરફાર નજીક હોય ત્યાં, સ્થિતિ જાળવી રાખવા પહેલી સુનાવણીમાં જ વચગાળાની રાહત માગવામાં આવે છે.
પગલું 5: સુનાવણી અને અંતિમ રાહત
NCLT રેકર્ડના આધારે નિર્ણય કરે છે. અંતિમ રાહત ઘણી વાર મૂલ્યાંકનથી નક્કી થયેલા વાજબી મૂલ્યે શેરની ખરીદી, અથવા કંપનીના વહીવટનું નિયમન કરતા આદેશો હોય છે.
પગલું 6: કૌટુંબિક સમાધાન
કુટુંબ તૈયાર હોય ત્યાં, લેખિત કૌટુંબિક સમાધાન એક જ દસ્તાવેજમાં કંપનીઓ, પેઢીઓ અને મિલકતની વહેંચણી કરી શકે છે. કાયદો જરૂરી બનાવે ત્યાં તેના પર સ્ટેમ્પ ડ્યૂટી ભરવી અને તેની નોંધણી કરાવવી જ પડે. વચગાળાના આદેશોથી સ્થિતિ સ્થિર થયા પછી વિવાદો ઘણી વાર આ રીતે ઉકેલાય છે.
સામાન્ય ભૂલો
- પાત્રતાની મર્યાદાઓ તપાસ્યા વગર અરજી કરવી.
- શેર ફાળવણી કે મિલકતનું વેચાણ પૂરું થાય તે પહેલાં વચગાળાની રાહત ન માગવી.
- કંપની, ભાગીદારી અને મિલકતના દાવાઓ ભેગા કરીને ખોટા ફોરમમાં લઈ જવા.
- જરૂરી હોય ત્યાં સ્ટેમ્પ કે નોંધણી વગરનાં અનૌપચારિક કૌટુંબિક સમાધાનો.
LBLO આવી બાબતો કેવી રીતે સંભાળે છે
- કોઈ પણ અરજી દાખલ કરતાં પહેલાં બધી સંસ્થાઓ અને મિલકતોમાં ફેલાયેલા વિવાદનો નકશો બનાવાય છે.
- વચગાળાની રાહતનું આયોજન શરૂઆતથી જ થાય છે.
- અસીલ ઇચ્છે ત્યાં, મુકદ્દમાની સાથે સાથે સમાધાનના પ્રયાસ પણ ચાલુ રહે છે.
- LBLO વહેંચણી (પાર્ટિશન) અને કૌટુંબિક સમાધાનના દાવાઓમાં પણ કામ કરે છે, તેથી મિલકત અને કંપનીના તાંતણા એકસાથે સંભાળી શકાય છે.
લોકો પૂછે છે તે પ્રશ્નો
મારી પાસે 10% કરતાં ઓછા શેર છે. છતાં હું અરજી કરી શકું?
કદાચ. તમે સભ્યસંખ્યાની વૈકલ્પિક કસોટી પૂરી કરતા હો, અને યોગ્ય કેસમાં NCLT આ શરત જતી કરી શકે છે.
NCLT બહુમતીને મારા શેર ખરીદવા ફરજ પાડી શકે?
દમન કે ગેરવહીવટ સાબિત થાય ત્યાં તે શેરની ખરીદીનો આદેશ આપી શકે છે. કિંમત સામાન્ય રીતે મૂલ્યાંકન (વેલ્યુએશન) દ્વારા નક્કી થાય છે.
અમારા કૌટુંબિક ધંધામાં ઘણી કંપનીઓ અને મિલકતો છે. શું અમારે ઘણા કેસ કરવા પડશે?
ઘણી વાર હા, પણ કુટુંબ સંમત થાય તો એક જ કૌટુંબિક સમાધાનથી બધાનો એકસાથે નિકાલ થઈ શકે છે.
આ જવાબો શૈક્ષણિક સારાંશ છે; તે કોઈ પણ વ્યક્તિગત બાબત અંગેની કાનૂની સલાહ નથી.
ગંભીર પ્રશ્ન માટે કાગળો પૂરેપૂરા વંચાય તે જરૂરી છે.
રૂબરૂ મુલાકાત (કોન્ફરન્સ) અગાઉથી સમય લઈને G-46, Basement, Greater Kailash III, New Delhi ખાતે થાય છે. પત્રવ્યવહાર પ્રિન્સિપાલ પોતે વાંચે છે.
આ પાનું બાર કાઉન્સિલ ઑફ ઇન્ડિયાના નિયમો (Bar Council of India Rules) હેઠળ મળેલી છૂટ પ્રમાણે, Lokesh Bhardwaj Law Offices ના કામ વિશે સામાન્ય માહિતી આપે છે. તે કાનૂની સલાહ નથી, અને તેનાથી એડવોકેટ અને અસીલનો સંબંધ ઊભો થતો નથી. LBLO કોઈ બાબતમાં ફક્ત લેખિતમાં સંમત થયેલા એન્ગેજમેન્ટના આધારે જ કામ કરે છે.
14/11/2026 ના રોજની સ્થિતિ પ્રમાણેનો કાયદો.
← બધાં કાર્યક્ષેત્રો