भागधारक आणि कौटुंबिक व्यवसायातील वाद
कंपनीतील भागीदारांमध्ये मतभेद होतात, किंवा कौटुंबिक व्यवसायाची वाटणी होते, तेव्हा कायदा विशिष्ट उपाय देतो. हे पान ते उपाय समजावून सांगते.
थोडक्यात
- हे काय आहे. कंपनीचे सदस्य कंपनी अधिनियम, 2013 (Companies Act, 2013) च्या कलम 241 आणि 242 खाली NCLT कडे पुढील परिस्थितीत अर्ज करू शकतात:
- कंपनीचा कारभार त्यांच्यावर दडपशाही होईल अशा पद्धतीने चालवला जात असेल;
- कारभार कंपनीच्या किंवा सार्वजनिक हिताला बाधक अशा पद्धतीने चालवला जात असेल;
- व्यवस्थापनात किंवा नियंत्रणात असा महत्त्वाचा बदल झाला असेल ज्यामुळे हानी होईल.
- अर्ज कोण करू शकतो. भागभांडवल असलेल्या कंपनीत, अर्जासाठी पुढीलपैकी एक आवश्यक आहे:
- किमान 100 सदस्य;
- सदस्यांपैकी एक-दशांश सदस्य, या दोनपैकी जी संख्या कमी असेल ती;
- जारी भागभांडवलाचा एक-दशांश हिस्सा धारण करणारे सदस्य.
योग्य प्रकरणात NCLT या अटी माफ करू शकते.
- NCLT काय करू शकते:
- कंपनीचा कारभार कसा चालवायचा याचे नियमन करणे;
- एका बाजूला दुसऱ्या बाजूचे समभाग विकत घेण्याचा आदेश देणे;
- संचालकांना पदावरून दूर करणे;
- व्यवहार रद्द करणे;
- खटल्याची सुनावणी चालू असताना अंतरिम आदेश देणे.
- कौटुंबिक व्यवसायांमध्ये अनेकदा एकापेक्षा जास्त कंपन्या, भागीदारी संस्था आणि कौटुंबिक मालमत्ता असतात. उपायात NCLT याचिका, दिवाणी दावा आणि कौटुंबिक तडजोड यांचा एकत्रित वापर असू शकतो.
- थोडक्यात टप्पे:
- कंपनीचे अभिलेख गोळा करा;
- ज्या कृत्यांबद्दल तक्रार आहे ती ओळखा;
- पात्रता तपासा;
- अंतरिम अर्जासह याचिका दाखल करा;
- अभिवचने;
- सुनावणी;
- आदेश.
मध्यस्थी किंवा तडजोडीचा प्रयत्न कोणत्याही टप्प्यावर करता येतो.
- तयार ठेवा:
- संस्थापना नियमावली (articles of association);
- भागधारक करार;
- संचालक मंडळाच्या आणि सर्वसाधारण सभांचे इतिवृत्त;
- भागधारकांच्या नोंदवह्या;
- MCA कडे केलेली दाखल कागदपत्रे;
- हिशेब;
- तक्रार असलेले वर्तन दाखवणारा पत्रव्यवहार.
तुमच्या कानावर पडणाऱ्या संज्ञा
- दडपशाही आणि गैरव्यवस्थापन (Oppression and mismanagement, कलम 241 आणि 242)
- अल्पसंख्य भागधारकांसाठी NCLT कडील उपाय.
- पात्रतेची मर्यादा (Eligibility threshold, कलम 244)
- अर्ज दाखल करण्यासाठी आवश्यक किमान भागधारणा किंवा सदस्यसंख्या, जी NCLT माफ करू शकते.
- कोंडी (Deadlock)
- समान हिस्सा असलेले भागधारक निर्णय घेऊ शकत नाहीत ती स्थिती.
- संस्थापना नियमावली (Articles of association)
- कंपनीची अंतर्गत घटना. समभाग हस्तांतरणावरील मर्यादा यात असतात.
- भागधारक करार (Shareholders' agreement)
- भागधारकांमधील खासगी करार.
- वाजवी मूल्यावर बाहेर पडणे (Exit at fair value)
- मूल्यांकनाने ठरवलेल्या मूल्यावर आदेशित किंवा मान्य केलेली समभाग खरेदी.
- कौटुंबिक तडजोड (Family settlement)
- कुटुंबात मान्य झालेली वाटणी, जिच्यात अनेकदा अनेक कंपन्यांचा समावेश असतो.
- अंतरिम दिलासा (Interim relief)
- उदाहरणार्थ, खटला चालू असताना समभाग वाटप, हस्तांतरण किंवा संचालक मंडळातील बदल गोठवणे.
सविस्तर
टप्पा 1: वादाचा नकाशा तयार करा
पहिले काम म्हणजे वादाचे वेगवेगळे धागे वेगळे करणे:
- कंपनीचा वाद कोणता;
- भागीदारी संस्थेशी संबंधित काय;
- कंपनीबाहेर धारण केलेल्या कौटुंबिक मालमत्तेशी संबंधित काय.
प्रत्येक भाग आपापल्या मंचाकडे जातो: NCLT, दिवाणी न्यायालय किंवा लवाद.
टप्पा 2: पात्रता तपासा
कलम 244 खालील मर्यादा भागधारकांच्या नोंदवहीच्या सद्यस्थितीशी ताडून पाहिल्या जातात. त्या पूर्ण होत नसल्यास, कारणांसह माफीचा अर्ज दाखल केला जातो.
टप्पा 3: दडपशाही किंवा गैरव्यवस्थापन कशाला म्हणतात
नेहमीची उदाहरणे:
- योग्य प्रक्रियेशिवाय संचालक असलेल्या भागधारकाला पदावरून दूर करणे;
- अन्याय्य समभाग वाटपाद्वारे सदस्याचा हिस्सा कमी करणे;
- व्यवसाय संबंधित संस्थेकडे वळवणे;
- हिशेब पाहू न देणे;
- योग्य रीतीने न बोलावलेल्या सभांमध्ये घेतलेले निर्णय.
व्यावसायिक निर्णयांवरील केवळ मतभेद पुरेसे नाहीत.
टप्पा 4: अंतरिम दिलासा
समभाग वाटप, मालमत्तेची विक्री किंवा संचालक मंडळातील बदल लवकरच होणार असेल, तर स्थिती जैसे थे राखण्यासाठी पहिल्याच सुनावणीत अंतरिम दिलासा मागितला जातो.
टप्पा 5: सुनावणी आणि अंतिम दिलासा
NCLT अभिलेखाच्या आधारे निर्णय देते. अंतिम दिलासा अनेकदा मूल्यांकनाने ठरवलेल्या वाजवी मूल्यावर समभाग खरेदी, किंवा कंपनीच्या कारभाराचे नियमन करणारे आदेश, या स्वरूपात असतो.
टप्पा 6: कौटुंबिक तडजोड
कुटुंबाची तयारी असल्यास, लेखी कौटुंबिक तडजोडीद्वारे कंपन्या, संस्था आणि मालमत्ता यांची एकाच दस्तऐवजात वाटणी करता येते. कायद्याने आवश्यक असेल तेथे तिच्यावर मुद्रांक शुल्क भरलेच पाहिजे आणि तिची नोंदणी केलीच पाहिजे. अंतरिम आदेशांनी स्थिती स्थिर झाल्यानंतर वाद अनेकदा याच मार्गाने सुटतात.
नेहमीच्या चुका
- पात्रतेच्या मर्यादा न तपासता अर्ज दाखल करणे.
- समभाग वाटप किंवा मालमत्तेची विक्री पूर्ण होण्यापूर्वी अंतरिम दिलासा न मागणे.
- कंपनी, भागीदारी आणि मालमत्तेचे दावे एकत्र करून चुकीच्या मंचाकडे नेणे.
- आवश्यक असताना मुद्रांकित किंवा नोंदणीकृत न केलेल्या अनौपचारिक कौटुंबिक तडजोडी.
LBLO ही प्रकरणे कशी हाताळते
- कोणतेही प्रकरण दाखल करण्यापूर्वी सर्व संस्था आणि मालमत्तांमधील वादाचा नकाशा तयार केला जातो.
- अंतरिम दिलाशाचे नियोजन सुरुवातीपासूनच केले जाते.
- अशिलाची इच्छा असल्यास खटल्यासोबतच तडजोडीचा प्रयत्नही केला जातो.
- LBLO वाटणी आणि कौटुंबिक तडजोडीच्या दाव्यांमध्येही काम पाहते, त्यामुळे मालमत्ता आणि कंपनी हे दोन्ही धागे एकत्र हाताळता येतात.
लोक विचारतात ते प्रश्न
माझ्याकडे 10% पेक्षा कमी समभाग आहेत. तरीही मी अर्ज करू शकतो का?
शक्यता आहे. तुम्ही सदस्यत्वाची पर्यायी अट पूर्ण करू शकता, आणि योग्य प्रकरणात NCLT ही अट माफ करू शकते.
बहुसंख्य भागधारकांना माझे समभाग विकत घेण्यास NCLT भाग पाडू शकते का?
दडपशाही किंवा गैरव्यवस्थापन सिद्ध झाल्यास NCLT समभाग खरेदीचा आदेश देऊ शकते. किंमत सहसा मूल्यांकनाद्वारे ठरवली जाते.
आमच्या कौटुंबिक व्यवसायात अनेक कंपन्या आणि मालमत्ता आहेत. आम्हाला अनेक खटले दाखल करावे लागतील का?
अनेकदा होय, पण कुटुंबाची संमती असल्यास एकाच कौटुंबिक तडजोडीने ते सर्व एकत्र सोडवता येतात.
ही उत्तरे शैक्षणिक स्वरूपाचे सारांश आहेत; ती कोणत्याही वैयक्तिक प्रकरणावरील कायदेशीर सल्ला नाहीत.
गंभीर प्रश्नासाठी नीट वाचलेली कागदपत्रे हवीत.
भेटी पूर्वनियोजित वेळ घेऊन G-46, Basement, Greater Kailash III, New Delhi येथे होतात. पत्रव्यवहार प्रमुख वकील वाचतात.
हे पान बार कौन्सिल ऑफ इंडिया नियमांनी (Bar Council of India Rules) दिलेल्या परवानगीनुसार Lokesh Bhardwaj Law Offices च्या कामाविषयी सर्वसाधारण माहिती देते. हा कायदेशीर सल्ला नाही, आणि यामुळे वकील-अशील संबंध निर्माण होत नाही. LBLO कोणत्याही प्रकरणात केवळ लेखी मान्य केलेल्या नियुक्तीच्या आधारेच काम पाहते.
कायद्याची स्थिती 14/11/2026 रोजीची.
← सर्व कार्यक्षेत्रे