Lokesh Bhardwaj Law Offices ← सर्व कार्यक्षेत्रे

हे पान इंग्रजीत लिहिलेल्या पानाचे भाषांतर आहे. दोन्हींमध्ये फरक असल्यास इंग्रजी मजकूर ग्राह्य धरला जाईल. इंग्रजी पान वाचा

Lokesh Bhardwaj Law Offices · वकील आणि कायदेशीर सल्लागार, नवी दिल्ली · lokeshbhardwajlawoffices.com
कार्यक्षेत्र

विलीनीकरण, अधिग्रहण, गुंतवणूक फेऱ्या आणि ESOP: समभाग प्रत्यक्षात कधी हस्तांतरित होतात?

व्यवसाय एकत्र करण्याचे किंवा पैसा आणण्याचे तीन नेहमीचे मार्ग आहेत: समभाग खरेदी, गुंतवणूक फेरी, आणि विलीनीकरण किंवा एकत्रीकरण.

समभाग व्यवहार: टर्म शीट, ड्यू डिलिजन्स, सही, पूर्वअटी, समभाग हस्तांतरित होतात ते क्लोजिंग. विलीनीकरण: संचालक मंडळ, NCLT ची मंजुरी, प्रभावी दिनांक, स्वॅप रेशोनुसार समभाग वाटप.
समभाग प्रत्यक्षात कधी हस्तांतरित होतात?

थोडक्यात

तुमच्या कानावर पडणाऱ्या संज्ञा

टर्म शीट (Term sheet)
अंतिम करारांपूर्वी सही केला जाणारा, व्यापारी अटींचा छोटा आणि बहुतांशी बंधनकारक नसलेला सारांश. त्यातील गोपनीयता, एक्सक्लुझिव्हिटी (इतरांशी वाटाघाटी न करणे) आणि लागू कायदा यांविषयीची कलमे सहसा बंधनकारक असतात.
ड्यू डिलिजन्स (Due diligence, DD)
खरेदीदाराने लक्ष्य कंपनीचा केलेला कायदेशीर, आर्थिक आणि करविषयक आढावा.
SPA, SSA, SHA
  • समभाग खरेदी करार (share purchase agreement) (विद्यमान समभाग विकत घेणे);
  • समभाग अभिदान करार (share subscription agreement) (नवे समभाग घेणे);
  • भागधारक करार (shareholders' agreement) (व्यवहारानंतर कंपनी कशी चालवली जाते).
पूर्वअटी (Conditions precedent, CPs)
क्लोजिंगपूर्वी ज्या गोष्टी घडल्याच पाहिजेत त्या. उदाहरणार्थ नियामकांच्या मंजुऱ्या, त्रयस्थ पक्षांच्या संमती, DD मध्ये आढळलेल्या त्रुटींचे निराकरण, आणि संचालक मंडळ व भागधारकांचे ठराव.
सही आणि क्लोजिंग (Signing and closing)
सहीमुळे करार अस्तित्वात येतो. क्लोजिंग (व्यवहारपूर्ती) म्हणजे पैसे दिले जातात आणि समभाग हस्तांतरित किंवा वाटप केले जातात ती वेळ. या दोन्हींमधील अंतर काही आठवडे किंवा काही महिने असू शकते.
लाँग-स्टॉप डेट (Long-stop date)
ज्या तारखेपर्यंत क्लोजिंग झालेच पाहिजे ती तारीख; तसे न झाल्यास कोणताही पक्ष व्यवहारातून बाहेर पडू शकतो.
निवेदने, हमी आणि क्षतिपूर्ती (Representations, warranties and indemnities)
व्यवसायाविषयी विक्रेत्याने केलेली विधाने, आणि ती खोटी ठरल्यास खरेदीदाराला भरपाई देण्याचे वचन.
एस्क्रो आणि होल्डबॅक (Escrow and holdback)
क्षतिपूर्तीची हमी म्हणून राखून ठेवलेला किमतीचा भाग.
अर्न-आउट (Earn-out)
भविष्यातील कामगिरीशी जोडलेला, नंतर दिला जाणारा किमतीचा भाग.
प्री-मनी आणि पोस्ट-मनी मूल्यांकन; डायल्यूशन (Pre-money and post-money valuation; dilution)
नव्या गुंतवणुकीपूर्वीचे आणि नंतरचे कंपनीचे मूल्य. डायल्यूशन म्हणजे नवे समभाग काढल्यावर विद्यमान धारकांच्या टक्केवारीत होणारी घट.
लिक्विडेशन प्रेफरन्स, अँटी-डायल्यूशन, ROFR, ROFO, टॅग-अलाँग, ड्रॅग-अलाँग (Liquidation preference, anti-dilution, ROFR, ROFO, tag-along, drag-along)
  • लिक्विडेशन प्रेफरन्स (liquidation preference): विक्री किंवा अवसायन झाल्यास गुंतवणूकदाराला आधी पैसे मिळतात;
  • अँटी-डायल्यूशन (anti-dilution): नंतरचे समभाग कमी किमतीला काढले गेल्यास मिळणारे संरक्षण;
  • ROFR आणि ROFO: समभागांच्या विक्रीत प्रथम नकाराचा हक्क (right of first refusal) आणि प्रथम प्रस्तावाचा हक्क (right of first offer);
  • टॅग-अलाँग (tag-along): त्याच अटींवर विक्रीत सहभागी होण्याचा हक्क;
  • ड्रॅग-अलाँग (drag-along): अल्पसंख्य धारकांना विक्रीत सहभागी होण्यास भाग पाडण्याचा हक्क.
व्यवस्था योजना (Scheme of arrangement)
कंपनी अधिनियम, 2013 (Companies Act, 2013) च्या कलम 230 ते 232 खालील विलीनीकरण, विभाजन (demerger) किंवा पुनर्रचना यासाठी NCLT ने मंजूर केलेली योजना.
हस्तांतरक आणि हस्तांतरिती कंपनी (Transferor and transferee company)
सामावून घेतली जाणारी कंपनी, आणि टिकून राहणारी कंपनी.
स्वॅप रेशो (Swap ratio)
हस्तांतरक कंपनीच्या भागधारकाला हस्तांतरिती कंपनीचे किती समभाग मिळतात ते प्रमाण. नोंदणीकृत मूल्यांककाचा (registered valuer) मूल्यांकन अहवाल त्याला आधार देतो.
रेकॉर्ड डेट (Record date)
नवे समभाग कोणत्या भागधारकांना मिळतील हे निश्चित करणारी तारीख.
नियत दिनांक आणि प्रभावी दिनांक (Appointed date and effective date)
खाली मुद्दा 4 मध्ये स्पष्ट केले आहे.
ESOP, ग्रँट, व्हेस्टिंग, क्लिफ, एक्सरसाइज (ESOP, grant, vesting, cliff, exercise)
  • ग्रँट (grant): ऑप्शन दिला जातो;
  • व्हेस्टिंग (vesting): ऑप्शन वापरण्यायोग्य होतो, सहसा चार वर्षांच्या कालावधीत, एक वर्षाच्या क्लिफसह;
  • एक्सरसाइज (exercise): कर्मचारी एक्सरसाइज किंमत भरतो आणि त्याला समभाग मिळतात.
ॲक्सिलरेशन (सिंगल-ट्रिगर, डबल-ट्रिगर) (Acceleration: single-trigger, double-trigger)
विक्री झाल्यावर (सिंगल-ट्रिगर), किंवा विक्रीनंतर नोकरी गेल्यावर (डबल-ट्रिगर) व्हेस्टिंग आधी घडवून आणणे.
गुड लीव्हर आणि बॅड लीव्हर (Good leaver and bad leaver)
कर्मचारी कंपनी सोडतो तेव्हा, सोडण्याच्या परिस्थितीनुसार, त्याच्या ऑप्शनचे काय केले जाते ते.

सविस्तर

1. तीन रचना, हस्तांतरणाचे तीन क्षण.

समभाग खरेदी. खरेदीदार प्रवर्तकांकडून किंवा इतर धारकांकडून विद्यमान समभाग विकत घेतो. पैसा कंपनीकडे नव्हे, तर विक्रेत्यांकडे जातो.

गुंतवणूक फेरी (प्राथमिक इश्यू). कंपनी गुंतवणूकदाराला नवे समभाग देते, सहसा खासगी प्लेसमेंट (private placement) किंवा प्राधान्य वाटप (preferential allotment) या मार्गाने.

योजनेद्वारे विलीनीकरण. येथे कोणीही समभाग "विकत" घेत नाही. NCLT एक योजना मंजूर करते, जिच्यानुसार:

समभागांचे वाटप प्रभावी दिनांकानंतर, रेकॉर्ड डेटला जे धारक आहेत त्यांना केले जाते.

2. समभाग व्यवहाराची नेहमीची कालरेषा.

  1. गोपनीयता करार.
  2. टर्म शीट.
  3. ड्यू डिलिजन्स, मध्यम आकाराच्या लक्ष्य कंपनीसाठी सहसा तीन ते आठ आठवडे.
  4. SPA किंवा SSA आणि SHA यांवरील वाटाघाटी.
  5. सही.
  6. पूर्वअटींची (CPs) पूर्तता.
  7. क्लोजिंग.
  8. क्लोजिंगनंतरच्या नोंदण्या आणि एकात्मीकरण.

खरेदीदाराचे संरक्षण मुख्यतः तीन ठिकाणी असते: हमी (warranties), त्यांच्या संदर्भातील प्रकटीकरण पत्र (disclosure letter), आणि क्षतिपूर्तीची कमाल मर्यादा व एस्क्रो. विक्रेत्याचे संरक्षण कमाल मर्यादा, दावे करण्याच्या मुदती, आणि काळजीपूर्वक तयार केलेले प्रकटीकरण पत्र यांत असते.

3. NCLT विलीनीकरणाची नेहमीची कालरेषा.

  1. योजनेला संचालक मंडळाची मंजुरी.
  2. मूल्यांकन अहवाल आणि स्वॅप रेशो.
  3. NCLT कडे अर्ज.
  4. NCLT च्या निर्देशानुसार भागधारकांच्या आणि धनकोंच्या सभा.
  5. नियामकांना नोटिसा, ज्यात केंद्र सरकार, निबंधक, लागू असेल तेथे शासकीय अवसायक (Official Liquidator), आणि आयकर अधिकारी यांचा समावेश आहे.
  6. अंतिम सुनावणी आणि मंजुरी.
  7. आदेशाची प्रमाणित प्रत निबंधकाकडे दाखल करणे. हाच प्रभावी दिनांक.
  8. स्वॅप रेशोनुसार समभागांचे वाटप.

कलम 233 खालील जलद मार्गात योजना NCLT ऐवजी प्रादेशिक संचालक आणि निबंधक यांच्याकडे जाते. हा मार्ग लहान कंपन्यांना, आणि आपल्या पूर्ण मालकीच्या उपकंपनीशी विलीन होणाऱ्या धारक कंपनीला उपलब्ध आहे.

4. नियत दिनांक आणि प्रभावी दिनांक यांचे स्पष्टीकरण.

कलम 232(6) नुसार योजनेत नियत दिनांक नमूद करता येतो. NCLT ने योजना अनेक महिन्यांनी मंजूर केली तरी, लेखा आणि कर यांच्या दृष्टीने विलीनीकरण त्या दिनांकापासून झाले असे मानले जाते.

प्रभावी दिनांक म्हणजे NCLT चा आदेश निबंधकाकडे दाखल केल्यावर योजना कायद्याने अंमलात येते तो दिवस. या दोन दिनांकांच्या दरम्यान हस्तांतरक कंपनी हस्तांतरिती कंपनीसाठी "विश्वस्त म्हणून" व्यवसाय चालवते.

विलीनीकरण जाहीर झाल्यानंतरही काही काळ पत्रे, वेतनचिठ्ठ्या आणि बँक विवरणपत्रे यांवर जुन्या कंपनीचे नाव का असू शकते, हे कर्मचारी, कर्जदाता किंवा करारातील दुसरा पक्ष यांना यावरून समजते.

5. स्पर्धा आयोगाची मंजुरी.

भारतातील विलीनीकरण नियंत्रण अनिवार्य आणि स्थगनकारी आहे. सूचित करणे आवश्यक असलेला व्यवहार CCI ने मंजुरी देईपर्यंत पूर्ण करता येत नाही.

व्यवहाराने मालमत्तेच्या किंवा उलाढालीच्या मर्यादा ओलांडल्यास तो सूचित करणे आवश्यक असते. 10/09/2024 पासून व्यवहार सूचित करणे पुढील परिस्थितीतही आवश्यक आहे:

आढाव्याचा एकूण कालावधी 150 दिवसांचा आहे. व्यवहार मूल्याची मर्यादा पूर्ण होते तेथे लहान लक्ष्य कंपनीसाठीची सूट लागू होत नाही.

माफक उलाढाल असलेला स्टार्ट-अप उच्च मूल्यांकनाने विकत घेतला जात असेल, तर सर्वप्रथम हीच तरतूद तपासावी.

6. व्यवहारातील ESOP.

कंपनी अधिनियमाचे कलम 62(1)(b) आणि भाग भांडवल नियमांचा (Share Capital Rules) नियम 12 यांनुसार ऑप्शनचे व्हेस्टिंग किमान एक वर्षाच्या कालावधीत झालेच पाहिजे. एक वर्षाच्या क्लिफसह चार वर्षांचे व्हेस्टिंग ही बाजारातील प्रथा आहे, कायदा नव्हे.

व्यवहारात, योजनेत किंवा SPA मध्ये पुढील गोष्टींचे काय होते हे सांगितलेले असावे:

कर रचनेनुसार लागतो:

01/04/2026 पासून या तरतुदी आयकर अधिनियम, 2025 (Income-tax Act, 2025) नुसार चालतात.

व्यवहाराच्या वेळी कशावरही सही करण्यापूर्वी कर्मचाऱ्यांनी तीन दस्तऐवज वाचावेत: ESOP योजना, स्वतःचे ग्रँट पत्र, आणि व्यवहाराविषयी कर्मचाऱ्यांना दिलेली सूचना.

7. क्लोजिंगनंतरचे वाद.

व्यवहारानंतरचे बहुतेक वाद पुढील गोष्टींविषयी असतात:

हे वाद सहसा SPA किंवा SHA खाली लवादाकडे जातात. काही वाद कलम 241 आणि 242 खालील दडपशाही आणि गैरव्यवस्थापनाच्या याचिका म्हणून NCLT कडे जातात.

लोक विचारतात ते प्रश्न

आम्ही गेल्या महिन्यात SPA वर सही केली. समभाग आता आमच्या मालकीचे आहेत का?

क्लोजिंग होईपर्यंत नाही. सहीमुळे बंधन निर्माण होते. पूर्वअटी (CPs) पूर्ण झाल्यावर, किंमत दिल्यावर आणि हस्तांतरणाची नोंद झाल्यावर मालकी हस्तांतरित होते.

सूचीबद्ध कंपनीत विलीन होणाऱ्या कंपनीचे समभाग माझ्याकडे आहेत. मला नवे समभाग कधी मिळतील?

योजना प्रभावी झाल्यानंतर, रेकॉर्ड डेटला जे धारक आहेत त्यांना, स्वॅप रेशोनुसार. अपूर्णांकातील हक्क सहसा एकत्र करून विकले जातात आणि त्यातून आलेली रक्कम वाटली जाते.

माझे व्हेस्ट न झालेले ESOP: अधिग्रहणात ते मी गमावेन का?

आपोआप नाही. तुमचे ग्रँट पत्र आणि योजना हे ठरवतात. ॲक्सिलरेशन, बदली ऑप्शन किंवा रोख रक्कम देऊन ऑप्शन संपवण्याची (cash-out) कलमे आहेत का ते पाहा.

लहान अधिग्रहणासाठी आम्हाला CCI ची मंजुरी लागते का?

एखादी मर्यादा ओलांडली गेली तरच. लक्षात ठेवा, व्यवहार मूल्याची कसोटी अशा लक्ष्य कंपनीलाही लागू होऊ शकते जिची मालमत्ता कमी आहे पण किंमत मोठी आहे.

विलीनीकरण योजनेत भूतकाळातील तारीख का असते?

तो नियत दिनांक (appointed date) असतो. लेखा आणि कर यांच्या दृष्टीने विलीनीकरण त्या दिवसापासून लागू होते, तर प्रभावी दिनांक (effective date) नंतर येतो.

ही उत्तरे शैक्षणिक स्वरूपाचे सारांश आहेत; ती कोणत्याही वैयक्तिक प्रकरणावरील कायदेशीर सल्ला नाहीत.

नियुक्ती

गंभीर प्रश्नासाठी नीट वाचलेली कागदपत्रे हवीत.

भेटी पूर्वनियोजित वेळ घेऊन G-46, Basement, Greater Kailash III, New Delhi येथे होतात. पत्रव्यवहार प्रमुख वकील वाचतात.

अस्वीकरण कार्यालय कोणत्या क्षेत्रांतील काम स्वीकारते हे या पानावर सांगितले आहे; हे पान माहितीपर आहे, बार कौन्सिल ऑफ इंडिया नियम (Bar Council of India Rules), प्रकरण II, भाग VI, नियम 36 यांचे पालन करून प्रसिद्ध केले आहे, आणि ही जाहिरात किंवा अशील मिळवण्याचा प्रयत्न नाही. येथील कोणताही मजकूर कायदेशीर सल्ला नाही, आणि हे पान वाचल्याने वकील-अशील संबंध निर्माण होत नाही.

हे पान बार कौन्सिल ऑफ इंडिया नियमांनी (Bar Council of India Rules) दिलेल्या परवानगीनुसार Lokesh Bhardwaj Law Offices च्या कामाविषयी सर्वसाधारण माहिती देते. हा कायदेशीर सल्ला नाही, आणि यामुळे वकील-अशील संबंध निर्माण होत नाही. LBLO कोणत्याही प्रकरणात केवळ लेखी मान्य केलेल्या नियुक्तीच्या आधारेच काम पाहते.

कायद्याची स्थिती 14/11/2026 रोजीची.

WhatsApp