અરજી દાખલ થયા પછી: દાવા, લેણદારોની સમિતિ, રિઝોલ્યુશન પ્લાન અને લિક્વિડેશન
નેશનલ કંપની લૉ ટ્રિબ્યુનલ (National Company Law Tribunal) કોઈ કંપનીને કોર્પોરેટ નાદારી રિઝોલ્યુશન પ્રક્રિયામાં દાખલ કરે, એટલે લેણદારોના દાવા એકઠા કરવામાં આવે છે, લેણદારોની સમિતિ વ્યાપારી નિર્ણયો લે છે, અને પ્રક્રિયા કાં તો ટ્રિબ્યુનલે મંજૂર કરેલા રિઝોલ્યુશન પ્લાનમાં અથવા લિક્વિડેશનમાં પૂરી થાય છે.
ટૂંકમાં
- દાવા. દરેક લેણદાર જાહેર ઘોષણામાંની તારીખ સુધીમાં, જે ઇન્ટરિમ રિઝોલ્યુશન પ્રોફેશનલની નિમણૂકથી 14 દિવસ છે, પુરાવા સાથે પોતાનો દાવો દાખલ કરે છે. મોડા દાવા ફક્ત રેગ્યુલેશન 12 અને 13 ની મર્યાદામાં જ માન્ય છે. મંજૂર થયેલા પ્લાનમાંથી બાકાત રહેલો દાવો નાબૂદ થઈ જાય છે.
- સમિતિ. લેણદારોની સમિતિ અસંબંધિત નાણાકીય લેણદારોની બનેલી હોય છે. તે વ્યાપારી નિર્ણયો લે છે: રિઝોલ્યુશન પ્રોફેશનલ કોણ હશે, સમય લંબાવવો કે નહીં, કયો પ્લાન મંજૂર કરવો અને લિક્વિડેશન કરવું કે નહીં.
- પ્લાન. રિઝોલ્યુશન પ્લાનને સમિતિના મતહિસ્સાના 66% અને કલમ 31 હેઠળ ટ્રિબ્યુનલની મંજૂરીની જરૂર પડે છે. તેણે ઓપરેશનલ લેણદારો અને અસંમત નાણાકીય લેણદારોને સંહિતા નક્કી કરે તેટલી લઘુતમ રકમ તો ચૂકવવી જ પડે.
- લિક્વિડેશન. 26/05/2026 થી લેણદારોની સમિતિ લિક્વિડેટરની દેખરેખ રાખે છે, લિક્વિડેટરની નિમણૂક IBBI ની ભલામણ પર થાય છે, અને લિક્વિડેશન 180 દિવસમાં પૂરું કરવું જ પડે, જે 90 દિવસ લંબાવી શકાય.
- અપીલ. અપીલ NCLAT માં 30 દિવસમાં થાય છે, અને પૂરતું કારણ હોય તો વધુ 15 દિવસ, તેથી વધુ નહીં. કાયદાના પ્રશ્ન પર આગળની અપીલ સુપ્રીમ કોર્ટમાં 45 દિવસમાં થાય છે, જે 15 દિવસ લંબાવી શકાય.
તમે સાંભળશો તે શબ્દો
- રિઝોલ્યુશન પ્રોફેશનલ (Resolution professional, RP)
- સમિતિની દેખરેખ હેઠળ, પ્રક્રિયા દરમિયાન કંપની ચલાવનાર, દાવા એકઠા કરનાર અને રિઝોલ્યુશન પ્લાન મંગાવનાર ઇન્સોલ્વન્સી પ્રોફેશનલ.
- લેણદારોની સમિતિ (Committee of creditors, CoC)
- અસંબંધિત નાણાકીય લેણદારોનું મંડળ, જે તેમનાં દેવાંના મૂલ્ય પ્રમાણે મત આપે છે અને પ્રક્રિયામાં વ્યાપારી નિર્ણયો લે છે.
- મતહિસ્સો (Voting share)
- લેણદારનો મતોમાંનો હિસ્સો, તેના સ્વીકૃત નાણાકીય દેવાના પ્રમાણમાં.
- અધિકૃત પ્રતિનિધિ (Authorised representative)
- ઇન્સોલ્વન્સી પ્રોફેશનલ જે સમિતિમાં ઘર ખરીદનારા કે થાપણદારો જેવા નાણાકીય લેણદારોના કોઈ વર્ગ વતી મત આપે છે.
- રિઝોલ્યુશન અરજદાર (Resolution applicant)
- રિઝોલ્યુશન પ્લાન સુપરત કરનાર વ્યક્તિ. તે કલમ 29A હેઠળ પાત્ર હોવી જ જોઈએ.
- લિક્વિડેશન મૂલ્ય અને વાજબી મૂલ્ય (Liquidation value and fair value)
- લિક્વિડેશનમાં કંપનીની અસ્કયામતોનું અંદાજિત વસૂલ થઈ શકે તેવું મૂલ્ય, અને સ્વતંત્ર પક્ષો વચ્ચે (arm's length) વ્યવસ્થિત વેચાણમાં કંપની કે તેની અસ્કયામતોનું મૂલ્ય, બંને નોંધાયેલા મૂલ્યાંકનકારો દ્વારા નાદારી શરૂ થયાની તારીખે માપવામાં આવે છે.
- વોટરફૉલ (Waterfall)
- કલમ 53 માંનો અગ્રતાક્રમ, જે ક્રમમાં લિક્વિડેશનની આવક ચૂકવવામાં આવે છે, પ્રક્રિયાના ખર્ચથી શરૂ કરીને.
- રદ કરી શકાય તેવો વ્યવહાર (Avoidance transaction)
- પસંદગીયુક્ત (preferential), ઓછા મૂલ્યનો (undervalued) અથવા શોષણકારી ધિરાણ (extortionate credit) વ્યવહાર, જેને ટ્રિબ્યુનલ અરજી પર ઉલટાવી શકે છે.
વિગતવાર
રિઝોલ્યુશન પ્રોફેશનલ સમક્ષ દાવા
કોણ શું દાખલ કરે છે
અરજી દાખલ થયા પછી બહાર પડતી જાહેર ઘોષણા જણાવે છે કે દાવાનાં ફૉર્મ ક્યાંથી મળશે અને દાવાઓ માટેની છેલ્લી તારીખ કઈ છે. એ તારીખ ઇન્ટરિમ રિઝોલ્યુશન પ્રોફેશનલ (IRP) ની નિમણૂકથી 14 દિવસ છે (રેગ્યુલેશન 6). દરેક પ્રકારનો લેણદાર IBBI પરિપત્રથી જાહેર કરે તે ફૉર્મમાં દાવો દાખલ કરે છે. 02/06/2026 થી ફૉર્મ રેગ્યુલેશનમાં છાપવામાં આવતાં નથી. તે પહેલાં તે અનુસૂચિ I નાં ફૉર્મ B થી F હતાં.
- ઓપરેશનલ લેણદારો રૂબરૂ, ટપાલથી કે ઇલેક્ટ્રોનિક રીતે, કરાર, ઇન્વૉઇસ, હુકમનામું, હિસાબો કે GST રિટર્ન સાથે દાવો દાખલ કરે છે (રેગ્યુલેશન 7).
- નાણાકીય લેણદારો ઇન્ફર્મેશન યુટિલિટીના રેકોર્ડ, નાણાકીય કરાર કે ઉપાડના રેકોર્ડ સાથે ઇલેક્ટ્રોનિક રીતે દાવો દાખલ કરે છે (રેગ્યુલેશન 8).
- કોઈ વર્ગના લેણદારો, જેમ કે ઘર ખરીદનારા, વેચાણ કરાર, ફાળવણી પત્ર કે પહોંચો સાથે ઇલેક્ટ્રોનિક રીતે દાવો દાખલ કરે છે. દરેક જણ ઘોષણામાં નામ આપેલા ત્રણ ઇન્સોલ્વન્સી પ્રોફેશનલમાંથી એકને પોતાના અધિકૃત પ્રતિનિધિ તરીકે પસંદ કરે છે (રેગ્યુલેશન 8A).
- કામદારો અને કર્મચારીઓ વ્યક્તિગત રીતે, અથવા તે બધા માટેના એક અધિકૃત પ્રતિનિધિ મારફતે, દાવો દાખલ કરી શકે છે (રેગ્યુલેશન 9). બીજા લેણદારો રેગ્યુલેશન 9A હેઠળ દાવો દાખલ કરે છે.
અરજી દાખલ થયા પછી કોઈ પણ સ્રોતમાંથી અંશતઃ ચુકવણી મેળવનાર લેણદારે પોતાનો દાવો અદ્યતન કરવો જ પડે (રેગ્યુલેશન 12A). વિદેશી ચલણના દાવા નાદારી શરૂ થયાની તારીખના ભારતીય રિઝર્વ બેંક (Reserve Bank of India) ના સંદર્ભ દરે રૂપાંતરિત કરવામાં આવે છે (રેગ્યુલેશન 15).
મોડા દાવા
તારીખ ચૂકી જનાર લેણદાર બે તારીખોમાંથી જે પાછળ હોય ત્યાં સુધી હજુ દાવો દાખલ કરી શકે છે: રેગ્યુલેશન 36B હેઠળ રિઝોલ્યુશન પ્લાન માટેની વિનંતી બહાર પડે ત્યાં સુધી, અથવા નાદારી શરૂ થયાની તારીખથી 90 દિવસ. 90 દિવસ પછી તેણે વિલંબનાં કારણો આપવાં જ પડે (રેગ્યુલેશન 12(1)).
તેના પછી, અને રિઝોલ્યુશન પ્લાન કે લિક્વિડેશન પર મત લેનારી સમિતિની બેઠકના સાત દિવસ પહેલાં સુધી, મળેલા દાવાની ચકાસણી કરીને તેને "acceptable" (સ્વીકાર્ય) અને "non-acceptable" (અસ્વીકાર્ય) માં વહેંચવામાં આવે છે (રેગ્યુલેશન 13(1B)). સ્વીકાર્ય દાવા સમિતિની ભલામણ માટે, અને વિલંબ માફી અને નિર્ણય માટે ટ્રિબ્યુનલ પાસે જાય છે (રેગ્યુલેશન 13(1C)).
ચકાસણી અને પડકાર
IRP કે RP દાવાઓની છેલ્લી તારીખથી સાત દિવસમાં, નાદારી શરૂ થયાની તારીખની સ્થિતિએ, દરેક દાવાની ચકાસણી કરે છે. તે લેણદારોની યાદી રાખે છે (રેગ્યુલેશન 13(1)). 2026 થી કલમ 18 સ્પષ્ટ કહે છે કે ચકાસણીમાં દાવાનું મૂલ્ય નક્કી કરવાનું સામેલ છે.
પ્રોફેશનલે દરેક દાવો પૂરો કે અંશતઃ સ્વીકારવો કે નામંજૂર કરવો જ પડે, અને સાત દિવસમાં કારણો સાથે લેણદારને જાણ કરવી જ પડે (રેગ્યુલેશન 13(1A)). જ્યાં દાવો અનિશ્ચિત હોય, ત્યાં પ્રોફેશનલ ઉપલબ્ધ માહિતી પરથી તેનો અંદાજ કાઢે છે અને વધુ માહિતી આવે તેમ આંકડો સુધારે છે (રેગ્યુલેશન 14).
લેણદારોની યાદી ટ્રિબ્યુનલમાં અને IBBI ના પ્લેટફોર્મ પર દાખલ કરવામાં આવે છે (રેગ્યુલેશન 13(2)). પોતાના દાવા સાથેના વ્યવહારથી અસંમત લેણદાર ટ્રિબ્યુનલમાં અરજી કરે છે.
પ્રક્રિયા ચૂકી જવાનું પરિણામ કઠોર છે. 26/05/2026 થી કલમ 31(6) કહે છે કે રિઝોલ્યુશન પ્લાન મંજૂર થાય એટલે, મંજૂરી પહેલાં ઊભો થયેલો કંપની કે તેની અસ્કયામતો સામેનો કોઈ પણ દાવો, પ્લાન બીજી જોગવાઈ ન કરે તો, નાબૂદ થઈ જાય છે. આવા દાવા પર આકારણી સહિત કોઈ કાર્યવાહી ચાલુ કે શરૂ થઈ શકતી નથી. આ નિયમ સંહિતાના અમલની શરૂઆતથી લાગુ પડેલો ગણાય છે, સિવાય કે બાબતો આખરી બની ગઈ હોય.
તે પ્રમોટરો, મેનેજરો, જામીનદારો કે સહ-જવાબદારોનું રક્ષણ કરતો નથી (સ્પષ્ટીકરણ I). મંજૂરી પછી ચુકવણી કરનાર સહ-જવાબદાર કંપની પાસેથી વળતર (indemnity) માગી શકતો નથી (સ્પષ્ટીકરણ II).
લેણદારોની સમિતિ
રચના
દાવા એકઠા કર્યા પછી IRP લેણદારોની સમિતિ રચે છે. તે દાવાઓની ચકાસણીથી બે દિવસમાં ટ્રિબ્યુનલમાં અહેવાલ દાખલ કરે છે અને એ અહેવાલથી સાત દિવસમાં પહેલી બેઠક બોલાવે છે (કલમ 21(1); રેગ્યુલેશન 17).
સમિતિમાં બધા નાણાકીય લેણદારો હોય છે, દરેક પોતાના દેવાના પ્રમાણમાં મત આપે છે. કંપનીના સંબંધિત પક્ષ હોય તેવા નાણાકીય લેણદારને હાજર રહેવાનો કે મત આપવાનો અધિકાર નથી. અપવાદ એવો નિયમનિત ધિરાણકર્તા છે જે ફક્ત દેવાને ઇક્વિટીમાં ફેરવવાથી સંબંધિત પક્ષ બન્યો હોય (કલમ 21(2) નું પરંતુક).
ઓછામાં ઓછા દસ સભ્યોવાળો નાણાકીય લેણદારોનો વર્ગ, જેમ કે ઘર ખરીદનારા, ટ્રિબ્યુનલે નીમેલા અધિકૃત પ્રતિનિધિ દ્વારા રજૂ થાય છે (કલમ 21(6A); રેગ્યુલેશન 2(1)(aa), 4A અને 16A).
જ્યાં કંપનીને કોઈ નાણાકીય લેણદાર ન હોય, અથવા તે બધા સંબંધિત પક્ષો હોય, ત્યાં સમિતિ જુદી રીતે રચાય છે (રેગ્યુલેશન 16). તેમાં અઢાર સૌથી મોટા અસંબંધિત ઓપરેશનલ લેણદારો ("unrelated", એટલે અસંબંધિત, શબ્દ 09/06/2026 થી ઉમેરાયો), કામદારોનો એક પ્રતિનિધિ અને કર્મચારીઓનો એક પ્રતિનિધિ હોય છે.
તે કેવી રીતે નિર્ણય કરે છે
સંહિતા વધુ ન માગે ત્યાં સુધી નિર્ણયો મતહિસ્સાના 51% થી લેવાય છે (કલમ 21(8)). કેટલાક નિર્ણયો માટે 66% જોઈએ: RP ની નિમણૂક કે બદલી (કલમ 22), સમય લંબાવવાની માગણી (કલમ 12), રિઝોલ્યુશન પ્લાનની મંજૂરી (કલમ 30(4)) અને લિક્વિડેશનનો ઠરાવ (કલમ 33(2)). અરજી પાછી ખેંચવા 90% જોઈએ (કલમ 12A).
RP એ ઓછામાં ઓછું દર 30 દિવસે એક વાર બેઠક બોલાવવી જ પડે, સિવાય કે સમિતિ ગાળો લંબાવે, અને દરેક ત્રિમાસિકમાં ઓછામાં ઓછી એક બેઠક થવી જ જોઈએ. 33% મત ધરાવતા સભ્યો બેઠકની માગણી કરી શકે છે (રેગ્યુલેશન 18). નોટિસ પાંચ દિવસની હોય છે. સમિતિ તેને 24 કલાક, અથવા અધિકૃત પ્રતિનિધિ હોય ત્યાં 48 કલાક, સુધી ઘટાડી શકે છે (રેગ્યુલેશન 19).
દરેક લેણદારે પહેલી બેઠકમાં RP ને કંપનીની અસ્કયામતો અને જવાબદારીઓ વિશે પોતાની પાસેની માહિતી આપવી જ પડે (રેગ્યુલેશન 4(3) નું પરંતુક).
સમીક્ષાની મર્યાદાઓ
Committee of Creditors of Essar Steel India Limited v. Satish Kumar Gupta, Civil Appeal Nos. 8766-67 of 2019, 15/11/2019 ના રોજ નિર્ણીત, માં સુપ્રીમ કોર્ટે ઠરાવ્યું કે કંપનીને બચાવવી કે નહીં, અને કેવી રીતે, તે સમિતિનું વ્યાપારી શાણપણ નક્કી કરે છે. ટ્રિબ્યુનલ અને NCLAT પ્લાનને ફક્ત સંહિતાની જરૂરિયાતોની કસોટી પર તપાસે છે.
26/05/2026 થી IBBI સમિતિ અને તેના સભ્યો માટે વર્તનનાં ધોરણો પણ નિર્દિષ્ટ કરી શકે છે, તેણે કેટલા સમયમાં નિર્ણય કરવો તે સહિત (કલમ 196(1)(sa)). સમિતિ પ્લાન મંજૂર કરે ત્યારે તેણે તેનાં કારણો નોંધવાં જ પડે (કલમ 30(4)).
રિઝોલ્યુશન પ્લાન અને વાંધા
કોણ બોલી લગાવી શકે
RP ઇન્ફર્મેશન મેમોરેન્ડમ તૈયાર કરે છે અને રિઝોલ્યુશન પ્લાન માટેની વિનંતી બહાર પાડે છે. રિઝોલ્યુશન અરજદાર કલમ 29A હેઠળ પોતે પાત્ર છે એવા સોગંદનામા સાથે પોતાનો પ્લાન સુપરત કરે છે (કલમ 30(1)).
કલમ 29A ઘણા પ્રકારના અરજદારોને બાકાત રાખે છે, તેમાં મુક્તિ ન મળેલો નાદાર (undischarged insolvent) અને ઇરાદાપૂર્વકનો ડિફોલ્ટર (wilful defaulter) સામેલ છે. જે વ્યક્તિનું ખાતું, અથવા તેના નિયંત્રણ હેઠળની કંપનીનું ખાતું, ઓછામાં ઓછા એક વર્ષથી નૉન-પર્ફોર્મિંગ એસેટ (NPA) રહ્યું હોય તેને પણ તે બાકાત રાખે છે, સિવાય કે પ્લાન સુપરત થાય તે પહેલાં મુદત વીતેલી રકમો ચૂકવી દેવામાં આવે. એ બાધ અસંબંધિત નાણાકીય સંસ્થાઓ પર લાગુ પડતો નથી.
બાકાત રહેતા બીજાઓમાં નિર્દિષ્ટ ગુનાઓ માટે દોષિત ઠરેલી વ્યક્તિઓ, ગેરલાયક ડિરેક્ટરો, SEBI એ પ્રતિબંધિત કરેલી વ્યક્તિઓ, અને કંપનીનો એવો જામીનદાર જેની ગેરંટી લાગુ કરાઈ હોય અને હજુ ચૂકવાઈ ન હોય, સામેલ છે. આ બાધ "connected persons" (સંકળાયેલી વ્યક્તિઓ) સુધી લંબાય છે.
26/05/2026 થી પ્લાન જુદા જુદા અરજદારોના પ્લાન મારફતે એક કે વધુ અસ્કયામતો વેચી પણ શકે છે (કલમ 5(26) નું સ્પષ્ટીકરણ).
પ્લાનમાં શું હોવું જ જોઈએ
- બીજાં દેવાં કરતાં અગ્રતાએ નાદારી રિઝોલ્યુશન પ્રક્રિયાના ખર્ચની ચુકવણી (કલમ 30(2)(a)).
- ઓપરેશનલ લેણદારોને બે રકમોમાંથી વધુ રકમથી ઓછી નહીં તેટલી ચુકવણી: કલમ 53 હેઠળ લિક્વિડેશનમાં તેમને જે મળે, અથવા પ્લાનની રકમ કલમ 53 ના ક્રમમાં વહેંચાય તો તેમને જે મળે (કલમ 30(2)(b)).
- 26/05/2026 થી, પ્લાનની તરફેણમાં મત ન આપનાર નાણાકીય લેણદારોને એ બે રકમોમાંથી ઓછી રકમથી ઓછી નહીં તેટલી ચુકવણી (નવી કલમ 30(2)(ba)). જે પ્રક્રિયાઓમાં એ તારીખ પહેલાં સમિતિએ પ્લાન મંજૂર કરી દીધો હોય, અથવા લિક્વિડેશનનો હુકમ થઈ ગયો હોય કે તે મંજૂર થઈ ગયું હોય, તેને નવો નિયમ લાગુ પડતો નથી.
- મંજૂરી પછી કંપનીનો વહીવટ, અને પ્લાનના અમલ અને દેખરેખ માટેની સમિતિ, જેમાં RP કે બીજા પ્રોફેશનલ, લેણદારોના પ્રતિનિધિઓ અને રિઝોલ્યુશન અરજદાર હોય (કલમ 30(2)(c) અને (d)).
- કાયદાનું અને IBBI ની જરૂરિયાતોનું પાલન (કલમ 30(2)(e) અને (f)). જ્યાં પ્લાનમાં સ્પર્ધા અધિનિયમ, 2002 (Competition Act, 2002) હેઠળનું સંયોજન (combination) સામેલ હોય, ત્યાં પ્લાન ટ્રિબ્યુનલને સુપરત થાય તે પહેલાં સ્પર્ધા પંચ (Competition Commission) ની મંજૂરી મેળવવી જ પડે (કલમ 31(4), 2026 માં સુધારેલી).
ટ્રિબ્યુનલ દ્વારા મંજૂરી
સમિતિ પ્લાનની વ્યવહારુતા અને સધ્ધરતા અને વહેંચણીની રીત ધ્યાનમાં લઈને, મતહિસ્સાના 66% થી પ્લાન મંજૂર કરે છે, અને તેનાં કારણો નોંધે છે (કલમ 30(4)). પછી RP તેને ટ્રિબ્યુનલને સુપરત કરે છે.
પ્લાન કલમ 30(2) ની શરતો પૂરી કરે અને તેના અસરકારક અમલ માટેની જોગવાઈઓ ધરાવતો હોય તો ટ્રિબ્યુનલ તેને મંજૂર કરે છે. પછી પ્લાન કંપની, તેના કર્મચારીઓ, સભ્યો, લેણદારો (જેમને કાયદેસરનાં લેણાં ચૂકવવાનાં હોય તે સરકારો સહિત), જામીનદારો અને બીજા હિતધારકોને બંધનકર્તા બને છે (કલમ 31(1)).
26/05/2026 થી ટ્રિબ્યુનલ પ્લાન નામંજૂર કરતાં પહેલાં સમિતિને ખામીઓ સુધારવા કહી શકે છે (કલમ 31(2)), તેણે 30 દિવસમાં નિર્ણય કરવો જ પડે (કલમ 31(2A)), અને તે પહેલાં અમલ મંજૂર કરી શકે છે અને વહેંચણી તેના પછી 30 દિવસમાં (કલમ 31(1) નું બીજું પરંતુક).
મંજૂર થયેલા પ્લાન સાથે જોડાયેલાં લાઇસન્સ અને કન્સેશન, તેમના હેઠળની જવાબદારીઓ પૂરી થતી હોય ત્યાં સુધી, મોકૂફ કે સમાપ્ત કરી શકાય નહીં (કલમ 31(5)).
વાંધા
ટ્રિબ્યુનલ સમક્ષ, લેણદાર વાંધો લઈ શકે છે કે પ્લાન સંહિતાની શરતો પૂરી કરતો નથી. મંજૂરી સામેની અપીલમાં કારણો પાંચ સુધી મર્યાદિત છે (કલમ 32 અને 61(3)):
- પ્લાન અમલમાંના કોઈ કાયદાનો ભંગ કરે છે;
- RP એ પોતાની સત્તાના ઉપયોગમાં મહત્ત્વની અનિયમિતતા કરી છે;
- ઓપરેશનલ લેણદારોનાં દેવાંની જોગવાઈ નિર્દિષ્ટ રીતે કરાઈ નથી;
- પ્રક્રિયાના ખર્ચની જોગવાઈ અગ્રતાએ કરાઈ નથી;
- પ્લાન IBBI એ નિર્દિષ્ટ કરેલા બીજા માપદંડોનું પાલન કરતો નથી.
ભંગ થયેલો પ્લાન બે રીતે અમલમાં મુકાવી શકાય છે. તેના ભંગથી નુકસાન પામનાર કોઈ પણ વ્યક્તિ લિક્વિડેશન માટે અરજી કરી શકે છે, અને ટ્રિબ્યુનલ તેને બદલે પ્રક્રિયા ફરી શરૂ કરી શકે છે (કલમ 33(3) અને (4)). ટ્રિબ્યુનલ રૂ. 1 લાખથી લઈને રૂ. 1 કરોડ અથવા પ્લાન હેઠળ વહેંચવાની રકમના 20%, બેમાંથી જે વધુ હોય ત્યાં સુધીનો દંડ પણ કરી શકે છે (કલમ 67B(3)).
લિક્વિડેશન (Liquidation)
તેનો હુકમ ક્યારે થાય છે
ટ્રિબ્યુનલ ત્રણ સ્થિતિમાં લિક્વિડેશનનો હુકમ કરે છે (કલમ 33(1) અને (2)): માન્ય સમયમાં કોઈ રિઝોલ્યુશન પ્લાન ન મળે, પ્લાન નામંજૂર થાય, અથવા સમિતિ 66% થી લિક્વિડેશનનો ઠરાવ કરે. સમિતિ રચાય પછી અને પ્લાન પાકો થાય તે પહેલાં કોઈ પણ સમયે સમિતિ આવો ઠરાવ કરી શકે છે. 26/05/2026 થી, IBBI નિર્દિષ્ટ કરે તે શરતોને આધીન, તે તેને બદલે કંપનીના વિસર્જનનો ઠરાવ પણ કરી શકે છે.
પહેલાં બે કારણો પર લિક્વિડેશનનો હુકમ કરતાં પહેલાં, ટ્રિબ્યુનલે પ્રક્રિયા પુનઃસ્થાપિત કરવા માટેની, 66% ના ટેકાવાળી, સમિતિની અરજી ધ્યાનમાં લેવી જ પડે (કલમ 33(1A)). તે તેને 120 દિવસ સુધી, અને ફક્ત એક જ વાર, પુનઃસ્થાપિત કરી શકે છે (કલમ 33(1B)). લિક્વિડેશનનો હુકમ જાણ કે અરજીથી 30 દિવસમાં થવો જ જોઈએ (કલમ 33(2A)).
કલમ 52 ને આધીન, લિક્વિડેશનમાં મોરેટોરિયમ લાગુ પડે છે (કલમ 33(1)(b)(iv)), અને લિક્વિડેટર કંપની વતી ફક્ત ટ્રિબ્યુનલની રજાથી જ દાવો કરે છે (કલમ 33(6)).
લિક્વિડેટર અને સમિતિ
લિક્વિડેટર હવે આપોઆપ RP હોતા નથી. ટ્રિબ્યુનલ IBBI ને પૂછે છે, જે દસ દિવસમાં RP સિવાયના કોઈ ઇન્સોલ્વન્સી પ્રોફેશનલનું નામ સૂચવે છે (કલમ 34(1) અને (6)). RP ને એ જ કંપનીના લિક્વિડેટર તરીકે નીમી શકાય નહીં (કલમ 34(4)). સમિતિ 66% થી લિક્વિડેટરને બદલી શકે છે (કલમ 34A).
લિક્વિડેશન દરમિયાન સમિતિ ચાલુ રહે છે અને લિક્વિડેટરની દેખરેખ રાખે છે (કલમ 21(11) અને 35(2)). આ 26/05/2026 પછી શરૂ થયેલાં લિક્વિડેશનને, અને જેમાં લિક્વિડેટરે હજુ વિસર્જન માટે અરજી કરી ન હોય તેવાં અગાઉનાં લિક્વિડેશનને, લાગુ પડે છે.
સુધારેલાં લિક્વિડેશન પ્રક્રિયા રેગ્યુલેશન હેઠળ, પહેલી બેઠક લિક્વિડેશનથી સાત દિવસમાં થાય છે, જે સુરક્ષિત લેણદારે પોતાની સિક્યુરિટી છોડી ન હોય તે સભ્ય નથી, અને લિક્વિડેટરને ફી, ખર્ચ, મૂલ્યાંકન અને કાનૂની કાર્યવાહીઓ માટે સમિતિની પૂર્વમંજૂરી જોઈએ (રેગ્યુલેશન 8).
જૂનાં લિક્વિડેશન હજુ રેગ્યુલેશન 31A હેઠળની સ્ટેકહોલ્ડર્સ કન્સલ્ટેશન કમિટી સાથે ચલાવાઈ શકે છે. લિક્વિડેટરનો પ્રાથમિક અહેવાલ 30 દિવસમાં સમિતિને જાય છે (રેગ્યુલેશન 13).
દાવા, સુરક્ષિત લેણદારો અને વોટરફૉલ
રિઝોલ્યુશન પ્રક્રિયામાં ચકાસાયેલા દાવા ફરી ચકાસાતા નથી. જે લેણદારે ત્યારે દાવો દાખલ ન કર્યો હોય તેણે લિક્વિડેશન શરૂ થયાની તારીખથી 14 દિવસમાં દાવો દાખલ કરવો જ પડે, અને લિક્વિડેટર સાત દિવસમાં નિર્ણય કરે છે (લિક્વિડેશન રેગ્યુલેશન 16 અને 30). કલમ 38 થી 42 માંની અલગ દાવા પ્રક્રિયા નવાં લિક્વિડેશન માટે રદ કરવામાં આવી.
સુરક્ષિત લેણદાર પોતાની સિક્યુરિટી એસ્ટેટને છોડી શકે છે અથવા જાતે વસૂલી શકે છે. જો તે વસૂલવાનું પસંદ કરે, તો તેણે લિક્વિડેશન શરૂ થયાની તારીખથી 14 દિવસમાં લિક્વિડેટરને જાણ કરવી અને અસ્કયામત ઓળખાવવી જ પડે, નહીં તો સિક્યુરિટી છોડી દીધેલી ગણાય છે (કલમ 52(2)). જ્યાં ઘણા સુરક્ષિત લેણદારો કોઈ અસ્કયામતમાં ભાગીદાર હોય, ત્યાં વસૂલાત માટે સુરક્ષિત મૂલ્યના 66% ધરાવતા લેણદારોની સંમતિ જોઈએ. વસૂલાત કરનાર લેણદાર ખર્ચ અને કામદારોનાં લેણાંનો પોતાનો હિસ્સો લિક્વિડેટરને ચૂકવે છે (કલમ 52(8)).
પછી આવક કલમ 53 ના અગ્રતાક્રમમાં, પ્રક્રિયા અને લિક્વિડેશનના ખર્ચથી શરૂ કરીને, વહેંચવામાં આવે છે. જે સુરક્ષિત લેણદારની છોડી દીધેલી સિક્યુરિટીનું મૂલ્ય તેના દેવાથી ઓછું હોય, તે સિક્યુરિટીના મૂલ્ય જેટલા માટે સુરક્ષિત અને બાકી માટે અસુરક્ષિત તરીકે ગણાય છે. લિક્વિડેશન પહેલાંનાં બે વર્ષનાં સરકારી લેણાં, કાયદાથી સુરક્ષિત હોય કે ન હોય, કલમ 53(1)(e)(i) હેઠળ ક્રમમાં આવે છે, અને બાકીનાં ખંડ (f) હેઠળ નીચે આવે છે.
સમય અને વિસર્જન
લિક્વિડેટરે લિક્વિડેશન શરૂ થયાની તારીખથી 180 દિવસમાં અસ્કયામતોનું લિક્વિડેશન કરીને વિસર્જન માટે અરજી કરવી જ પડે, જે 90 દિવસ સુધી લંબાવી શકાય (કલમ 54(1)). ટ્રિબ્યુનલે 30 દિવસમાં વિસર્જનનો હુકમ કરવો જ પડે (કલમ 54(4)).
રદ કરી શકાય તેવા વ્યવહારો અને કપટપૂર્ણ કે ખોટા વેપાર સામેની કાર્યવાહીઓ વિસર્જન પછી પણ ટકી રહે છે (કલમ 54(1A) થી (2B)). જ્યાં RP કે લિક્વિડેટરે એ કાર્યવાહી ન કરી હોય ત્યાં હવે લેણદાર, સભ્ય કે ભાગીદાર તે કરી શકે છે (બદલાયેલી કલમ 47).
NCLAT અને સુપ્રીમ કોર્ટમાં અપીલ
ભાગ II હેઠળના ટ્રિબ્યુનલના હુકમથી નારાજ કોઈ પણ વ્યક્તિ 30 દિવસમાં નેશનલ કંપની લૉ એપેલેટ ટ્રિબ્યુનલ (National Company Law Appellate Tribunal, NCLAT) માં અપીલ કરી શકે છે (કલમ 61(2)). પૂરતું કારણ બતાવવામાં આવે તો NCLAT વધુ 15 દિવસ સુધીનો સમય આપી શકે છે, તેથી વધુ કશું નહીં.
Tata Steel Ltd. v. Raj Kumar Banerjee, 2025 INSC 639, 07/05/2025 ના રોજ નિર્ણીત, માં સુપ્રીમ કોર્ટે NCLAT નો એવો હુકમ રદ કર્યો જેણે હુકમ પછીના 47મા દિવસે દાખલ થયેલી અપીલ સ્વીકારી હતી. કોર્ટે ત્રણ બાબતો ઠરાવી:
- સમય હુકમ જાહેર થયાથી ગણાય છે;
- કાયદાથી રચાયેલી સંસ્થા તરીકે NCLAT 30 વત્તા 15 દિવસથી વધુનો વિલંબ માફ કરી શકતી નથી;
- મુદત અધિનિયમ, 1963 (Limitation Act, 1963) ની કલમ 4 માંનો રજાનો નિયમ ફક્ત 30 દિવસના સમયગાળાને લંબાવે છે, વિવેકાધીન 15 દિવસને નહીં.
પ્રમાણિત નકલ મેળવવામાં લાગેલો સમય ફક્ત ત્યારે જ બાદ થાય છે જ્યારે નકલ માટે અરજી કરવામાં આવી હોય, કારણ કે NCLAT નિયમો, 2016 (NCLAT Rules, 2016) નો નિયમ 22(2) એ દાખલ કરવાનું ફરજિયાત બનાવે છે. મર્યાદાઓ અને ઉદાહરણો IBC માટે મુદતના પાના પર છે.
26/05/2026 થી NCLAT એ અપીલ મળ્યાથી ત્રણ મહિનામાં તેનો નિકાલ કરવાનો છે (કલમ 61(6)).
NCLAT ના હુકમ સામે કાયદાના પ્રશ્ન પર, હુકમ મળ્યાથી 45 દિવસમાં, અને પૂરતું કારણ હોય તો વધુ 15 દિવસમાં, સુપ્રીમ કોર્ટમાં અપીલ થઈ શકે છે (કલમ 62). ત્યાં હકીકતના પ્રશ્નો ફરી ખોલવામાં આવતા નથી.
લોકો પૂછે છે તે પ્રશ્નો
કોર્પોરેટ નાદારીમાં દાવો દાખલ કરવાની છેલ્લી તારીખ કઈ છે?
જાહેર ઘોષણામાં તે જણાવેલી હોય છે, અને રેગ્યુલેશન 6 હેઠળ તે ઇન્ટરિમ રિઝોલ્યુશન પ્રોફેશનલની નિમણૂકથી 14 દિવસ છે. જે લેણદાર તે ચૂકી જાય તે રિઝોલ્યુશન પ્લાન માટેની વિનંતી બહાર પડે ત્યાં સુધી, અથવા નાદારી શરૂ થયાની તારીખથી 90 દિવસ સુધી, બેમાંથી જે પાછળ હોય ત્યાં સુધી, હજુ દાવો દાખલ કરી શકે છે; 90 દિવસ પછી હોય તો કારણો આપવાં પડે. તેના પછીના દાવા, જે પ્લાન કે લિક્વિડેશન પરના મતદાનના સાત દિવસ પહેલાં સુધી મળ્યા હોય, વિલંબ માફ કરવા માટે સમિતિ અને ટ્રિબ્યુનલ પાસે જાય છે.
હું CIRP માં મારો દાવો દાખલ ન કરું તો તેનું શું થાય?
તે ગંભીર જોખમમાં છે. 26/05/2026 થી કલમ 31(6) કહે છે કે રિઝોલ્યુશન પ્લાન મંજૂર થતાં, મંજૂરી પહેલાં ઊભો થયેલો કંપની અને તેની અસ્કયામતો સામેનો દરેક દાવો, પ્લાનમાં તેની જોગવાઈ ન હોય તો, નાબૂદ થઈ જાય છે, અને તેના પર આકારણી સહિત કોઈ કાર્યવાહી ચાલુ કે શરૂ થઈ શકતી નથી. આ નિયમ સંહિતાના અમલની શરૂઆતથી લાગુ પડેલો ગણાય છે, સિવાય કે કોઈ બાબત આખરી બની ગઈ હોય. પ્રમોટરો, જામીનદારો અને સહ-જવાબદારો સામેના દાવા પર અસર થતી નથી.
શું ઓપરેશનલ લેણદાર લેણદારોની સમિતિમાં મત આપી શકે?
સામાન્ય રીતે ના. કલમ 21 હેઠળ સમિતિ નાણાકીય લેણદારોની બનેલી હોય છે, દરેક તેના સ્વીકૃત નાણાકીય દેવાના પ્રમાણમાં મત આપે છે, અને ઓપરેશનલ લેણદારના દાવાનો નિકાલ કલમ 30(2)(b) કોઈ પણ પ્લાનમાં ખાતરીપૂર્વક આપે છે તે લઘુતમ ચુકવણી દ્વારા થાય છે. અપવાદ એવી કંપની છે જેને કોઈ નાણાકીય લેણદાર ન હોય, અથવા ફક્ત સંબંધિત પક્ષો જ હોય. ત્યાં, રેગ્યુલેશન 16 હેઠળ, સમિતિ અઢાર સૌથી મોટા અસંબંધિત ઓપરેશનલ લેણદારો અને કામદારો અને કર્મચારીઓના એક એક પ્રતિનિધિની બનેલી હોય છે.
રિઝોલ્યુશન પ્લાન મંજૂર કરવા સમિતિના કેટલા મતની જરૂર પડે?
કલમ 30(4) હેઠળ નાણાકીય લેણદારોના મતહિસ્સાના ઓછામાં ઓછા 66%. સમિતિએ પ્લાનની વ્યવહારુતા અને સધ્ધરતા અને વહેંચણીની રીત ધ્યાનમાં લેવી જ પડે, અને 26/05/2026 થી તેણે મંજૂરીનાં કારણો નોંધવાં જ પડે. રિઝોલ્યુશન પ્રોફેશનલની નિમણૂક કે બદલી, સમય લંબાવવાની માગણી અને લિક્વિડેશનના ઠરાવ માટે પણ એ જ 66% જોઈએ. સામાન્ય નિર્ણયો માટે 51% જોઈએ, અને આખી પ્રક્રિયા પાછી ખેંચવા 90% જોઈએ.
પ્લાન સામે મત આપનાર લેણદારને રિઝોલ્યુશન પ્લાને કેટલું ચૂકવવું જ પડે?
26/05/2026 થી, નવી કલમ 30(2)(ba) હેઠળ, પ્લાનની તરફેણમાં મત ન આપનાર નાણાકીય લેણદારને બે રકમોમાંથી ઓછી રકમ જેટલું તો મળવું જ જોઈએ: કલમ 53 હેઠળ લિક્વિડેશનમાં તેને જે મળે, અથવા પ્લાનની રકમ કલમ 53 ના ક્રમમાં વહેંચાય તો તેને જે મળે. ઓપરેશનલ લેણદારોને આ જ બે રકમોમાંથી વધુ રકમ મળવી જ જોઈએ. જ્યાં એ તારીખ પહેલાં સમિતિએ પ્લાન મંજૂર કર્યો હોય, અથવા લિક્વિડેશનનો હુકમ થયો હોય કે તે મંજૂર થયું હોય, ત્યાં નવો નિયમ લાગુ પડતો નથી.
લેણદારોએ મંજૂર કરેલો રિઝોલ્યુશન પ્લાન NCLT કે NCLAT બદલી શકે?
ના. Committee of Creditors of Essar Steel India Limited v. Satish Kumar Gupta કેસમાં સુપ્રીમ કોર્ટે ઠરાવ્યું કે પ્લાન મંજૂર કરવાનો નિર્ણય સમિતિના વ્યાપારી શાણપણ (commercial wisdom) પર આધારિત છે, અને ટ્રિબ્યુનલ ફક્ત સંહિતાનું પાલન તપાસે છે. 2026 થી ટ્રિબ્યુનલ ખામીવાળો પ્લાન નામંજૂર કરતાં પહેલાં તેને સુધારવા સમિતિ પાસે પાછો મોકલી શકે છે. મંજૂરી સામેની અપીલ ફક્ત કલમ 61(3) માંનાં પાંચ કારણો પર જ થઈ શકે, જેમ કે કાયદાનો ભંગ અથવા રિઝોલ્યુશન પ્રોફેશનલની મહત્ત્વની અનિયમિતતા.
લિક્વિડેટર કોણ બને છે, અને લિક્વિડેશનની દેખરેખ કોણ રાખે છે?
26/05/2026 થી રિઝોલ્યુશન પ્રોફેશનલ આપોઆપ ચાલુ રહેતા નથી. ટ્રિબ્યુનલ મામલો IBBI ને મોકલે છે, જે દસ દિવસમાં બીજા ઇન્સોલ્વન્સી પ્રોફેશનલનું નામ સૂચવે છે, અને એ જ કંપનીના રિઝોલ્યુશન પ્રોફેશનલની નિમણૂક થઈ શકતી નથી. લિક્વિડેશન દરમિયાન લેણદારોની સમિતિ ચાલુ રહે છે, લિક્વિડેટરની દેખરેખ રાખે છે, ફી, ખર્ચ અને કાનૂની કાર્યવાહીઓ મંજૂર કરે છે, અને 66% મતથી લિક્વિડેટરને બદલી શકે છે. જૂનાં લિક્વિડેશનમાં હજુ સ્ટેકહોલ્ડર્સ કન્સલ્ટેશન કમિટી હોઈ શકે.
IBC હેઠળ લિક્વિડેશનમાં કેટલો સમય લાગે છે?
2026 માં બદલાયેલી કલમ 54(1) લિક્વિડેટરને લિક્વિડેશન શરૂ થયાની તારીખથી 180 દિવસમાં અસ્કયામતોનું પૂરું લિક્વિડેશન કરીને વિસર્જન (dissolution) માટે અરજી કરવાનું ફરજિયાત બનાવે છે. પૂરતાં કારણો સાથેની અરજી પર ટ્રિબ્યુનલ તેને 90 દિવસ સુધી લંબાવી શકે છે, અને તેણે અરજીથી 30 દિવસમાં વિસર્જનનો હુકમ કરવો જ પડે. રદ કરી શકાય તેવા વ્યવહારો ઉલટાવવાની, અથવા કપટપૂર્ણ કે ખોટા વેપાર સામેની, કાર્યવાહીઓ સમિતિ નક્કી કરે તેમ વિસર્જન પછી પણ ચાલુ રહી શકે છે.
કંપની લિક્વિડેશનમાં જાય ત્યારે સુરક્ષિત લેણદારે શું કરવું પડે?
ઝડપથી નિર્ણય કરવો. બદલાયેલી કલમ 52(2) હેઠળ, જે સુરક્ષિત લેણદાર પોતાની સિક્યુરિટી જાતે વસૂલવા માગે તેણે લિક્વિડેશન શરૂ થયાની તારીખથી 14 દિવસમાં લિક્વિડેટરને જાણ કરવી અને અસ્કયામત ઓળખાવવી જ પડે. જો તે એમ ન કરે, તો સિક્યુરિટી એસ્ટેટને છોડી દીધેલી ગણાય છે. જ્યાં ઘણા સુરક્ષિત લેણદારો અસ્કયામતમાં ભાગીદાર હોય, ત્યાં સુરક્ષિત મૂલ્યના 66% ધરાવતા લેણદારોની સંમતિ જોઈએ. વસૂલાત કરનાર લેણદારે ખર્ચ અને કામદારોનાં લેણાંનો પોતાનો હિસ્સો લિક્વિડેટરને ચૂકવવો જ પડે.
IBC હેઠળ NCLT ના હુકમ સામે અપીલ કરવાની સમયમર્યાદા કેટલી છે?
કલમ 61(2) હેઠળ હુકમથી ત્રીસ દિવસ, અને પૂરતું કારણ હોય તો વધુ 15 દિવસ સુધી. Tata Steel Ltd. v. Raj Kumar Banerjee (2025) માં સુપ્રીમ કોર્ટે ઠરાવ્યું કે NCLAT 45 દિવસથી વધુ વિલંબ માફ કરી શકતી નથી, સમય હુકમ જાહેર થયાથી ગણાય છે, અને કોર્ટની રજાનો નિયમ 15 દિવસને લંબાવતો નથી. 2026 થી NCLAT એ ત્રણ મહિનામાં અપીલોનો નિર્ણય કરવાનો છે. સુપ્રીમ કોર્ટમાં આગળની અપીલ 45 દિવસમાં થઈ શકે, જે 15 દિવસ લંબાવી શકાય.
આ જવાબો શૈક્ષણિક સારાંશ છે; તે કોઈ પણ વ્યક્તિગત બાબત અંગેની કાનૂની સલાહ નથી.
ગંભીર પ્રશ્ન માટે કાગળો પૂરેપૂરા વંચાય તે જરૂરી છે.
રૂબરૂ મુલાકાત (કોન્ફરન્સ) અગાઉથી સમય લઈને G-46, Basement, Greater Kailash III, New Delhi ખાતે થાય છે. પત્રવ્યવહાર પ્રિન્સિપાલ પોતે વાંચે છે.
આ પાનું Lokesh Bhardwaj Law Offices ના કામ વિશે, બાર કાઉન્સિલ ઑફ ઇન્ડિયાના નિયમો (Bar Council of India Rules) હેઠળ માન્ય હોય તે રીતે, સામાન્ય માહિતી આપે છે. તે કાનૂની સલાહ નથી, અને તે વકીલ અને અસીલનો સંબંધ ઊભો કરતું નથી. LBLO કોઈ બાબતમાં ફક્ત લેખિતમાં નક્કી થયેલી નિમણૂક (engagement) પર જ કામ કરે છે.
16/11/2026 ના રોજનો કાયદો દર્શાવ્યો છે.
← બધાં કાર્યક્ષેત્રો