કોર્પોરેટ નાદારી શરૂ કરવી: કલમ 7, 9 અને 10 અને મોરેટોરિયમ
નાદારી અને દેવાળિયાપણા સંહિતા, 2016 (Insolvency and Bankruptcy Code, 2016) (IBC) હેઠળની કોર્પોરેટ નાદારી રિઝોલ્યુશન પ્રક્રિયા નાણાકીય લેણદાર, ડિમાન્ડ નોટિસ પછી ઓપરેશનલ લેણદાર, અથવા કંપની પોતે શરૂ કરી શકે છે. તે ત્યારે જ શરૂ થાય છે જ્યારે નેશનલ કંપની લૉ ટ્રિબ્યુનલ (National Company Law Tribunal) અરજી દાખલ કરે, અને અરજી દાખલ થતાં મોરેટોરિયમ આવે છે.
ટૂંકમાં
- લઘુતમ રકમ અને મંચ. IBC નો ભાગ II ત્યાં લાગુ પડે છે જ્યાં ચૂક ઓછામાં ઓછી રૂ. 1 કરોડની હોય. અરજી કંપનીની નોંધાયેલી ઑફિસ પર હકૂમત ધરાવતી નેશનલ કંપની લૉ ટ્રિબ્યુનલ (NCLT) ની બેન્ચમાં જાય છે.
- ત્રણ દરવાજા. નાણાકીય લેણદાર ચૂક થતાં કલમ 7 હેઠળ અરજી કરે છે. ઓપરેશનલ લેણદાર પહેલાં કલમ 8 હેઠળ ડિમાન્ડ નોટિસ બજાવે છે અને કંપની 10 દિવસમાં ન તો ચુકવણી કરે કે ન કોઈ વિવાદ બતાવે તો જ કલમ 9 હેઠળ અરજી કરે છે. કંપની પોતે કલમ 10 હેઠળ અરજી કરે છે.
- 2026 ના ફેરફારો. IBC (સુધારા) અધિનિયમ, 2026 નો મોટો ભાગ 26/05/2026 ના રોજ અમલમાં આવ્યો. હવે ચૂક બતાવવામાં આવે એટલે ટ્રિબ્યુનલ સંપૂર્ણ કલમ 7 ની અરજી 14 દિવસમાં દાખલ કરશે, અને બીજું કોઈ કારણ તેને નિષ્ફળ બનાવી શકતું નથી.
- મોરેટોરિયમ. અરજી દાખલ થતાં કલમ 14 હેઠળ કંપની સામેના દાવા, અમલ (execution), સિક્યુરિટીની વસૂલાત અને મિલકત પાછી મેળવવા પર મોરેટોરિયમ લાગુ થાય છે. તેના શબ્દો પ્રમાણે, તે જામીનદારનું રક્ષણ કરતું નથી.
- સમયમર્યાદા. કલમ 7 અને કલમ 9 ની અરજીઓ ચૂકની તારીખથી ત્રણ વર્ષમાં દાખલ કરવી જ પડે, કંપનીએ જવાબદારીની કબૂલાત કરી હોય તેને આધીન.
- કોર્ટ ફી. 2016 ના અરજી નિયમોની અનુસૂચિ હેઠળ, નાણાકીય લેણદાર કે કંપની માટે રૂ. 25,000, અને ઓપરેશનલ લેણદાર માટે રૂ. 2,000.
તમે સાંભળશો તે શબ્દો
- નાણાકીય લેણદાર (Financial creditor)
- જેનું નાણાકીય દેવું લેણું હોય તે વ્યક્તિ, એટલે કે નાણાંના સમય મૂલ્યના બદલામાં વિતરિત કરાયેલાં નાણાં. ડેવલપરને ઘર ખરીદનારે કરેલી ચુકવણી કલમ 5(8)(f) હેઠળ નાણાકીય દેવું ગણાય છે.
- ઓપરેશનલ લેણદાર (Operational creditor)
- જેનું ઓપરેશનલ દેવું લેણું હોય તે વ્યક્તિ: માલ કે સેવાઓ માટેનો દાવો, રોજગાર સહિત, અથવા સરકાર કે સ્થાનિક સત્તામંડળને ચૂકવવાનાં કાયદેસરનાં લેણાં (કલમ 5(21)).
- કોર્પોરેટ અરજદાર (Corporate applicant)
- કંપની પોતે, અથવા તેના વતી અરજી કરવા અધિકૃત કોઈ સભ્ય, ભાગીદાર, મેનેજર કે તેના નાણાં પર નિયંત્રણ ધરાવતી વ્યક્તિ (કલમ 5(5)).
- ચૂક (Default)
- દેવું ચૂકવવાપાત્ર બને પછી તેની પૂરી કે અંશતઃ ચુકવણી ન કરવી. ભાગ II ફક્ત ત્યાં લાગુ પડે છે જ્યાં ચૂક ઓછામાં ઓછી રૂ. 1 કરોડની હોય.
- ડિમાન્ડ નોટિસ (Demand notice)
- ફૉર્મ 3 માંની નોટિસ, અથવા ફૉર્મ 4 માંની નોટિસ સાથેનું ઇન્વૉઇસ, જે ઓપરેશનલ લેણદારે કલમ 9 હેઠળ અરજી કરતાં પહેલાં પહોંચાડવું જ પડે.
- પહેલેથી અસ્તિત્વ ધરાવતો વિવાદ (Pre-existing dispute)
- દેવા વિશે, માલ કે સેવાઓ વિશે, અથવા વૉરંટી વિશેનો સાચો વિવાદ, જે ડિમાન્ડ નોટિસ મળે તે પહેલાં અસ્તિત્વમાં હતો. તે કલમ 9 ની અરજીને નિષ્ફળ બનાવે છે.
- ઇન્ટરિમ રિઝોલ્યુશન પ્રોફેશનલ (Interim resolution professional, IRP)
- અરજી દાખલ થતાં નિમાયેલા ઇન્સોલ્વન્સી પ્રોફેશનલ, જે લેણદારોની સમિતિ રિઝોલ્યુશન પ્રોફેશનલ નીમે ત્યાં સુધી કંપનીનો વહીવટ સંભાળે છે.
- મોરેટોરિયમ (Moratorium)
- પ્રક્રિયા દરમિયાન કંપની સામેના દાવા, અમલ, સિક્યુરિટીની વસૂલાત અને મિલકત પાછી મેળવવા પર કલમ 14 હેઠળ કાયદાથી મુકાયેલી રોક.
વિગતવાર
અરજી પહેલાં: લઘુતમ રકમ, મંચ અને 2026 ના સુધારા
IBC ના ભાગ II માંની કોર્પોરેટ નાદારીની જોગવાઈઓ ત્યાં લાગુ પડે છે જ્યાં ચૂકની લઘુતમ રકમ રૂ. 1 કરોડ હોય (કલમ 4, 24/03/2020 ના જાહેરનામા સાથે વાંચતાં, જેણે રકમ રૂ. 1 લાખથી વધારી). મંચ NCLT છે, જે ન્યાયનિર્ણાયક સત્તામંડળ (Adjudicating Authority) તરીકે કામ કરે છે. બેન્ચ તે છે જે કંપનીની નોંધાયેલી ઑફિસ જ્યાં આવેલી હોય તે સ્થળ પર પ્રાદેશિક હકૂમત ધરાવે છે (કલમ 60(1)).
નાદારી અને દેવાળિયાપણા સંહિતા (સુધારા) અધિનિયમ, 2026 (Insolvency and Bankruptcy Code (Amendment) Act, 2026) (2026 નો અધિનિયમ 6) દ્વારા સંહિતામાં મોટા સુધારા થયા, જેને 06/04/2026 ના રોજ મંજૂરી મળી. 22/05/2026 ના જાહેરનામા S.O. 2625(E) થી તેની મોટા ભાગની જોગવાઈઓ 26/05/2026 ના રોજ અમલમાં આવી. તેમાં આ પાના પર વર્ણવેલા કલમ 7, 9, 10, 12A, 14 અને 16 ના ફેરફારો સામેલ છે.
લેણદારે શરૂ કરેલી નાદારી રિઝોલ્યુશન પ્રક્રિયા (નવું પ્રકરણ IV-A), ગ્રુપ નાદારી (પ્રકરણ VA) અને સરહદપારના નિયમો ઘડવાની સત્તા (કલમ 240C) બાકાત રખાયાં, અને આ પાનાની તારીખ સુધી તેમને અમલમાં લાવતું કોઈ પાછળનું જાહેરનામું મળ્યું ન હતું.
ગુણદોષ પહેલાં ત્રણ પ્રશ્નો આવે છે. શું નાદારી યોગ્ય સાધન છે? IBC સામૂહિક પ્રક્રિયા છે, વસૂલાતનો દાવો નથી. શું અરજી સમયસર છે? કલમ 238A દ્વારા લાગુ પડતા મુદત અધિનિયમ, 1963 (Limitation Act, 1963) ના આર્ટિકલ 137 હેઠળ, તે ચૂકથી ત્રણ વર્ષમાં દાખલ કરવી જ પડે, અને કંપનીએ લેખિતમાં કરેલી જવાબદારીની કબૂલાત મુદત ફરી શરૂ કરે છે (જુઓ IBC માટે મુદતનું પાનું). શું તે પ્રામાણિક (bona fide) છે? 26/05/2026 થી ટ્રિબ્યુનલ વ્યર્થ કે હેરાન કરવાના હેતુવાળી કાર્યવાહી માટે રૂ. 1 લાખથી રૂ. 2 કરોડ સુધીનો દંડ કરી શકે છે (કલમ 64A).
નાણાકીય લેણદારોની કલમ 7 હેઠળની અરજીઓ
કોણ અરજી કરી શકે
ચૂક થાય એટલે નાણાકીય લેણદાર એકલો, અથવા બીજા નાણાકીય લેણદારો સાથે સંયુક્ત રીતે, અરજી કરી શકે છે. કંપનીના કોઈ પણ નાણાકીય લેણદાર પ્રત્યેના દેવામાં ચૂક પૂરતી છે, ફક્ત અરજદાર પ્રત્યેની ચૂક જ નહીં (કલમ 7(1) નું સ્પષ્ટીકરણ).
રિયલ એસ્ટેટ પ્રોજેક્ટ હેઠળ ફાળવણીદાર (allottee) પાસેથી ઊભી કરાયેલી રકમને ઉધારની વ્યાપારી અસર ધરાવતી ગણવામાં આવે છે (કલમ 5(8)(f) નું સ્પષ્ટીકરણ). તેથી ઘર ખરીદનારા નાણાકીય લેણદારો છે. પરંતુ ફાળવણીદારો, અને થાપણદારો જેવા કોઈ વર્ગના લેણદારો, સંયુક્ત રીતે જ અરજી કરી શકે: એક જ પ્રોજેક્ટ કે વર્ગના ઓછામાં ઓછા 100 લેણદારો, અથવા તેમના 10%, બેમાંથી જે ઓછું હોય તે (કલમ 7(1) ના પરંતુકો).
શું દાખલ કરવામાં આવે છે
- નાદારી અને દેવાળિયાપણા (ન્યાયનિર્ણાયક સત્તામંડળ સમક્ષ અરજી) નિયમો, 2016 (Insolvency and Bankruptcy (Application to Adjudicating Authority) Rules, 2016) ના નિયમ 4 હેઠળ ફૉર્મ 1 માં અરજી, રૂ. 25,000 ની ફી સાથે.
- ઇન્ફર્મેશન યુટિલિટી પાસેથી ચૂકનો રેકોર્ડ, અથવા ચૂકનો બીજો પુરાવો. IBBI ના રિઝોલ્યુશન પ્રક્રિયા રેગ્યુલેશનનું રેગ્યુલેશન 2A બેંકર્સ બુકમાંની નોંધોની પ્રમાણિત નકલો, અથવા ન ચૂકવણીનો નિર્ણય કરનાર કોર્ટ કે ટ્રિબ્યુનલનો હુકમ જેની સામે અપીલનો સમય પૂરો થઈ ગયો હોય, તે માન્ય રાખે છે.
- દેવા અને ચૂકનો ઘટનાક્રમ, અંશતઃ ચુકવણીઓ, છેલ્લી કબૂલાત અને લાગુ પડતી મુદત સહિત (રેગ્યુલેશન 2D), અને લેણદારનો PAN અને ઇમેઇલ સરનામું (રેગ્યુલેશન 2C).
- IRP તરીકે સૂચવાયેલા ઇન્સોલ્વન્સી પ્રોફેશનલનું નામ, તે વ્યક્તિની ફૉર્મ 2 માં લેખિત સંમતિ સાથે (નિયમ 9).
- અરજી કરતાં પહેલાં કંપની અને IBBI પર નકલ બજાવ્યાનો પુરાવો (નિયમ 4(3)).
ટ્રિબ્યુનલ શું નક્કી કરે છે, અને કેટલા સમયમાં
26/05/2026 થી કલમ 7(5) કહે છે કે ટ્રિબ્યુનલ, અરજી મળ્યાથી 14 દિવસમાં, ત્રણ બાબતો બતાવવામાં આવે તો અરજી દાખલ કરશે: ચૂક થઈ છે, અરજી સંપૂર્ણ છે, અને સૂચિત રિઝોલ્યુશન પ્રોફેશનલ સામે કોઈ શિસ્તભંગની કાર્યવાહી પડતર નથી. આમાંથી કોઈ પણ શરત પૂરી ન થાય તો તે અરજી નામંજૂર કરે છે. ખામી માટે નામંજૂર કરતાં પહેલાં તેણે અરજદારને તે સુધારવા સાત દિવસ આપવા જ પડે. જો તે 14 દિવસમાં નિર્ણય ન કરે, તો તેણે વિલંબનાં કારણો નોંધવાં જ પડે.
બે સ્પષ્ટીકરણો ઉમેરાયાં. ત્રણ શરતો પૂરી થયા પછી અરજી નામંજૂર કરવા બીજું કોઈ કારણ ધ્યાનમાં લઈ શકાય નહીં (સ્પષ્ટીકરણ I). જ્યાં કોઈ નાણાકીય સંસ્થા ઇન્ફર્મેશન યુટિલિટી પાસેથી ચૂકનો રેકોર્ડ રજૂ કરે, ત્યાં ટ્રિબ્યુનલ માટે ચૂક ઠરાવવા એ રેકોર્ડ પૂરતો છે (સ્પષ્ટીકરણ II).
ટ્રિબ્યુનલ દેવાની સુનાવણી (trial) કરતી નથી. બાકી રહેતા બચાવ કાયદાએ આપેલા જ છે: કોઈ નાણાકીય દેવું નથી, કોઈ ચૂક નથી, ચૂક રૂ. 1 કરોડથી ઓછી છે, મુદતનો બાધ છે, અથવા અરજી અધૂરી છે. ઓછામાં ઓછી લઘુતમ રકમની ચૂક બતાવવામાં આવી હોય ત્યાં ફક્ત રકમ અંગેનો વિવાદ અરજીનો જવાબ બનતો નથી.
પ્રક્રિયા ક્યારે શરૂ થાય છે
પ્રક્રિયા અરજી દાખલ થયાની તારીખે, એટલે કે નાદારી શરૂ થયાની તારીખે (insolvency commencement date), શરૂ થાય છે (કલમ 7(6)). દાખલ કરવાનો હુકમ મોરેટોરિયમ જાહેર કરે છે, જાહેર ઘોષણાનો નિર્દેશ આપે છે અને IRP ની નિમણૂક કરે છે (કલમ 13). જ્યાં નાણાકીય લેણદાર અરજી કરે, ત્યાં તેણે સૂચવેલા પ્રોફેશનલને IRP તરીકે નીમવામાં આવે છે, જો તેમની સામે કોઈ શિસ્તભંગની કાર્યવાહી પડતર ન હોય (કલમ 16(2)).
IRP એ નિમણૂકથી ત્રણ દિવસમાં ઘોષણા પ્રકાશિત કરવી જ પડે. ઘોષણા દાવાઓ માટેની છેલ્લી તારીખ નક્કી કરે છે, જે IRP ની નિમણૂકથી 14 દિવસ છે (રેગ્યુલેશન 6).
જ્યાં કંપની સામે ઘણી અરજીઓ પડતર હોય, ત્યાં "initiation date" (શરૂઆતની તારીખ) પહેલી અરજીની તારીખ છે (કલમ 5(11) નું નવું પરંતુક); રદ કરી શકાય તેવા વ્યવહારો (avoidance transactions) માટેના પાછલા સમયગાળા હવે એ તારીખથી પાછળ ગણાય છે અને અરજી દાખલ થાય ત્યાં સુધી લંબાય છે.
અરજી દાખલ થાય તે પહેલાં અરજદાર ટ્રિબ્યુનલની પરવાનગીથી તે પાછી ખેંચી શકે છે (નિયમ 8).
ડિમાન્ડ નોટિસ અને કલમ 9 હેઠળની અરજીઓ
ડિમાન્ડ નોટિસ
ઓપરેશનલ લેણદાર એટલે માલ કે સેવાઓનો સપ્લાયર, કર્મચારી, અથવા જેને કાયદેસરનાં લેણાં ચૂકવવાનાં હોય તેવું સરકારી સત્તામંડળ. તે સીધી અરજી કરી શકતો નથી. ચૂક થતાં તેણે ફૉર્મ 3 માં ડિમાન્ડ નોટિસ, અથવા ફૉર્મ 4 માંની નોટિસ સાથે ન ચૂકવાયેલા ઇન્વૉઇસની નકલ, પહોંચાડવી જ પડે (કલમ 8(1); નિયમ 5(1)).
નોટિસ નોંધાયેલી ઑફિસે હાથોહાથ, રજિસ્ટર્ડ પોસ્ટ કે પહોંચ સાથેની સ્પીડ પોસ્ટથી, અથવા પૂર્ણકાલીન ડિરેક્ટર, નિયુક્ત ભાગીદાર કે મુખ્ય સંચાલકીય વ્યક્તિને ઇમેઇલથી પહોંચાડવામાં આવે છે (નિયમ 5(2)). જો ઇન્ફર્મેશન યુટિલિટી હોય તો તેમાં પણ નકલ દાખલ કરવામાં આવે છે (નિયમ 5(3)).
નોટિસ મળ્યાથી દસ દિવસમાં કંપનીએ બેમાંથી એક કામ કરવું જ પડે (કલમ 8(2)). તે કોઈ વિવાદ બતાવી શકે, અથવા નોટિસ મળે તે પહેલાં દાખલ થયેલો દાવો કે લવાદી બતાવી શકે. અથવા તે ચુકવણી સાબિત કરી શકે, ઇલેક્ટ્રોનિક ટ્રાન્સફરના રેકોર્ડની કે તેનો ચેક વટાવાયાની પ્રમાણિત નકલથી.
પહેલેથી અસ્તિત્વ ધરાવતો વિવાદ
"વિવાદ" માં દેવાની રકમના અસ્તિત્વ વિશે, માલ કે સેવાઓની ગુણવત્તા વિશે, અથવા કોઈ રજૂઆત કે વૉરંટીના ભંગ વિશેનો દાવો કે લવાદી સામેલ છે (કલમ 5(6)).
Mobilox Innovations Private Limited v. Kirusa Software Private Limited, (2018) 1 SCC 353 માં સુપ્રીમ કોર્ટે ઠરાવ્યું કે ટ્રિબ્યુનલ ફક્ત એટલું જુએ છે કે વધુ તપાસ માગી લે તેવી કોઈ વાજબી દલીલ છે કે નહીં. વિવાદ દેખીતી રીતે નબળી કાનૂની દલીલ કે પુરાવા વગરનું હકીકતનું કથન ન હોવો જોઈએ. ટ્રિબ્યુનલ દાણાને ભૂસાથી અલગ કરે છે, પરંતુ બચાવ સફળ થવાની શક્યતા છે એવો સંતોષ તેને થવો જરૂરી નથી.
નોટિસ આવે તે પહેલાં વિવાદ અસ્તિત્વમાં હોવો જ જોઈએ; એ તારીખ પહેલાંના પત્રવ્યવહારનું વજન જવાબમાં પહેલી વાર ઉઠાવાયેલા વાંધાઓ કરતાં ઘણું વધારે હોય છે.
અરજી
જો પહોંચાડ્યાના દસ દિવસ પછી લેણદારને ન તો ચુકવણી મળી હોય કે ન વિવાદની નોટિસ, તો તે કલમ 9(1) હેઠળ અરજી કરી શકે છે. અરજી ફૉર્મ 5 માં (નિયમ 6), રૂ. 2,000 ની ફી સાથે કરવામાં આવે છે, અને તેની સાથે આ દાખલ કરવામાં આવે છે:
- ડિમાન્ડ નોટિસ કે ઇન્વૉઇસની નકલ, અને વિવાદની કોઈ નોટિસ મળી નથી એવું સોગંદનામું (કલમ 9(3));
- કંપનીએ જમા કરાવેલી રકમોનું લેણદારની બેંકનું ફૉર્મ 5A માં પ્રમાણપત્ર, અને ઉપલબ્ધ હોય ત્યાં ન ચૂકવણીનો ઇન્ફર્મેશન યુટિલિટીનો કોઈ રેકોર્ડ;
- 02/06/2026 થી, બદલાયેલા રેગ્યુલેશન 2B હેઠળ: GST લાગુ પડતો હોય ત્યાં GST રિટર્નના ઉતારા અને ઇ-વે બિલ, અંશતઃ ચુકવણીઓ, કોઈ સોંપણી (assignment) કે ગેરંટી, ખાતાનું સ્ટેટમેન્ટ, લેણદાર સંબંધિત પક્ષ (related party) છે કે નહીં, અને પડતર બીજી વસૂલાતની કાર્યવાહીઓ;
- રેગ્યુલેશન 2D હેઠળ દેવા અને ચૂકનો ઘટનાક્રમ, અને કંપની અને IBBI પર નકલો બજાવ્યાનો પુરાવો (નિયમ 6(2)).
26/05/2026 થી કલમ 215(3) ઓપરેશનલ લેણદારને કલમ 9 ની અરજી કરતાં પહેલાં પોતાની નાણાકીય માહિતી ઇન્ફર્મેશન યુટિલિટીને સુપરત કરવાનું ફરજિયાત બનાવે છે. પછી કંપનીએ IBBI નક્કી કરે તે સમયમાં એ માહિતી પ્રમાણિત કરવી પડે, નહીં તો તે પ્રમાણિત થયેલી ગણાય છે (કલમ 215(4)).
દાખલ કે નામંજૂર
14 દિવસમાં, પાંચ શરતો પૂરી થાય તો ટ્રિબ્યુનલ અરજી દાખલ કરે છે: અરજી સંપૂર્ણ છે, દેવું ચૂકવાયું નથી, નોટિસ પહોંચાડાઈ હતી, વિવાદની કોઈ નોટિસ મળી નથી અને ઇન્ફર્મેશન યુટિલિટીમાં કોઈ વિવાદ નોંધાયેલો નથી, અને સૂચિત IRP સામે કોઈ શિસ્તભંગની કાર્યવાહી પડતર નથી. નહીં તો, અધૂરી અરજી સુધારવા સાત દિવસ આપ્યા પછી, તે અરજી નામંજૂર કરે છે. જો તે 14 દિવસથી વધુ સમય લે, તો તે પોતાનાં કારણો નોંધે છે (કલમ 9(5)).
જે ઓપરેશનલ લેણદાર કંપનીએ ઉઠાવેલો વિવાદ, અથવા પૂરી અને આખરી ચુકવણી, છુપાવે તેને રૂ. 1 લાખથી રૂ. 2 કરોડ સુધીનો દંડ થઈ શકે છે (કલમ 67C).
કંપનીની કલમ 10 હેઠળની અરજીઓ
ચૂકમાં હોય તેવી કંપની કોર્પોરેટ અરજદાર મારફતે પોતાની નાદારી માટે અરજી કરી શકે છે (કલમ 10(1)). તે કંપની પોતે, અધિકૃત સભ્ય કે ભાગીદાર, તેની કામગીરીનું સંચાલન કરતી વ્યક્તિ, અથવા તેના નાણાં પર નિયંત્રણ ધરાવતી વ્યક્તિ હોઈ શકે (કલમ 5(5)).
અરજી સાથે તે પોતાના હિસાબી ચોપડાઓ વિશેની માહિતી અને નિર્દિષ્ટ કરેલી બીજી માહિતી દાખલ કરે છે. તે અરજીને મંજૂરી આપતો તેના શેરધારકોનો ખાસ ઠરાવ, અથવા તેના ઓછામાં ઓછા ત્રણ ચતુર્થાંશ ભાગીદારોનો ઠરાવ, પણ દાખલ કરે છે (કલમ 10(3)).
02/06/2026 થી રેગ્યુલેશન 2E આ માહિતી વિગતવાર જણાવે છે: બેંક ખાતાં, ત્રણ વર્ષની અસ્કયામતો અને લેણી રકમો, લેણદારો, મુકદ્દમા, કર્મચારીઓનાં લેણાં, ગેરંટીઓ, સંબંધિત પક્ષો સાથેના વ્યવહારો, લાઇસન્સ, કરની માગણીઓ, અમલ એજન્સીઓએ કરેલી જપ્તીઓ અને, ડેવલપર માટે, તેના ફાળવણીદારો.
ફૉર્મ 6 માં બે વર્ષના ઑડિટ થયેલા હિસાબો અને તાજેતરનું સ્ટેટમેન્ટ ઑફ અફેર્સ પણ જરૂરી છે. ફી રૂ. 25,000 છે, અને અરજી કરતાં પહેલાં IBBI પર નકલ બજાવવામાં આવે છે (નિયમ 7).
2026 ના બે ફેરફારો મહત્ત્વના છે. કંપની હવે પોતાનો IRP સૂચવતી નથી. ટ્રિબ્યુનલ મામલો IBBI ને મોકલે છે, જે કોઈ એકની ભલામણ કરે છે (નવી કલમ 16(3A); કલમ 10(3)(b) રદ). અને ટ્રિબ્યુનલે 14 દિવસમાં નિર્ણય કરવો જ પડે, સંપૂર્ણ અરજી દાખલ કરીને અને અધૂરી અરજી સુધારવા સાત દિવસ આપ્યા પછી નામંજૂર કરીને, અને મોડું થાય તો કારણો સાથે (કલમ 10(4)).
કલમ 11 કેટલીક અરજીઓ પર પ્રતિબંધ મૂકે છે. કંપની પહેલેથી રિઝોલ્યુશન પ્રક્રિયા કે પ્રી-પેકેજ્ડ પ્રક્રિયામાં હોય ત્યારે અરજી કરી શકતી નથી. રિઝોલ્યુશન પ્રક્રિયા પૂરી થયાના, અથવા પ્રી-પેકેજ્ડ પ્લાન મંજૂર થયાના, બાર મહિનાની અંદર પણ તે અરજી કરી શકતી નથી. છેલ્લા બાર મહિનામાં મંજૂર થયેલા પ્લાનનો ભંગ કરનાર કંપની કે નાણાકીય લેણદાર પર પ્રતિબંધ છે, અને જે કંપની સામે લિક્વિડેશનનો હુકમ થયો હોય તેના પર પણ. આમાંનો કોઈ પ્રતિબંધ કંપનીને, તેને નાણાં ચૂકવવાની હોય તેવી બીજી કંપની સામે અરજી કરતાં રોકતો નથી (સ્પષ્ટીકરણ II).
અરજી કરનાર કંપની અરજી દાખલ થતાં તેના બોર્ડની સત્તાઓ ગુમાવે છે (કલમ 17), અને તેના ડિરેક્ટરોનું ભૂતકાળનું વર્તન કપટપૂર્ણ કે ખોટા વેપાર (fraudulent or wrongful trading) માટે તપાસને પાત્ર બને છે (કલમ 66).
કલમ 10A હેઠળ મોકૂફ રખાયેલા સમયગાળામાં ઊભી થયેલી ચૂક માટે ક્યારેય કોઈ અરજી કરી શકાય નહીં; એ સમયગાળો 25/03/2020 ના રોજ શરૂ થયો હતો અને એક વર્ષથી વધુ ન હોઈ શકે.
મોરેટોરિયમ અને વચગાળાની રાહત
મોરેટોરિયમ શું અટકાવે છે
નાદારી શરૂ થયાની તારીખે ટ્રિબ્યુનલ કલમ 14(1) હેઠળ મોરેટોરિયમ જાહેર કરે છે. તે ચાર બાબતો પર પ્રતિબંધ મૂકે છે:
- કંપની સામે દાવા અને કાર્યવાહીઓ શરૂ કરવી કે ચાલુ રાખવી, કોર્ટ, ટ્રિબ્યુનલ, લવાદી ટ્રિબ્યુનલ કે બીજા સત્તામંડળના કોઈ ચુકાદા, હુકમનામા કે હુકમનો અમલ સહિત;
- કંપની દ્વારા તેની અસ્કયામતોનું તબદીલ કરવું, તેના પર બોજો ઊભો કરવો કે તેનો નિકાલ કરવો;
- તેની મિલકત પરના સિક્યુરિટી ઇન્ટરેસ્ટની વસૂલાત માટેની કોઈ પણ કાર્યવાહી, SARFAESI અધિનિયમ, 2002 (SARFAESI Act, 2002) હેઠળની કાર્યવાહી સહિત;
- કંપનીના કબજામાંની મિલકત તેના માલિક કે ભાડે આપનાર દ્વારા પાછી મેળવવી.
સરકારી લાઇસન્સ કે કન્સેશનનાં ચાલુ લેણાં ચૂકવાતાં હોય તો નાદારીના કારણે તેને મોકૂફ કે સમાપ્ત કરી શકાય નહીં (કલમ 14(1) નું સ્પષ્ટીકરણ). IBBI એ નિર્દિષ્ટ કરેલા આવશ્યક પુરવઠા, અને IRP જેને નિર્ણાયક ગણે અને જેના માટે ચુકવણી કરે તે પુરવઠા, બંધ કરી શકાય નહીં (કલમ 14(2) અને (2A)).
તે શું અટકાવતું નથી
નાણાકીય ક્ષેત્રના નિયમનકાર સાથે પરામર્શ કરીને કેન્દ્ર સરકારે જાહેર કરેલા વ્યવહારો પર મોરેટોરિયમ લાગુ પડતું નથી. કંપનીને અપાયેલા ગેરંટીના કરારમાંના જામીન (surety) પર પણ તે લાગુ પડતું નથી (કલમ 14(3)), તેથી લોનની ગેરંટી આપનાર પ્રમોટર સામે ધિરાણકર્તા હજુ પણ આગળ વધી શકે છે (જુઓ વ્યક્તિગત જામીનદારની નાદારી).
2026 નું એક સ્પષ્ટીકરણ ઊલટો માર્ગ બંધ કરે છે: મોરેટોરિયમ દરમિયાન જામીન ગેરંટી હેઠળ કંપની સામે કાર્યવાહી શરૂ કે ચાલુ કરી શકતો નથી. ટ્રિબ્યુનલ રિઝોલ્યુશન પ્લાન મંજૂર કરે અથવા લિક્વિડેશનનો હુકમ કરે ત્યાં સુધી મોરેટોરિયમ ચાલે છે (કલમ 14(4)). લિક્વિડેશન સાથે હવે તેનું પોતાનું મોરેટોરિયમ આવે છે (કલમ 33(1)(b)(iv)).
IBBI કે કેન્દ્ર સરકારની અરજી પર, ટ્રિબ્યુનલ મોરેટોરિયમનો ભંગ કરનાર અધિકારી પર, અથવા લેણદારના ભંગને અધિકૃત કરનાર કોઈ પણ વ્યક્તિ પર, રૂ. 1 લાખથી રૂ. 2 કરોડ સુધીનો દંડ કરી શકે છે (કલમ 67B).
વહીવટ, સમયમર્યાદાઓ અને અરજી પાછી ખેંચવી
IRP ની નિમણૂકથી કંપનીનો વહીવટ IRP માં નિહિત થાય છે અને બોર્ડની સત્તાઓ મોકૂફ રહે છે (કલમ 17). પ્રક્રિયા 180 દિવસમાં પૂરી કરવી જ પડે. લેણદારોની સમિતિએ 66% મતહિસ્સાથી પસાર કરેલા ઠરાવ પર ટ્રિબ્યુનલ તેને એક વાર, 90 દિવસ સુધી લંબાવી શકે છે. બાહ્ય મર્યાદા 330 દિવસની છે, મુકદ્દમામાં ગયેલા સમય સહિત (કલમ 12).
26/05/2026 થી, દાખલ થયેલી અરજી બદલાયેલી કલમ 12A હેઠળ ફક્ત રિઝોલ્યુશન પ્રોફેશનલની અરજી પર, લેણદારોની સમિતિના 90% મતહિસ્સાની મંજૂરીથી, પાછી ખેંચી શકાય છે. સમિતિ રચાય તે પહેલાં, અથવા રિઝોલ્યુશન પ્લાન માટેનું પહેલું આમંત્રણ બહાર પડે તે પછી, અરજી પાછી ખેંચવાની છૂટ નથી. ટ્રિબ્યુનલે 30 દિવસમાં નિર્ણય કરવો જ પડે.
અરજી દાખલ થાય તે પહેલાં
અરજી કર્યાથી દાખલ થાય ત્યાં સુધી સંહિતા કંપનીને કોઈ મોરેટોરિયમ આપતી નથી. ત્યાં સુધી, કોઈ કોર્ટ કે ટ્રિબ્યુનલ ચોક્કસ હુકમ ન કરે તો દાવા અને વસૂલાત ચાલુ રહે છે, અને તેથી જ સમાધાનની વાતચીત સામાન્ય રીતે દાખલ કરવાની સુનાવણી પહેલાં થાય છે.
સામાન્ય ભૂલો
- રૂ. 1 કરોડથી ઓછી ચૂક પર, અથવા જવાબદારીની કોઈ કબૂલાત વગરની ત્રણ વર્ષથી જૂની ચૂક પર અરજી કરવી.
- નિયમ 5 જેની છૂટ ન આપતો હોય તેવી રીતે ડિમાન્ડ નોટિસ બજાવવી, અથવા પહોંચાડ્યાથી દસ દિવસ પૂરા થાય તે પહેલાં અરજી કરવી.
- કંપની માટે, ડિમાન્ડ નોટિસના જવાબમાં પહેલી વાર પોતાનો વિવાદ ઉઠાવવો.
- ચૂકના ઘટનાક્રમ, GST રેકોર્ડ અથવા કંપની અને IBBI પર બજવણીના પુરાવા વગર અરજી કરવી.
લોકો પૂછે છે તે પ્રશ્નો
ભારતમાં કંપની સામે નાદારીની અરજી કરવા માટે ચૂકની લઘુતમ રકમ કેટલી છે?
નાદારી અને દેવાળિયાપણા સંહિતા, 2016 (Insolvency and Bankruptcy Code, 2016) નો ભાગ II ત્યાં લાગુ પડે છે જ્યાં ચૂક ઓછામાં ઓછી રૂ. 1 કરોડની હોય. કલમ 4 રૂ. 1 લાખ નક્કી કરે છે, પરંતુ સરકારને રૂ. 1 કરોડ સુધીની ઊંચી રકમ જાહેર કરવાની છૂટ આપે છે, અને 24/03/2020 ના જાહેરનામાથી સરકારે રૂ. 1 કરોડ પસંદ કર્યા. નાણાકીય લેણદાર કંપનીના કોઈ પણ નાણાકીય લેણદાર પ્રત્યેની ચૂક ગણી શકે છે. જે લેણદારનું લેણું તેનાથી ઓછું હોય તેણે બીજો ઉપાય વાપરવો પડે, જેમ કે કોમર્શિયલ દાવો, લવાદી, અથવા નોંધાયેલા સૂક્ષ્મ કે લઘુ ઉદ્યોગ માટે MSME ફેસિલિટેશન કાઉન્સિલ.
NCLT કલમ 7 ની અરજી દાખલ કરવામાં કેટલો સમય લે છે?
સંહિતા કહે છે કે ટ્રિબ્યુનલ અરજી મળ્યાથી 14 દિવસમાં નિર્ણય કરશે, અને 26/05/2026 થી, જો તે વધુ સમય લે તો તેણે તેનાં કારણો લેખિતમાં નોંધવાં જ પડે. કોઈ ખામી માટે અરજી નામંજૂર કરતાં પહેલાં તેણે લેણદારને તે સુધારવા સાત દિવસ આપવા જ પડે. વ્યવહારમાં સમય બેન્ચની યાદી, કંપની પર બજવણી અને ઉઠાવાયેલા વાંધાઓ પર આધાર રાખે છે. કોઈ સત્તાવાર સરેરાશ પ્રકાશિત થતી નથી, તેથી 14 દિવસને વચન તરીકે નહીં પણ કાયદાના લક્ષ્ય તરીકે વાંચવા જોઈએ.
શું કંપની પોતે સૉલ્વન્ટ (દેવું ચૂકવવા સક્ષમ) છે એમ બતાવીને કલમ 7 ની અરજી નિષ્ફળ બનાવી શકે?
26/05/2026 થી નહીં. કલમ 7(5) હવે ટ્રિબ્યુનલને નિર્દેશ આપે છે કે જ્યાં ચૂક થઈ હોય, અરજી સંપૂર્ણ હોય અને સૂચિત રિઝોલ્યુશન પ્રોફેશનલ સામે કોઈ શિસ્તભંગની કાર્યવાહી પડતર ન હોય ત્યાં તે અરજી દાખલ કરે. સ્પષ્ટીકરણ I ઉમેરે છે કે આ શરતો પૂરી થયા પછી બીજું કોઈ કારણ ધ્યાનમાં લઈ શકાય નહીં. બાકી રહેતા જવાબો કાયદાએ આપેલા જ છે: કોઈ નાણાકીય દેવું નથી, કોઈ ચૂક નથી, ચૂક રૂ. 1 કરોડથી ઓછી છે, દાવો મુદત બહાર છે, અથવા અરજી અધૂરી છે.
કંપનીને IBC ની ડિમાન્ડ નોટિસ મળે ત્યારે તેણે શું કરવું જોઈએ?
કલમ 8(2) હેઠળ, નોટિસ મળ્યાથી દસ દિવસમાં લેખિત જવાબ આપો. જો નોટિસ પહેલાંથી અસ્તિત્વ ધરાવતો સાચો વિવાદ હોય, રકમ વિશે, માલ કે સેવાઓની ગુણવત્તા વિશે અથવા વૉરંટી વિશે, તો અગાઉના પત્રવ્યવહાર સાથે તે રજૂ કરો, અથવા પહેલેથી દાખલ થયેલા દાવા કે લવાદીનો ઉલ્લેખ કરો. જો દેવું ચૂકવાઈ ગયું હોય તો બેંક ટ્રાન્સફરનો કે ચેક વટાવાયાનો પ્રમાણિત રેકોર્ડ મોકલો. ચૂપ રહેવાથી, અથવા નોટિસ પછી ઊભો કરેલો વિવાદ રજૂ કરવાથી, સામાન્ય રીતે અરજી દાખલ થઈ જાય છે.
IBC હેઠળ પહેલેથી અસ્તિત્વ ધરાવતો વિવાદ કોને ગણાય?
Mobilox Innovations v. Kirusa Software કેસમાં સુપ્રીમ કોર્ટે ઠરાવ્યું કે ટ્રિબ્યુનલ ફક્ત એટલું જુએ છે કે વધુ તપાસ માગી લે તેવી કોઈ વાજબી દલીલ છે કે નહીં, એટલે કે તે દેખીતી રીતે નબળી કાનૂની દલીલ કે પુરાવા વગરનું હકીકતનું કથન ન હોય. કોણ સાચું છે તે ટ્રિબ્યુનલ નક્કી કરતી નથી. વિવાદ ડિમાન્ડ નોટિસ મળે તે પહેલાં અસ્તિત્વમાં હોવો જ જોઈએ. અસ્વીકારની નોંધો, ગુણવત્તાની ફરિયાદો, ડેબિટ નોટ અને તે સમયે લખાયેલા ઇમેઇલ, સાથે અગાઉ દાખલ થયેલો કોઈ દાવો કે લવાદી, સામાન્ય પુરાવો છે.
શું ઓપરેશનલ લેણદાર ડિમાન્ડ નોટિસ મોકલ્યા વગર કલમ 9 ની અરજી કરી શકે?
ના. કલમ 9(1) કલમ 8 હેઠળની ડિમાન્ડ નોટિસ કે ઇન્વૉઇસ પહોંચાડ્યાના દસ દિવસ પછી જ અરજીની છૂટ આપે છે, અને જ્યાં નોટિસ પહોંચાડાઈ ન હોય ત્યાં ટ્રિબ્યુનલ અરજી નામંજૂર કરે છે. નોટિસ ફૉર્મ 3 માં હોવી જોઈએ, અથવા ફૉર્મ 4 માંની નોટિસ સાથેનું ઇન્વૉઇસ, અને નિયમ 5 પ્રમાણે નોંધાયેલી ઑફિસે અથવા કોઈ ડિરેક્ટર કે મુખ્ય સંચાલકીય વ્યક્તિને ઇમેઇલથી પહોંચાડવી જોઈએ. 26/05/2026 થી લેણદારે અરજી કરતાં પહેલાં પોતાની નાણાકીય માહિતી ઇન્ફર્મેશન યુટિલિટીને સુપરત કરવી પણ પડે.
NCLT સમક્ષ નાદારીની અરજી માટે કોર્ટ ફી કેટલી છે?
નાદારી અને દેવાળિયાપણા (ન્યાયનિર્ણાયક સત્તામંડળ સમક્ષ અરજી) નિયમો, 2016 (Insolvency and Bankruptcy (Application to Adjudicating Authority) Rules, 2016) ની અનુસૂચિ નાણાકીય લેણદારની અરજી માટે, એકલા હોય કે સંયુક્ત, રૂ. 25,000, ઓપરેશનલ લેણદારની અરજી માટે રૂ. 2,000 અને કંપનીની પોતાની અરજી માટે રૂ. 25,000 નક્કી કરે છે. બીજા ખર્ચ પાછળથી આવે છે, જેમ કે જાહેર ઘોષણાનો ખર્ચ, જે અરજદાર ભોગવે છે અને લેણદારોની સમિતિ પાછો આપી શકે છે, અને ઇન્સોલ્વન્સી પ્રોફેશનલની ફી.
શું કંપની પોતાની નાદારી માટે અરજી કરી શકે, અને પછી તેને કોણ ચલાવે છે?
હા. કલમ 10 હેઠળ, કંપની ચૂકમાં હોય ત્યારે કોર્પોરેટ અરજદાર અરજી કરી શકે છે, તેના શેરધારકોના ખાસ ઠરાવ સાથે અથવા તેના ભાગીદારોના ત્રણ ચતુર્થાંશના ઠરાવ સાથે. 26/05/2026 થી કંપની પોતાનો ઇન્ટરિમ રિઝોલ્યુશન પ્રોફેશનલ સૂચવતી નથી; ટ્રિબ્યુનલ IBBI ને કોઈ એકની ભલામણ કરવા કહે છે. અરજી દાખલ થતાં બોર્ડની સત્તાઓ મોકૂફ થાય છે અને ઇન્ટરિમ રિઝોલ્યુશન પ્રોફેશનલ કંપની ચલાવે છે, અને તેના પછી લેણદારોની સમિતિ જે રિઝોલ્યુશન પ્રોફેશનલ નીમે તે.
શું મોરેટોરિયમ ડિરેક્ટરો અને જામીનદારોનું રક્ષણ કરે છે?
ના. કલમ 14 હેઠળનું મોરેટોરિયમ કોર્પોરેટ દેવાદાર અને તેની અસ્કયામતોનું રક્ષણ કરે છે. કલમ 14(3)(b) કહે છે કે તે કંપનીને અપાયેલા ગેરંટીના કરારમાંના જામીન (surety) પર લાગુ પડતું નથી, તેથી બેંક વ્યક્તિગત ગેરંટી આપનાર ડિરેક્ટર કે પ્રમોટર સામે હજુ પણ આગળ વધી શકે છે, તે વ્યક્તિ સામેની નાદારીની કાર્યવાહી દ્વારા પણ. જોકે 26/05/2026 થી, મોરેટોરિયમ ચાલુ હોય ત્યાં સુધી જામીનદાર ગેરંટી હેઠળ કંપની સામે દાવો કરી શકતો નથી. ડિરેક્ટરો સામે તેમની પોતાની હેસિયતમાં થતી કાર્યવાહી પણ તેની બહાર છે.
NCLT અરજી દાખલ કરે તે પછી શું નાદારીની અરજી પાછી ખેંચી શકાય?
ફક્ત સાંકડી મર્યાદામાં. 26/05/2026 થી અમલમાં આવેલી બદલાયેલી કલમ 12A હેઠળ, રિઝોલ્યુશન પ્રોફેશનલ લેણદારોની સમિતિના 90% મતહિસ્સાની મંજૂરીથી પાછી ખેંચવા અરજી કરે છે. સમિતિ રચાય તે પહેલાં અને રિઝોલ્યુશન પ્લાન માટેનું પહેલું આમંત્રણ બહાર પડે તે પછી અરજી પાછી ખેંચવા પર પ્રતિબંધ છે, અને ટ્રિબ્યુનલે 30 દિવસમાં નિર્ણય કરવો જ પડે. અરજી દાખલ થાય તે પહેલાં, અરજદાર 2016 ના નિયમોના નિયમ 8 હેઠળ ટ્રિબ્યુનલની પરવાનગીથી તે પાછી ખેંચી શકે છે.
આ જવાબો શૈક્ષણિક સારાંશ છે; તે કોઈ પણ વ્યક્તિગત બાબત અંગેની કાનૂની સલાહ નથી.
ગંભીર પ્રશ્ન માટે કાગળો પૂરેપૂરા વંચાય તે જરૂરી છે.
રૂબરૂ મુલાકાત (કોન્ફરન્સ) અગાઉથી સમય લઈને G-46, Basement, Greater Kailash III, New Delhi ખાતે થાય છે. પત્રવ્યવહાર પ્રિન્સિપાલ પોતે વાંચે છે.
આ પાનું Lokesh Bhardwaj Law Offices ના કામ વિશે, બાર કાઉન્સિલ ઑફ ઇન્ડિયાના નિયમો (Bar Council of India Rules) હેઠળ માન્ય હોય તે રીતે, સામાન્ય માહિતી આપે છે. તે કાનૂની સલાહ નથી, અને તે વકીલ અને અસીલનો સંબંધ ઊભો કરતું નથી. LBLO કોઈ બાબતમાં ફક્ત લેખિતમાં નક્કી થયેલી નિમણૂક (engagement) પર જ કામ કરે છે.
16/11/2026 ના રોજનો કાયદો દર્શાવ્યો છે.
← બધાં કાર્યક્ષેત્રો