SARFAESI, DRT અને DRAT
બેંક SARFAESI અધિનિયમ, 2002 હેઠળ જામીનગીરીનો અમલ કેવી રીતે કરે છે કે દેવાંની વસૂલાત અને નાદારી અધિનિયમ, 1993 (Recovery of Debts and Bankruptcy Act, 1993) હેઠળ દાવો કેવી રીતે કરે છે, અને ઋણ લેનાર દરેક તબક્કે શું કરી શકે.
ટૂંકમાં
- SARFAESI અધિનિયમ, 2002 સુરક્ષિત લેણદારને, ઋણ લેનારનું ખાતું નોન-પરફોર્મિંગ એસેટ (NPA) તરીકે વર્ગીકૃત થાય પછી, અદાલતમાં ગયા વગર પોતાની જામીનગીરીનો અમલ કરવા દે છે.
- તે એવા ઋણ લેનારાઓ અને જામીનદારોને લાગુ પડે છે જેમણે બેંકો અને નાણાકીય સંસ્થાઓને જામીનગીરી આપી છે; તે ખેતીની જમીનને, રૂ. 1 લાખથી વધુ નહીં તેવી જામીનગીરીને, કે જ્યાં લેણી રકમ મુદ્દલ અને વ્યાજના વીસ ટકાથી ઓછી હોય ત્યાં લાગુ પડતો નથી (કલમ 31).
- માગણીની નોટિસ: લેણદાર પહેલાં ઋણ લેનારને સાઠ દિવસમાં જવાબદારી પૂરેપૂરી ચૂકતે કરવા કહે છે (કલમ 13(2)).
- વાંધો: ઋણ લેનાર રજૂઆત કે વાંધો આપી શકે છે; લેણદાર તેને ન સ્વીકારે, તો તે મળ્યાના પંદર દિવસમાં કારણો જણાવવાં જ પડે (કલમ 13(3A)).
- પગલાં: લેણી રકમ ન ચૂકવાય, તો લેણદાર સુરક્ષિત મિલકતોનો કબજો લઈ શકે છે અને કલમ 13(4) માંનાં બીજાં પગલાં લઈ શકે છે, જરૂર પડે ત્યાં ચીફ મેટ્રોપોલિટન મેજિસ્ટ્રેટ કે ડિસ્ટ્રિક્ટ મેજિસ્ટ્રેટની મદદથી (કલમ 14).
- મિલકત છોડાવવી: ઋણ લેનાર જાહેર હરાજીની નોટિસ પ્રસિદ્ધ થવાની તારીખ પહેલાં પૂરેપૂરી લેણી રકમ, ખર્ચ સાથે, ધરીને મિલકત બચાવી શકે છે (કલમ 13(8)).
- ફોરમ: પગલાં સામેની અરજી ડેટ્સ રિકવરી ટ્રિબ્યુનલ (Debts Recovery Tribunal) માં પગલું લેવાયાની તારીખથી 45 દિવસમાં થાય છે (કલમ 17).
- DRT એ અરજીનો નિર્ણય સાઠ દિવસમાં કરવાનો છે, જે મુદત કારણો નોંધીને કુલ ચાર મહિનાથી વધુ નહીં તેટલી લંબાવી શકાય છે (કલમ 17(5)).
- અપીલ: ડેટ્સ રિકવરી એપેલેટ ટ્રિબ્યુનલ (Debts Recovery Appellate Tribunal) માં ત્રીસ દિવસમાં, દેવાના પચાસ ટકા જમા કરાવીને, જે DRAT ઘટાડીને પચીસ ટકાથી ઓછા નહીં તેટલા કરી શકે છે (કલમ 18).
- વસૂલાતનો દાવો: તેના બદલે કે તેની સાથે બેંક 1993 ના અધિનિયમની કલમ 19 હેઠળ DRT સમક્ષ ઓરિજિનલ એપ્લિકેશન (Original Application) દાખલ કરી શકે છે, રૂ. 20 લાખ કે તેથી વધુના દેવા માટે.
- SARFAESI હેઠળ જે બાબતોનો નિર્ણય કરવાની સત્તા DRT ને છે તે દીવાની અદાલતો હાથ પર લઈ શકતી નથી (કલમ 34), અને જ્યાં કલમ 17 નો ઉપાય ઉપલબ્ધ હોય ત્યાં હાઈકોર્ટ સામાન્ય રીતે રિટ સાંભળવાની ના પાડે છે.
- Lokesh Bhardwaj Law Offices (LBLO) શું કરે છે: માગણીની નોટિસનો જવાબ આપે છે, કલમ 13(3A) નો વાંધો ઘડે છે, કલમ 17 ની અરજી દાખલ કરીને તેની દલીલ કરે છે, ઓરિજિનલ એપ્લિકેશનમાં બચાવ કરે છે અને DRAT સમક્ષ અપીલ ચલાવે છે.
પગલાંવાર
- ખાતું નોન-પરફોર્મિંગ એસેટ બને છે. હપ્તા ભરાયા વગર રહે, ત્યારે બેંક રિઝર્વ બેંકનાં ધોરણો હેઠળ ખાતાને નોન-પરફોર્મિંગ એસેટ તરીકે વર્ગીકૃત કરે છે. તે વર્ગીકરણથી SARFAESI ની પ્રક્રિયા શરૂ થાય છે. ઋણ લેનારે તરત ખાતાનું સ્ટેટમેન્ટ અને વર્ગીકરણની તારીખ માગવી જોઈએ, કારણ કે અહીંની ભૂલો પછીના દરેક પગલામાં આગળ વધે છે.
- કલમ 13(2) ની નોટિસ. બેંક માગણીની નોટિસ મોકલે છે, જેમાં ઋણ લેનારને સાઠ દિવસમાં પૂરી જવાબદારી ચૂકતે કરવા કહેવાય છે, અને માગેલી રકમ તથા જે સુરક્ષિત મિલકતો સામે તે અમલ કરવા માગે છે તે જણાવાય છે. આ સાઠ દિવસ ઋણ લેનાર માટે ચૂકવવાનો, લોનનું પુનર્ગઠન કરાવવાનો કે વાંધો ઉઠાવવાનો ગાળો છે.
- વાંધો અને જવાબ. તે સાઠ દિવસમાં ઋણ લેનાર કલમ 13(3A) હેઠળ રકમ, વર્ગીકરણ, જામીનગીરી કે બીજી કોઈ પણ બાબત અંગે રજૂઆત કે વાંધો મોકલી શકે છે. બેંકે તેના પર વિચાર કરવો જ પડે અને, તેને ન સ્વીકારે તો, તે મળ્યાના પંદર દિવસમાં પોતાનાં કારણો જણાવવાં જ પડે. ITC Ltd. અને Blue Coast Hotels ના કેસમાં સુપ્રીમ કોર્ટે આ ફરજને ફરજિયાત ગણી. બેંકનો જવાબ પોતે ઋણ લેનારને તે તબક્કે DRT માં જવાનો અધિકાર આપતો નથી (કલમ 13(3A) નો પરંતુક).
- કલમ 13(4) હેઠળનાં પગલાં. લેણી રકમ ન ચૂકવાય, તો બેંક સુરક્ષિત મિલકતોનો કબજો લઈ શકે, અધિનિયમ છૂટ આપે તેવા કિસ્સાઓમાં ધંધાનો વહીવટ હાથમાં લઈ શકે, મેનેજર નીમી શકે, અથવા ઋણ લેનારને જેમણે નાણાં આપવાનાં છે તેવી વ્યક્તિઓને તે બેંકને ચૂકવવા કહી શકે. ભૌતિક કબજા માટે તે કલમ 14 હેઠળ ચીફ મેટ્રોપોલિટન મેજિસ્ટ્રેટ કે ડિસ્ટ્રિક્ટ મેજિસ્ટ્રેટને અરજી કરી શકે છે. કબજાની નોટિસ બજાવાય છે અને પ્રસિદ્ધ કરાય છે.
- કલમ 17 ની અરજી. પગલાથી નારાજ કોઈ પણ વ્યક્તિ, ઋણ લેનાર સહિત, પગલું લેવાયાની તારીખથી 45 દિવસમાં DRT ને અરજી કરી શકે છે. અરજીમાં જણાવાય છે કે પગલું અધિનિયમ અને નિયમો પ્રમાણે કેમ નથી: ખામીવાળી નોટિસ, જવાબ ન અપાયેલો વાંધો, ખોટું વર્ગીકરણ, મુક્તિ પામેલી મિલકત, અથવા જામીનગીરીની બહારની મિલકત સામે લેવાયેલું પગલું. વચગાળાની રાહત, જેમ કે હરાજી પર સ્ટે, એ જ અરજીમાં માગવામાં આવે છે અને ઘણી વાર ફક્ત શરતો સાથે અપાય છે.
- સુનાવણી અને આદેશ. DRT એ અરજીનો નિકાલ સાઠ દિવસમાં કરવાનો છે, જે મુદત નોંધેલાં કારણોસર કુલ ચાર મહિનાથી વધુ નહીં તેટલી લંબાવી શકાય છે (કલમ 17(5)); તે સમયમાં નિર્ણય ન થાય, તો કોઈ પણ પક્ષકાર DRAT પાસે નિર્દેશો માગી શકે છે (કલમ 17(6)). પગલું ગેરકાયદેસર જણાય, તો DRT કબજો પાછો અપાવી શકે છે અને પગલાને અમાન્ય જાહેર કરી શકે છે.
- હરાજી અને મિલકત છોડાવવી. બેંકે વેચતાં પહેલાં નોટિસ આપવી જ પડે. 2016 ના સુધારા પછી, પૂરેપૂરી લેણી રકમ ખર્ચ સાથે ચૂકવીને મિલકત છોડાવવાનો ઋણ લેનારનો અધિકાર હરાજીની નોટિસ પ્રસિદ્ધ થતાં પૂરો થાય છે (કલમ 13(8)), વેચાણની તારીખે નહીં. જે ઋણ લેનાર ચૂકવવા માગે છે તેણે તે નોટિસ આવે તે પહેલાં ચૂકવવું જોઈએ.
- DRAT માં અપીલ. DRT ના આદેશ સામેની અપીલ આદેશ મળ્યાના ત્રીસ દિવસમાં DRAT માં થાય છે (કલમ 18). ઋણ લેનારે પહેલાં સુરક્ષિત લેણદારે માગેલી કે DRT એ નક્કી કરેલી દેવાની રકમમાંથી જે ઓછી હોય તેના પચાસ ટકા જમા કરાવવા જ પડે; DRAT, નોંધેલાં કારણોસર, આ ઘટાડીને પચીસ ટકાથી ઓછા નહીં તેટલા કરી શકે છે, પણ તે માફ કરી શકતી નથી.
- ઓરિજિનલ એપ્લિકેશનનો રસ્તો. અલગથી, બેંક દેવાંની વસૂલાત અને નાદારી અધિનિયમ, 1993 ની કલમ 19 હેઠળ ઓરિજિનલ એપ્લિકેશનથી વસૂલાતનો દાવો કરી શકે છે, જો દેવું રૂ. 20 લાખ કે તેથી વધુ હોય, જે મર્યાદા કલમ 1(4) હેઠળ 06/09/2018 ના રોજ જાહેર કરાઈ છે. પ્રતિવાદી લેખિત જવાબ દાખલ કરે છે અને સામો દાવો (counter-claim) કે મજરે (set-off) ઉઠાવી શકે છે. અંતિમ આદેશ પછી રિકવરી સર્ટિફિકેટ નીકળે છે, જેનો અમલ રિકવરી ઑફિસર કરાવે છે. કલમ 20 હેઠળ અપીલ ત્રીસ દિવસમાં DRAT માં થાય છે, નક્કી થયેલી રકમના પચાસ ટકા જમા કરાવીને, જે ઘટાડીને પચીસ ટકાથી ઓછા નહીં તેટલા કરી શકાય છે (કલમ 21).
લાગુ પડતી જોગવાઈઓ
- નાણાકીય અસ્ક્યામતોનું સિક્યોરિટાઇઝેશન અને પુનર્રચના તથા જામીનગીરી હિતનો અમલ અધિનિયમ, 2002 (Securitisation and Reconstruction of Financial Assets and Enforcement of Security Interest Act, 2002): કલમ 13(2), 13(3A), 13(4), 13(8), 14, 17, 18, 31 અને 34
- જામીનગીરી હિત (અમલ) નિયમો, 2002 (Security Interest (Enforcement) Rules, 2002) (નોટિસ, કબજો અને વેચાણ)
- દેવાંની વસૂલાત અને નાદારી અધિનિયમ, 1993 (Recovery of Debts and Bankruptcy Act, 1993): કલમ 1(4) (રૂ. 20 લાખ નક્કી કરતા 06/09/2018 ના જાહેરનામા સાથે), 19, 20, 21 અને 24
વારંવાર પુછાતા પ્રશ્નો
બેંકે મને કલમ 13(2) ની નોટિસ મોકલી છે. મારે શું કરવું જોઈએ?
તેને અઠવાડિયાઓમાં નહીં, દિવસોમાં તમારા પોતાના રેકોર્ડ સાથે સરખાવીને વાંચો. SARFAESI અધિનિયમ, 2002 (SARFAESI Act, 2002) ની કલમ 13(2) તમને જવાબદારી ચૂકતે કરવા સાઠ દિવસ આપે છે. તે સમયમાં તમે ચુકવણી કરી શકો, સમાધાનની દરખાસ્ત મૂકી શકો, અથવા કલમ 13(3A) હેઠળ રકમ, વર્ગીકરણ કે જામીનગીરીને પડકારતી રજૂઆત કે વાંધો મોકલી શકો. બેંકે તેના પર વિચાર કરવો જ પડે અને તેને નકારે તો પંદર દિવસમાં કારણો આપવાં જ પડે. પહોંચનો પુરાવો સાચવી રાખો. તમારો વાંધો અને બેંકનો જવાબ પાછળથી થતી DRT ની કોઈ પણ અરજીમાં ઘણી વાર મુખ્ય દસ્તાવેજો બને છે.
માગણીની નોટિસ મળે કે તરત હું DRT માં જઈ શકું?
સામાન્ય રીતે નહીં. SARFAESI અધિનિયમ, 2002 ની કલમ 17 હેઠળની અરજી કલમ 13(4) હેઠળ લેવાયેલા પગલા સામે થાય છે, જેમ કે કબજો, અને તે પગલાની તારીખથી 45 દિવસમાં દાખલ કરવી જ પડે. કલમ 13(3A) નો પરંતુક (proviso) જણાવે છે કે તમારો વાંધો નકારવાનાં બેંકનાં કારણો, કે તેનું સંભવિત પગલું, તમને તે તબક્કે DRT માં જવાનો અધિકાર આપતાં નથી. DRT માટેનો સમય કબજાની નોટિસ કે બીજા પગલાથી ગણાય છે, માગણીની નોટિસથી નહીં.
DRAT માં અપીલ કરવા મારે કેટલી રકમ જમા કરાવવી પડે?
SARFAESI અધિનિયમ, 2002 ની કલમ 18 હેઠળ, દેવાની રકમના પચાસ ટકા જમા ન થાય ત્યાં સુધી ઋણ લેનારની અપીલ હાથ પર લેવાતી નથી; દેવાની રકમ તરીકે સુરક્ષિત લેણદારે માગેલી રકમ અને DRT એ નક્કી કરેલી રકમમાંથી જે ઓછી હોય તે લેવાય છે. DRAT, લેખિતમાં નોંધેલાં કારણોસર, જમા રકમ ઘટાડીને પચીસ ટકાથી ઓછી નહીં તેટલી કરી શકે છે. તે જમા રકમ સંપૂર્ણ માફ કરી શકતી નથી. અપીલ DRT નો આદેશ મળ્યાના ત્રીસ દિવસમાં દાખલ કરવી જ પડે.
બેંક ખેતીની જમીન સામે SARFAESI વાપરી શકે?
ના. SARFAESI અધિનિયમ, 2002 ની કલમ 31(i) ખેતીની જમીનમાં ઊભા કરાયેલા કોઈ પણ જામીનગીરી હિતને બાકાત રાખે છે. એ જ કલમ રૂ. 1 લાખથી વધુ નહીં તેવી નાણાકીય અસ્ક્યામતને, અને જ્યાં લેણી રકમ મુદ્દલ અને વ્યાજના વીસ ટકાથી ઓછી હોય તેવા દરેક કિસ્સાને પણ બાકાત રાખે છે. જમીન ખરેખર ખેતીની છે કે નહીં તે તેના સ્વરૂપ અને ઉપયોગનો પ્રશ્ન છે, ફક્ત મહેસૂલી નોંધનો નહીં. જ્યાં SARFAESI બાકાત હોય ત્યાં પણ બેંક વસૂલાત માટે DRT કે દીવાની અદાલતમાં દાવો કરી શકે છે.
હું ક્યાં સુધી બેંકને ચૂકવીને મારી મિલકત બચાવી શકું?
2016 માં સુધારાયેલી SARFAESI અધિનિયમ, 2002 ની કલમ 13(8) હેઠળ, ઋણ લેનાર જાહેર હરાજી કે બીજા વેચાણ માટેની નોટિસ પ્રસિદ્ધ થવાની તારીખ પહેલાં કોઈ પણ સમયે પૂરેપૂરી લેણી રકમ તમામ ખર્ચ, ચાર્જ અને ખર્ચાઓ સાથે ધરી શકે છે. તેમ થાય, તો બેંક વેચાણ આગળ ચલાવી શકતી નથી. હરાજીની નોટિસ પ્રસિદ્ધ થઈ જાય પછી મિલકત છોડાવવાનો કાનૂની અધિકાર પૂરો થાય છે. તેથી જે ઋણ લેનાર ચૂકવવા માગે છે તેણે નોટિસ આવે તે પહેલાં પગલું ભરવું જોઈએ, હરાજીની આગલી સાંજે નહીં.
આ જવાબો શૈક્ષણિક સારાંશ છે; તે કોઈ પણ વ્યક્તિગત બાબત અંગેની કાનૂની સલાહ નથી.
આ પાનું 17/10/2026 ના રોજના કાયદાનો શૈક્ષણિક સારાંશ છે. તે કાનૂની સલાહ નથી.
ગંભીર પ્રશ્ન માટે કાગળો પૂરેપૂરા વંચાય તે જરૂરી છે.
રૂબરૂ મુલાકાત (કોન્ફરન્સ) અગાઉથી સમય લઈને G-46, Basement, Greater Kailash III, New Delhi ખાતે થાય છે. પત્રવ્યવહાર પ્રિન્સિપાલ પોતે વાંચે છે.
← કોર્પોરેટ કાર્યક્ષેત્ર